II CSKP 262/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
12 czerwca 2025 r.
SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)
SSN Monika Koba
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 12 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 30 września 2021 r., VII AGa 847/19,
w sprawie z powództwa E. spółki jawnej w C.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w punktach: 1 (pierwszym)
i 3 (trzecim) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
(J.C.)
Dariusz Dończyk
Władysław Pawlak
UZASADNIENIE
Monika Koba
II CSKP 262/23
2
Wyrokiem z 17 lipca 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie
z powództwa E. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowej z
siedzibą w C. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej z siedzibą w W. oddalił powództwo
o zapłatę i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 5 417 zł tytułem zwrotu
kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił m.in., że poprzednik prawny powoda S. spółka
jawna zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego Bankiem spółką akcyjną z
siedzibą w W. dwie umowy z: 29 grudnia 2005 r. i 29 listopada 2006 r. o kredyt
inwestycyjny waloryzowany kursem CHF w celu sfinansowania kosztów nabycia
przez poprzednika prawnego powoda prawa wieczystego użytkowania
nieruchomości oznaczonej numerami działek […] i […] oraz prawa własności
budynku użytkowego położonego na działce […] w S. nieleżących do Rejonowej
Spółdzielni „[…]” w S. w ramach konkursu ofert - umowa nr […] z 29 grudnia 2005 r.
oraz w celu częściowego finansowania zakupu prawa wieczystego użytkowania
nieruchomości oznaczonej numerem działki […] oraz prawa własności budynku -
wiaty stalowej położonej na tej działce w S. należących do Rejonowej Spółdzielni
„[…]” w S. w ramach konkursu ofert.
W oparciu o umowę zawartą 29 grudnia 2005 r. poprzednik prawny
pozwanego udzielił spółce S. kredytu inwestycyjnego w wysokości 548 000 zł, który
został wypłacony jednorazowo 30 grudnia 2005 r. (nie później niż do 15 stycznia
2006 r.), przelewem na rachunek Rejonowej Spółdzielni „[…]” w S.. Strony ustaliły,
że oprocentowanie kredytu w okresie obowiązywania umowy jest zmienne, w dniu
zawarcia umowy wyniosło 3,75% w stosunku rocznym. Strony przyjęły, że zmiana
wysokości oprocentowania kredytu może nastąpić w przypadku zmiany stopy
referencyjnej NBP określonej dla danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych
rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii
Europejskiej), którego waluta jest podstawą waloryzacji oraz w zakresie wynikającym
ze zmiany powyższych wskaźników. O każdej zmianie oprocentowania bank
zobowiązany był zawiadomić kredytobiorcę i poręczycieli na piśmie. Informacja na
temat zmienionego oprocentowania kredytu podawana była do wiadomości w
placówkach, za pośrednictwem […] i na stronach internetowych Banku, a informację
o wysokości rat po zmianie oprocentowania kredytobiorca mógł uzyskać po dniu
II CSKP 262/23
3
zmiany oprocentowania. Na wniosek kredytobiorcy bank mógł sporządzić i wysłać
harmonogram spłat określający nową wysokość rat kredytu. Zmiana wysokości
oprocentowania kredytu nie stanowiła zmiany umowy. Bank udzielił kredytobiorcy
osiemnastomiesięcznej karencji w spłacie rat kapitałowych kredytu, a w czasie
trwania karencji odsetki miały być płatne co miesiąc zgodnie z załączonym do umowy
harmonogramem. Kredytobiorca mógł dokonać wcześniejszej spłaty części lub
całości kredytu dokonując przelewu lub wpłaty gotówkowej zgodnie z § 11 ust. 1
umowy. Wcześniejsza spłata całości kredytu lub raty kapitałowo-odsetkowej, a także
spłata przekraczająca wysokość raty powodowała, że kwota spłaty była przeliczana
po kursie sprzedaży CHF z tabeli kursowej […] Banku S.A. ogłaszanym na dzień
spłaty. W przypadku wcześniejszej częściowej spłaty kredytu za pośrednictwem
Internetu oraz za pośrednictwem […] w serwisie automatycznym, następowała
zmiana wysokości rat spłaty kredytu przy zachowaniu niezmienionego okresu
kredytowania. Za wcześniejszą spłatę części kredytu bank był uprawniony do
pobrania prowizji.
W oparciu o umowę zawartą 29 listopada 2006 r. poprzednik prawny
pozwanego udzielił spółce S. kredytu inwestycyjnego w kwocie 847 000 zł
waloryzowanego kursem CHF, który został wypłacony jednorazowo 1 grudnia
2006 r., przelewem na rachunek Rejonowej Spółdzielni „[…]” w S.. Oprocentowanie
kredytu w okresie obowiązywania umowy było zmienne, na dzień zawarcia umowy
wyniosło 3,80% w stosunku rocznym, przy czym na okres do czasu przedłożenia w
Banku odpisu księgi wieczystej nieruchomości potwierdzającego prawomocny wpis
hipoteki oprocentowanie kredytu podlegało podwyższeniu o 1 punkt procentowy,
wynosząc w dniu zawarcia umowy 4,80% w stosunku rocznym - do czasu spłaty
najbliższej raty następującej po dacie przedłożenia odpisu księgi wieczystej. Zmiana
wysokości oprocentowania kredytu mogła nastąpić w przypadku zmiany stopy
referencyjnej NBP określonej dla danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych
rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii
Europejskiej), którego waluta stanowiła podstawę waloryzacji oraz w zakresie
wynikającym ze zmiany wskazanych powyżej wskaźników. O każdej zmianie
oprocentowania Bank zobowiązany był zawiadomić kredytobiorcę i poręczycieli na
piśmie. Informacja na temat zmienionego oprocentowania kredytu podawana była do
II CSKP 262/23
4
wiadomości w placówkach, za pośrednictwem […] i na stronach internetowych
Banku. Informację o wysokości rat po zmianie oprocentowania kredytobiorca mógł
uzyskać po dniu zmiany oprocentowania. Na wniosek kredytobiorcy Bank mógł
sporządzić i wysłać harmonogram spłat określający nową wysokość rat kredytu.
Zmiana wysokości oprocentowania kredytu dokonana zgodnie z postanowieniami §
7 nie stanowiła zmiany umowy. Bank udzielił kredytobiorcy osiemnastomiesięcznej
karencji w spłacie rat kapitałowych kredytu. W czasie trwania karencji odsetki miały
być płatne co miesiąc zgodnie z załączonym harmonogramem. W § 11 umowy strony
ustaliły warunki i zasady wcześniej spłaty części lub całości kredytu, tożsame
z postanowieniami zawartymi w pierwszej umowie kredytowej.
S. spółka jawna w S. 14 października 2009 r. zmieniła firmę na E. spółka jawna
w S.. Na podstawie uchwały wspólników spółki jawnej E. spółka jawna w S. z 5
października 2012 r., spółka ta została przekształcona w „E.” spółkę komandytowo-
akcyjną z siedzibą w S.. „E.” spółka komandytowo-akcyjna w S. została wykreślona
z KRS 1 września 2015 r. Uchwałą wspólników E. spółka jawna w S. z 20 grudnia
2016 r. w sprawie przekształcenia spółki w spółkę komandytową powstała E. spółka
komandytowa z siedzibą w C., wpisana do KRS 30 grudnia 2016 r. Poprzednik
prawny powoda E. spółka jawna w S. za zgodą pozwanego 25 marca 2015 r. dokonał
wcześniejszej spłaty obu kredytów po dokonaniu rozliczenia w CHF na PLN -
pierwszy - spłata kapitału 501 001,75 PLN + odsetki 1 767,25 PLN + prowizje 5
010,02 PLN = 507 779,02 PLN oraz drugi - spłata kapitału 839 578,79 PLN + odsetki
2 760,24 PLN + prowizje 2 098,95 PLN = 884 437,98 PLN.
Poprzednik prawny powoda nie czytał umów kredytowych, nie miał zdolności
kredytowej dla uzyskania kredytu inwestycyjnego w PLN, w grę wchodził wyłącznie
kredyt denominowany do CHF, a zależało mu na czasie, gdyż prawo wieczystego
użytkowania gruntów i prawo własności budynków zostało wystawione na sprzedaż
w drodze przetargu.
Po 2008 r. z inicjatywy poprzednika pozwanego strony prowadziły rozmowy
co do zmiany oprocentowania kredytu, propozycję pozwanego powód uznał za
niekorzystną i nie doszło do zmiany warunków oprocentowania. Prawo wieczystego
użytkowania gruntów oraz prawo własności budynków zostało sprzedane przez
powoda w 2015 r. po cenie wyższej od ceny zakupu ustalonej na podstawie konkursu
II CSKP 262/23
5
ofert. Powód rozwinął działalność i przeniósł ją na większą nieruchomość do C..
Powód 6 kwietnia 2017 r. wezwał pozwanego do zapłaty kwoty 2 840 610,39 zł w
terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania, powołując się na nieważność umów -
art. 58 § 1 k.c., a zatem wszystkie płatności dokonywane na rzecz pozwanego na
podstawie umów były dokonywane na podstawie nieważnej czynności prawnej i
powinny zostać zwrócone na podstawie art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. W pozwie
powód domaga się zwrotu 100 000 zł, co stanowi część płatności dokonanych na
podstawie, zdaniem powoda, nieważnych umów, tj. 50 000 zł zapłaconych 25 marca
2015 r. tytułem wcześniejszej spłaty umowy zawartej 29 grudnia 2005 r. oraz 50 000
zł zapłaconych 25 marca 2015 r. tytułem wcześniejszej spłaty umowy zawartej 29
listopada 2006 r.
Sąd Okręgowy oddalił powództwo jako niezasadne. Nie podzielił stanowiska
powoda, że postanowienie dotyczące warunków zmiany oprocentowania kredytu,
o którym mowa w art. 69 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo
bankowe (obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 1646, dalej: „Prawo bankowe”)
(klauzula zmiany oprocentowania), należy do elementów przedmiotowo istotnych
umowy kredytu, bez uzgodnienia których nie doszłoby do zawarcia umowy. Ujęcie
w umowie kredytu postanowień dotyczących zmiennego oprocentowania jest
prawnie dopuszczalne i nie stanowi przejawu dowolności banków. Jest takim
ułożeniem stosunków pomiędzy kontrahentami, w szczególności podmiotami
prowadzącymi działalność gospodarczą, aby uwzględniać interesy stron,
zachodzące procesy inflacyjne, szczególnie istotne w umowach długoterminowych
(jak zawarte pomiędzy stronami). Ponadto poziom oprocentowania kredytu jest
wypadkową wielu czynników makro i mikro ekonomicznych, a dynamika rynku,
zmieniające się parametry finansowe w praktyce mogą wykluczać w dniu zawarcia
umowy możliwość przewidzenia przez banki wszystkich zdarzeń pociągających za
sobą konieczność zmiany wysokości oprocentowania. Obie umowy zawierają
wszystkie niezbędne elementy wymienione w cytowanych przepisach Prawa
bankowego i nie mogą być uznane za nieważne czynności prawne jako sprzeczne
z prawem ani w całości, ani w części. Obie umowy precyzyjnie wskazują kapitał
główny kredytu i terminy spłaty rat kredytu. Zasady oprocentowania nominalnego
zmiennego ustalone umowami spełniają podstawowe (i wystarczające) kryteria
II CSKP 262/23
6
wyznaczone przez art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego. Nie można uznał za słuszny
pogląd, że ujęcie w umowie tzw. klauzuli zmiennego oprocentowania przesądza
o nieważności tego postanowienia czy całej umowy. Wprowadzenie do umowy
klauzuli zmiany oprocentowania jest prawnie dopuszczalne na co wprost wskazują
przepisy art. art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego. Nie można oceniać
umów zawartych pomiędzy przedsiębiorcami dotyczących klauzuli zmiany
oprocentowania zawartej w § 7 ust. 5 i w § 7 ust. 6 umów pod kątem rażącego
naruszenia interesów konsumenta oraz sprzeczności postanowienia z dobrymi
obyczajami. Sąd pierwszej instancji nie zaaprobował poglądu, że ocena umów
zawieranych z konsumentami i omów w obrocie dwustronnie profesjonalnym może
prowadzić do identycznych wniosków. Powód dokonał nieuprawnionego zrównania
przesłanek uznania postanowienia za niedozwolone z przesłankami stwierdzenia
nieważności umowy wobec sprzeczności jej postanowień z ustawą. Postanowienie
umowy zawartej z konsumentem, co do której zostało stwierdzone, że stanowi
niedozwolone postanowienie umowne, nie jest tym samym, co postanowienie
sprzeczne z ustawą.
W ocenie Sądu Okręgowego nie było podstaw do żądania zwrotu spełnionego
świadczenia na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c., gdyż umowy
zawarte przez strony są ważne, a zatem spełnienie świadczenia przez powoda nie
nastąpiło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Powód dobrowolnie spełnił
świadczenie 25 marca 2015 r. W części, w jakiej powód spełnił świadczenie jeszcze
niewymagalne, nie można przyjąć, że ziściły się przesłanki żądania zwrotu
należności nadpłaconej, jako świadczenia nienależnego. Sąd pierwszej instancji
ostatecznie uznał, że zawarte przez strony umowy kredytowe nie były sprzeczne
z prawem, a zatem badanie podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia
nie było celowe.
Nawet gdyby tylko teoretycznie uznać, że na podstawie art. 405 k.c. w zw.
z art. 410 § 1 i 2 k.c. roszczenie powoda mogło być uwzględnione, to należałoby
uznać je za sprzeczne z dobrymi obyczajami określonymi w art. 3 k.p.c. i generalną
regułą określoną w 5 k.c. Powód nie sprawdzał warunków umowy, nie zastanawiał
się czy w umowie są parametry finansowe rynku kapitałowego i pieniężnego, czy
możliwe jest obliczenie wysokości oprocentowania. Powód zdecydował się na
II CSKP 262/23
7
zawarcie umowy z pozwanym bez względu na treść umowy, gdyż pilnie potrzebował
środków na zakup prawa do atrakcyjnej nieruchomości. Powód osiągnął zysk z tytułu
nabycia prawa majątkowego, a po decyzji o przeniesieniu działalności sprzedał
nabyte prawa po cenie wyższej niż w dniu ich nabycia. Nie stracił finansowo, nie
obciążył majątku spłatą ogromnego kredytu doprowadzając przedsiębiorstwo do
upadku. Nie jest poszkodowanym treścią klauzul abuzywnych konsumentem. Powód
jest przedsiębiorcą zobowiązanym do podejmowania racjonalnych decyzji w obrocie
handlowym. Powinien przewidywać skutki podejmowanych czynności, a zgodnie ze
wzorcem starannego przedsiębiorcy powinien posiadać wiedzę, która wykracza poza
zasób informacji specjalistycznych w danej dziedzinie, ale jest niezbędna do
profesjonalnego działania. Skoro powód zaciągnął zobowiązania w kwocie
przekraczającej 1 300 000 zł, a z tych środków pomnożył swój majątek, to nie tylko
powinien przewidywać skutki podejmowanych czynności, ale również powinien
korzystać z profesjonalnej obsługi prawnej.
Na skutek rozpoznania apelacji powoda wniesionej od wyroku Sądu
Okręgowego w Warszawie Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 30 września
2021 r. zmienił zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym w ten sposób, że
zasądził od Banku spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz E. spółki jawnej w C.
kwotę 100 000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 18 kwietnia 2017
r. do dnia zapłaty; w punkcie drugim w ten sposób, że zasądził od Banku spółki
akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz E. spółki jawnej w C. kwotę 10 400 zł tytułem
zwrotu kosztów procesu (punkt 1); oddalił apelację w pozostałym zakresie (punkt 2)
i zasądził od Banku spółki akcyjnej z siedzibą w W. na rzecz E. spółki jawnej w C.
kwotę 9 050 zł tytułem zwrotu kosztów instancji odwoławczej (punkt 3).
W ocenie Sądu Apelacyjnego apelacja była w znacznej części zasadna,
a wobec niepodniesienia zarzutów natury procesowej i niekwestionowania
ustalonego przez Sąd Okręgowy stanu faktycznego sprawy, stan ten uznał za
wiążący. Spór w sprawie ogniskował się wokół oceny czy oprocentowanie umów
kredytu łączących strony, a ściślej postanowienia tych umów regulujące możliwość
zmiany oprocentowania (§ 7 ust. 5 umowy kredytu bankowego o numerze [...] oraz §
7 ust. 6 umowy kredytu bankowego o numerze [...]) stanowią przedmiotowo istotny
składnik tych kontraktów i czy w związku z ich niejednoznacznością uzasadnione jest
II CSKP 262/23
8
twierdzenie powoda o nieważności bezwzględnej każdej z umów kredytu jako
niezawierających essentialia negotii na podstawie art. 58 § 1 k.c. w zw. z
naruszeniem art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego.
Kredyt należy zdefiniować jako stosunek ekonomiczny pomiędzy bankiem
a kredytobiorcą, którego treścią jest oddanie przez bank określonej kwoty środków
pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy, pod warunkiem jej późniejszego zwrotu
wraz z wynagrodzeniem bankowi w postaci odsetek i (fakultatywnie) prowizji.
Głównym świadczeniem kredytobiorcy w ramach umowy kredytowej jest zwrot
kredytu, czyli pobranych z banku środków pieniężnych z odsetkami stanowiącymi
przedmiotowo istotny składnik tej umowy. Zastrzeżenie obowiązku zapłaty odsetek
jest elementem przedmiotowo koniecznym umowy kredytu. Oznacza to, że
wynagrodzenie tego rodzaju bank kredytujący musi pobrać zawsze, ilekroć
tożsamość jurydyczna danej umowy jako umowy kredytu ma zostać zachowana.
Okoliczność, że w praktyce zdarzają się przypadki udzielania kredytów na warunkach
preferencyjnych, polegających na całkowitym zwolnieniu kredytobiorcy z obowiązku
płacenia odsetek, nie dowodzi, że w tych wypadkach kredytowanie następuje na
podstawie umowy kredytu. Umowę o treści określonej w art. 69 Prawa bankowego
bez zastrzeżenia odsetek, należy - zdaniem Sądu Apelacyjnego - traktować jako
pożyczkę nieoprocentowaną (art. 720 k.c.). Oprocentowanie kredytu stanowi cenę,
jaką powinien zapłacić kredytobiorca za możliwość korzystania ze środków
kredytowych otrzymanych od banku do czasowej dyspozycji, zgodnie z celem
określonym w umowie kredytu. W orzecznictwie sądowym kwestia charakteru
prawnego odsetek rozstrzygana jest w kierunku uznania ich za przedmiotowo istotny
składnik umowy.
Sąd drugiej instancji zauważył, że choć bankowi pozostawiono wybór
w zakresie stosowania stałej lub zmiennej stopy oprocentowania kredytów, to jednak
w razie zastosowania stopy zmiennej, zgodnie z art. 76 ust. 1 Prawa bankowego,
należy określić w umowie kredytu warunki zmiany stopy procentowej kredytu.
Zastrzeżenie w umowie kredytu uprawnienia do zmiany przez bank w czasie trwania
umowy wysokości stopy oprocentowania wymaga określenia konkretnych
okoliczności, od jakich zmiana ta jest uzależniona. W sytuacji, w której strony umowy
kredytu zdecydowały się na wprowadzenie do umowy zmiennego oprocentowania,
II CSKP 262/23
9
to, aby nie doszło do naruszenia art. 76 ust. 1 Prawa bankowego, klauzula
zmiennego oprocentowania winna zostać tak sformułowana, aby możliwe było
ustalenie mechanizmu zmiany oprocentowania i konkretnych okoliczności, przy
zaistnieniu których wysokość oprocentowania może być zmieniona. Tylko takie
konkretne zastrzeżenia umowne dają możliwość kredytobiorcy skontrolowania, czy
zastosowana przez bank zmiana wysokości oprocentowania i jej zakres odpowiadają
zmienionym od chwili zawarcia umowy warunkom ekonomicznym. Strony ustaliły
w zawartych umowach, że oprocentowanie kredytu w okresie ich obowiązywania jest
zmienne. W każdej z umów strony przyjęły, że zmiana wysokości oprocentowania
kredytu może nastąpić w przypadku zmiany stopy referencyjnej NBP określonej dla
danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego
w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą
waloryzacji oraz w zakresie wynikających ze zmiany powyższych wskaźników. Sąd
Okręgowy uznał, że przywołane postanowienia umów określały w sposób
wystarczający warunki zmiany oprocentowania, a tym samym nie doszło w sprawie
do naruszenia norm wynikających z art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa
bankowego, ale w ocenie Sądu Apelacyjnego powyższy pogląd nie zasługuje na
aprobatę. Ustalony w obydwu umowach łączących strony mechanizm działania
zmiennej stopy oprocentowania kredytu – zdaniem Sądu drugiej instancji - nie
stwarzał dla kredytobiorcy w dacie udzielenia mu kredytu możliwości dokonania
przybliżonych choćby wyliczeń co do celowości i opłacalności zaciągnięcia kredytu,
następnie w toku jego wykorzystywania do szybkiego dostosowania się
gospodarczego do sytuacji, w której stosownie do umowy musi się spodziewać
podwyższenia stopy oprocentowania, a tym samym do ewentualnego uniknięcia
strat. W tej ocenie niczego nie zmienia wykonanie umowy, ponieważ badanie umowy
pod kątem jej bezwzględnej nieważności następuje na moment zawarcia umowy.
Z wykładni art. 69 ust. 2 w zw. z art. 76 ust. 1 Prawa bankowego wynika, że
klauzula zmiennego oprocentowania nie może mieć charakteru blankietowego, lecz
powinna dokładnie wskazywać czynniki (okoliczności faktyczne) usprawiedliwiające
zmianę oprocentowania oraz relację między zmianą tych czynników, a rozmiarem
zmiany stopy oprocentowania kredytu, określając precyzyjnie wpływ zmiany
wskazanych okoliczności na zmianę stopy procentowej, a więc kierunek, skalę,
II CSKP 262/23
10
proporcję tych zmian. Powyższego charakteru nie można przypisać
kwestionowanym postanowieniom każdej z umów odwołujących się do
niepublikowanej przez NBP stopy referencyjnej waluty, a nadto do bliżej
nieokreślonych zmian parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego
w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą
waloryzacji oraz w zakresie wynikającym ze zmiany powyższych wskaźników, co
wobec zgodnego zamiaru stron obejmującego wprowadzenie do umów zasady
zmiennego oprocentowania, skutkować musi uznaniem, że strony w umowach nie
określiły przedmiotowo istotnego składnika (essentialia negotii) każdej z nich
w postaci oprocentowania i zasad jego zmiany. Tym samym zastrzeżenie w umowie
klauzuli zmiennego oprocentowania o niejednoznacznym blankietowym charakterze,
uprawniającym bank w istocie do dowolnego ustalenia wysokości należnego mu
wynagrodzenia za korzystanie z jego kapitału, oznacza nieustalenie głównego
zobowiązania kredytobiorcy i nieukonstytuowanie się zgodnego zamiaru stron w tym
przedmiocie, czyniąc – w ocenie Sądu Apelacyjnego - umowę nieważną.
Jednocześnie okoliczności sprawy wskazują, że nie ma podstaw prawnych,
pozwalających na zastąpienie nieustalonego przez strony czynnika warunków
zmiany oprocentowania innymi wynikającymi z treści przepisów, z uwagi na brak
takich przepisów. Oznacza to, że na skutek nieustalenia elementu przedmiotowo
istotnego umowy kredytu, jakim jest oprocentowanie zmienne i warunków jego
zmiany, nie doszło w sposób ważny do zawarcia umowy. Nie ulega bowiem
wątpliwości, iż strony osiągnęły porozumienie co do faktu zawarcia umowy kredytu
ze zmiennym oprocentowaniem. Nie ustaliły jednak w sposób odpowiadający art. 69
ust. 2 pkt 5 i art. 76 ust. 1 Prawa bankowego elementu przedmiotowo istotnego tej
umowy, tj. warunków zmiany oprocentowania, które stają się tym elementem przy
przyjęciu umowy kredytu ze zmiennym oprocentowaniem.
Sąd Apelacyjny uznał, że nieważnością bezwzględną dotknięta jest każda
z umów kredytu łączących strony, a ponieważ strony dokonały wyboru umowy
kredytu ze zmiennym oprocentowaniem, to nie było możliwe uznanie za
bezwzględnie nieważnej jedynie części umowy dotyczącej warunków zmiany
oprocentowania lub zastąpienie oprocentowania zmiennego oprocentowaniem
II CSKP 262/23
11
początkowym, jako stałym, określonym w każdej z umów, gdyż wypaczałoby to wolę
stron, skoro obie strony chciały zawrzeć umowę o zmiennym oprocentowaniu.
Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny uzna powództwo za zasadne
w całości co do roszczenia głównego na podstawie art. 410 § 2 k.c. Zgłoszony przez
pozwanego zarzut przedawnienia roszczenia był niezasadny o tyle, że strona
powodowa dokonała spłaty obydwu kredytów 25 marca 2015 r., a kwoty dochodzone
pozwem (po 50 000 zł z tytułu każdej z umów) mieszczą się w kwotach spłaconych
tego dnia. Termin przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia
wynosi trzy lata z uwagi na fakt jego związania z prowadzoną przez powoda
działalnością gospodarczą (art. 118 k.c.). Wniesienie pozwu 21 kwietnia 2017 r.
nastąpiło zatem przed upływem terminu przedawnienia.
W okolicznościach sprawy nie miał też zastosowania art. 411 pkt 1 k.c.
Spełnienie świadczenia na podstawie nieważnej umowy nie niweczy żądania zwrotu
nienależnego świadczenia.
W ocenie Sądu drugiej instancji dochodzenie przez powoda roszczenia nie
narusza też art. 5 k.c. Skorzystanie przez powoda ze świadczenia przekazanego
w wykonaniu nieważnych umów nie stanowi w okolicznościach sprawy nadużycia
prawa podmiotowego.
Wobec wezwania pozwanego do zapłaty kwoty 2 840 610,39 zł pismem z 6
kwietnia 2017 r. w wyznaczonym terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania, które
to pismo pozwany otrzymał 10 sierpnia 2017 r., Sąd Apelacyjny uznał, że z dniem 18
sierpnia 2017 r. pozwany popadł w opóźnienie skutkujące obowiązkiem zapłaty
odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1
k.c. Żądanie odsetek ustawowych za opóźnienie za okres przed 18 sierpnia 2017 r.
zostało prawidłowo oddalone jako bezzasadne. Z tych względów Sąd drugiej instancji
na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił częściowo wyrok zaskarżony apelacją (pkt
1), a w zakresie, w jakim apelacja była niezasadna oddalił ją na podstawie art. 385
k.p.c. (pkt 2). O kosztach postępowania orzekł na podstawie art. 98 k.p.c. i art. 108
§ 1 k.p.c. (pkt 3).
II CSKP 262/23
12
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30 września 2021 r. skargę
kasacyjną wniosła strona pozwana zaskarżając go w części, tj. w punktach 1 i 3.
W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. zarzucono naruszenie:
- art. 278 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez
przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na poczynieniu
istotnych dla sprawy ustaleń, odnoszących się do braku określenia w umowie
istniejących obiektywnie i sprecyzowanych parametrów ekonomicznych,
determinujących zmiany wysokości oprocentowania obu kredytów, wymienionych
w § 7 ust. 5 umowy kredytu (§ 7 ust. 6 w drugiej z umów kredytu) zawartej przez
stronę powodową wyłącznie na podstawie własnego przekonania, mimo że do
poczynienia wyżej wymienionych ustaleń potrzebne były wiadomości specjalne,
a Sąd Apelacyjny takiej wiedzy specjalistycznej w powyższym zakresie nie posiadał.
W istocie Sąd Apelacyjny dokonał ustaleń w kwestiach wymagających wiadomości
specjalnych, bez sięgnięcia w tym zakresie do dowodu z opinii biegłego, jaki to
dowód nie został w sprawie przeprowadzony i nie mógł być zastąpiony innym
środkiem dowodowym, zwłaszcza dokonaną przez Sąd Apelacyjny oceną
wymienionych kwestii na podstawie własnego przekonania.
W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. zarzucono
naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 5 k.c. w zw. z art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez jego błędną
wykładnię i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty dochodzonej
pozwem, tytułem zwrotu świadczeń spełnianych przez powoda na podstawie umów
o kredyty inwestycyjne, uznanych przez Sąd za nieważne, bez uwzględnienia
okoliczności indywidualnego przypadku, podczas, gdy Sąd winien wziąć pod uwagę
takie okoliczności, że powód uzyskał korzyść ze sprzedaży praw nabytych za środki
udostępnione mu przez pozwany bank na podstawie spornych umów kredytu
inwestycyjnego, pomnożył z tych środków swój majątek, który służył mu do
prowadzenia działalności gospodarczej, umowy kredytowe zostały wykonane,
w związku z całkowitą, przedterminową spłatą kredytów z inicjatywy powoda,
a kwestionować ważność umów kredytu powód zaczął wiele lat po ich wykonaniu,
dochodząc zwrotu kwot, które świadczył na rzecz pozwanego w ramach
II CSKP 262/23
13
przedterminowej całkowitej spłaty kredytów, przy czym powód nigdy nie zapoznał się
z treścią spornych umów kredytu, które to okoliczności sprawy winny stanowić
podstawę oddalenia powództwa, na podstawie art. 5 k.c., jako stanowiącego
nadużycie prawa podmiotowego, tj. sprzecznego z zasadami lojalności kontraktowej,
w tym zasadami uczciwości w obrocie gospodarczym;
- art. 58 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż
strona czynności prawnej może powoływać się zawsze na nieważność umowy, w tym
po jej całkowitym wykonaniu i osiągnięciu przez obie strony czynności prawnej
zamierzonych celów gospodarczych, które były zgodne z prawem, podczas gdy
prawidłowa wykładnia tego przepisu, uwzględniająca ratio legis powołanej normy
oraz zasadę proporcjonalności i pewności obrotu gospodarczego, winna prowadzić
do wniosku, że strona czynności prawnej nie może powoływać się na jej nieważność,
po całkowitym jej wykonaniu i osiągnięciu z tego tytułu zamierzonego celu
gospodarczego, jak również nieodwracalnych wymiernych korzyści majątkowych;
- art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 56 k.c. poprzez błędną
wykładnię polegającą na przyjęciu, iż ocena zgodności czynności prawnej z ustawą
dokonywana winna być wyłącznie w oparciu o literalne brzmienie umowy, bez
konieczności uprzedniej wykładni oświadczeń woli stron stosunku prawnego
w zakresie rzeczywistej woli stron co do ukształtowania wzajemnych praw
i obowiązków stron wynikających z umowy kredytu, m.in. w zakresie zmiany
oprocentowania kredytu, podczas gdy ocena ważności i skuteczności dokonanej
przez strony czynności prawnej nie może abstrahować od ogólnych reguł rządzących
prawem zobowiązań, w tym reguły wykładni oświadczeń woli stron, czy też
uwzględniania skutków prawnych czynności wynikających z utrwalonych zwyczajów
i zasad współżycia społecznego;
- art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego w zw. z art. 58 § 1 k.c.,
polegającego na błędnej wykładni tych przepisów poprzez uznanie, że ustawowy
wymóg wskazania w umowie kredytu wysokości oprocentowania i warunków zmiany
oprocentowania kredytu jest jednoznaczny z wymogiem zamieszczenia w umowie
precyzyjnej, jak się zdaje wręcz matematycznej formuły zmiany oprocentowania,
a wskazane w § 7 ust. 5 spornej umowy kredytu (§ 7 ust. 6 w drugiej z umów kredytu)
II CSKP 262/23
14
kryteria zmiany oprocentowania, nie są ustalone w sposób odpowiadający
powołanym przepisom, co doprowadziło Sąd Apelacyjny do nieprawidłowego
uznania, że klauzula zmiennego oprocentowania zawarta w § 7 ust. 5 spornej umowy
kredytu ( § 7 ust.6 w drugiej z umów kredytu), nie spełnia wymogów wynikających
z art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego jako zbyt
ogólnikowa, a ponieważ w ocenie Sądu drugiej instancji warunki zmiany
oprocentowania kredytu to element przedmiotowo istotny umowy kredytu, to
w konsekwencji Sąd Apelacyjny niezasadnie stwierdził nieważność całej umowy
kredytu na podstawie art. 58 § 1 k.c.;
- art. 359 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. w zw. z art. 1 k.c. oraz art. 69 ust. 1
Prawa bankowego poprzez ich niezastosowanie w przypadku stwierdzenia, że
umowa kredytu nie określa warunków zmiany oprocentowania kredytu, od którego
należą się odsetki, wedle stopy zmiennej, z tej przyczyny, że postanowienie,
dotyczące warunków zmiany oprocentowania zawiera niejednoznaczne określenie
parametrów zmiany oprocentowania, co prowadzi do nieważności umowy kredytu
jako sprzecznej z przepisami ustawy prawo bankowe.
Powołując się na te zarzut wypełniające podstawy skargi kasacyjnej pozwany
wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o oddalenie skargi
kasacyjnej oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów
zastępstwa procesowego od pozwanego na rzecz powoda według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
I. Przed analizą merytoryczną zasadności zarzutów wypełniających podstawy
skargi kasacyjnej należy odnieść się do prawidłowości składu wyznaczonego do
rozpoznania skargi kasacyjnej. W aktach sprawy (k. 67) znajduje się notatka
urzędowa, z której wynika, że zarządzeniem Prezesa Sądu Najwyższego kierującego
pracą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2023 r. sprawa została
przydzielona SSN Dariuszowi Dończykowi. 26 lutego 2025 r. wydano zarządzenie,
II CSKP 262/23
15
podpisane przez SSN Marcina Krajewskiego wz. Prezesa Sądu Najwyższego
kierującego pracą Izby Cywilnej, zgodnie z którym, uwzględniając, że na podstawie
§ 80 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca
2022 r. - Regulamin Sądu Najwyższego sprawa II CSKP 262/23 została przydzielona
SSN Dariuszowi Dończykowi, na podstawie § 16 ust. 2 pkt 5 i § 80 ust. 7 Regulaminu
Sądu Najwyższego wyznaczono jako pozostałych członków składu sędziów: SSN
Władysława Pawlaka i SSN Monikę Kobę, powierzając funkcję przewodniczącego
SSN Władysławowi Pawlakowi (pkt 1), a ponadto na podstawie art. 29 § 8 ustawy
z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym oraz § 83 ust. 2 Regulaminu Sądu
Najwyższego zarządzono zawiadomienie o składzie rozpoznającym środek
zaskarżenia oraz o osobach sędziów zastępców wyznaczonych w planie posiedzeń.
Strony (ich pełnomocnicy) zawiadomione o sędziach Sądu Najwyższego
wyznaczonych do rozpoznania sprawy nie wniosły o ich wyłączenie, w szczególności
przez złożenie wniosku, o którym mowa w art. 29 § 5 ustawy z 8 grudnia 2017 r.
o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 622), spełnienia przez
sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności. Sędzia
sprawozdawca zarządzeniem z 2 kwietnia 2025 r. (k. 73) wyznaczył termin
posiedzenia niejawnego w sprawie na dzień 12 czerwca 2025 r., wskazując
w punkcie drugim tego zarządzenia skład orzekający: SSN Władysława Pawlaka,
jako przewodniczącego, SSN Dariusza Dończyka (jako sprawozdawcę) i SSN
Monikę Kobę jako członków składu orzekającego. 3 kwietnia 2025 r. SSN Joanna
Misztal-Konecka - jako Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracą Izby Cywilnej –
wydała zarządzenie (k. 74), zgodnie z którym uwzględniając, że według przepisów
Regulaminu Sądu Najwyższego (§ 16 pkt 5 i § 80 ust. 7) kompetencja wyznaczania
członków składu orzekającego przysługuje wyłącznie Prezesowi Sądu Najwyższego
kierującemu pracą Izby, stwierdziła (w pkt 1), że zarządzeniem z 26 lutego 2025 r.
Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracą Izby Cywilnej wyznaczył skład orzekający
w sprawie niniejszej oraz polecił zawiadomić o składzie rozpoznającym środek
zaskarżenia oraz o osobach sędziów zastępców wyznaczonych w planie posiedzeń,
wskazała (w pkt 2), że sędzia sprawozdawca zarządzeniem z 2 kwietnia 2025 r.
wskazał członków składu orzekającego i stwierdziła, że wskazane w pkt 2 elementy
II CSKP 262/23
16
zarządzenia z 1 kwietnia 2025 r. o wyznaczeniu terminu posiedzenia są
bezskuteczne i nie podlegają wykonaniu.
W związku z wyżej przedstawioną sekwencją czynności związanych
z wyznaczeniem składu orzekającego Sądu Najwyższego do rozpoznania skargi
kasacyjnej powstała wątpliwość - spowodowana wadliwą obsadą stanowiska
Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej - czy skład ten został
prawidłowo wyznaczony, a w konsekwencji czy możliwe jest rozpoznanie skargi
kasacyjnej przez tak sformowany skład Sądu Najwyższego. Co do okoliczności
uzasadniających stanowisko o wadliwym obsadzeniu funkcji Prezesa Sądu
Najwyższego przez sędzię Sądu Najwyższego Joannę Misztal-Konecką – powołaną
z dniem 1 października 2024 r. na kolejną kadencję na stanowisku Prezesa Sądu
Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej – jak również co do skutków
wynikających z wyznaczania przez tak powołanego Prezesa Sądu Najwyższego
składów Sądu Najwyższego do rozpoznania poszczególnych spraw należy w pełni
odwołać się do argumentacji przedstawionej m.in. w uzasadnieniach wyroków Sądu
Najwyższego z 10 stycznia 2025 r., II CSKP 172/24 i II CSKP 2111/22.
W uzasadnieniach obu tych orzeczeń wyjaśniono także przyczyny, z powodu których
pomimo wad w prawidłowym wyznaczeniu składów orzekających Sądu Najwyższego
w poszczególnych tych sprawach mogły one rozpoznać skargi kasacyjne.
W szczególności wskazano na konieczność zapewnienia przez Państwo stronom
postępowań sądowych rozpoznania sprawy zarówno przez sąd powołany na
podstawie przepisów ustawy, bezstronny i niezawisły - a więc spełniający kryteria
określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii
Europejskiej w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6
ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej
w Rzymie, dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284), jak również na
obowiązek zapewnienia przez Państwo rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie.
Powołano się także na konieczność wykonywania przez Sąd Najwyższy
powierzonych mu mocą przepisów Konstytucji RP zadań. Stanowisko to podziela
także skład orzekający co do skargi kasacyjnej zarejestrowanej obecnie pod sygn.
akt II CSKP 262/23. Dodać należy, że do chwili wydania przez Sąd Najwyższy
II CSKP 262/23
17
orzeczenia kończącego postępowanie kasacyjne żadna ze stron nie podniosła
zarzutu wadliwej jego obsady z wyżej wskazanych przyczyn.
II. W odniesieniu do zarzutów skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy nie podziela
stanowiska skarżącego, że doszło do naruszenia art. 58 § 1 k.c. poprzez przyjęcie,
że strona czynności prawnej może powoływać się zawsze na nieważność umowy,
w tym po jej całkowitym wykonaniu i osiągnięciu przez obie strony czynności prawnej
zamierzonych celów gospodarczych, które były zgodne z prawem. Nieważność
czynności prawnej uregulowana w art. 58 § 1 k.c. wynika ex lege i jest badana
z uwzględnieniem okoliczności istniejących w chwili dokonania czynności prawnej, tj.
na podstawie okoliczności istniejących w chwili zawarcia przez strony obu umów
będących podłożem sporu stron. Ocena nieważności tych umów dokonana przez
Sądy obu instancji w sprawie, miała charakter przesłankowy, gdyż była podstawą do
dalszej oceny zasadności powództwa powoda dochodzonego na podstawie
przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu na skutek spełnienia świadczenia
nienależnego. Trafnie przyjął Sąd Apelacyjny, że nieważność postanowienia
dotyczącego zmiany wysokości oprocentowania kredytu, jako odnoszącego się do
elementu przedmiotowo istotnego w umowie kredytu, według art. 69 ust. 2 pkt Prawa
bankowego, uzasadnia uznanie zastosowanie sankcji przewidzianej w art. 58 § 1 k.c.
w odniesieniu do całej umowy kredytu. Na ustalenie nieważności umów kredytu
zawartych przez strony nie miały żadnego wpływu wskazane przez pozwanego
okoliczności takie jak wykonanie tych umów i osiągnięcie przez obie strony tych
umów zamierzonych celów gospodarczych. Bez znaczenia dla zastosowania sankcji
w postaci bezwzględnej nieważności czynności prawnej na podstawie art. 58 § 1 k.c.
są też wskazane przez skarżącego zasady proporcjonalności i pewności obrotu
gospodarczego. Możliwość stwierdzenia nieważności czynności prawnej nie jest też
ograniczona żadnym terminem. Ustawodawca, gdy chce ograniczyć czasowo
możliwość zastosowania określonej sankcji w stosunku do wadliwej czynności
prawnej czyni to w sposób wyraźny w przepisach (por. np. art. 252 § 3-4 i art. 425 §
2-4 k.s.h.).
W art. 69 Prawa bankowego zdefiniowano umowę kredytu oraz określono jej
elementy. Zgodnie z art. 69 ust. 2 pkt 5 Prawa bankowego, umowa kredytu powinna
określać w szczególności wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany.
II CSKP 262/23
18
Natomiast zgodnie z art. 76 pkt 1 tej ustawy stanowi, że zasady oprocentowania
kredytu określa umowa kredytu, z tym że w razie stosowania stopy zmiennej należy
określić w umowie kredytowej warunki zmiany stopy procentowej kredytu. Sąd
drugiej instancji uznał, że obie umowy zawarte przez strony nie spełniały wymagań
określonych w cytowanych wyżej przepisach, gdyż zawierały postanowienia
dotyczące zmiennego oprocentowania o niejednoznacznym blankietowym
charakterze, uprawniającym bank w istocie do dowolnego ustalenia wysokości
należnego mu wynagrodzenia za korzystanie z jego kapitału, bowiem odwoływały się
one do niepublikowanej przez NBP stopy referencyjnej waluty, a nadto do bliżej
nieokreślonych zmian parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego
w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą
waloryzacji oraz w zakresie wynikającym ze zmiany powyższych wskaźników.
Powyższa ocena skutkowała uznaniem przez Sąd drugiej instancji, że strony
w umowach nie określiły przedmiotowo istotnego składnika (essentialia negotii)
każdej z nich w postaci oprocentowania i zasad jego zmiany, co uzasadniało uznanie
tych umów za nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c. W ocenie Sądu Najwyższego
Sąd Apelacyjny prawidłowo założył, zgodnie ze stanowiskiem wyrażanym
w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że zastrzeżenie w umowie kredytu uprawnienia
banku do stosowania w trakcie obowiązywania umowy do zmiany wysokości
oprocentowania wymaga dookreślenia w umowie czy w regulaminie banku mającym
zastosowanie do tej umowy okoliczności uzasadniających zmianę wysokości
oprocentowania oraz ich wpływu na ustalenie wysokości tego oprocentowania (zob.
uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 6 marca 1992 r., III CZP
141/91, OSNC 1992, nr 6, poz. 90 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2002
r., II CKN 933/99, niepubl. i z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11, OSNC-ZD 2013, nr 1,
poz. 4). Prawidłowo więc przyjął Sąd Apelacyjny, że klauzula zmiennego
oprocentowania nie może mieć charakteru blankietowego uprawniającą do
dowolnego kształtowania wysokości oprocentowania przez bank jako stronę umowy
kredytu.
Analizując treść obu umów Sąd uznał, że nie spełniają one warunków
wynikających z art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego. W tym zakresie
Sąd Najwyższy podziela jednak zarzut skargi kasacyjnej, że ocena ta została
II CSKP 262/23
19
dokonana z naruszeniem części przepisów powołanych w podstawach skargi
kasacyjnej. W szczególności trafnie podniesiono w ramach zarzutu naruszenia art.
58 § 1 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 56 k.c., że wykładnia tych postanowień
umownych została ograniczona do analizy literalnej treści tych części umów bez
uwzględnienia wszystkich czynników, które należy brać pod uwagę przy wykładni
postanowień umownych w celu ustalenia rzeczywistej woli stron co do ukształtowania
wzajemnych praw i obowiązków stron wynikających z umowy kredytu oraz
konsekwencji wynikających z art. 56 k.c., zgodnie z którą czynność prawna wywołuje
nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz również te, które wynikają m.in. z zasad
współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Nie można bowiem abstrahować
od tego, że w rozpoznawanej sprawie podłożem sporu są dwie umowy kredytu
zawarte w obrocie profesjonalnym, w którym nie obowiązują zasady ochrony takie
jakie obowiązują w relacji pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentami,
w szczególności zaś wymaganie sformułowania postanowień umownych w sposób
jednoznaczny, tj. prostym i zrozumiałym językiem. Postanowienie umowne w obrocie
profesjonalnym będzie więc skutecznie zastrzeżone nawet wtedy, gdy jego
prawidłowe zastosowanie wymaga posłużenia się wyspecjalizowaną wiedzą z danej
dziedziny nauki np. bankowości czy ekonomii. Sąd Apelacyjny nie wskazał
w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku czy czynniki wskazane w postanowieniach
umów zawartych przez strony (odpowiednio w § 7 ust. 5 pierwszej umowy i § 7 ust.
6 drugiej umowy), a dotyczące zmiany oprocentowania, miały (lub nie miały) oparcia
w zwyczaju stosowanym przez banki w relacjach z przedsiębiorcami, który strony
znały i akceptowały, a który mógł kształtować mechanizm zmiany przez banki stóp
procentowych, w szczególności przez uwzględnianie określonych czynników, od
których zależała zmiana stóp procentowych i ich zakresu.
W świetle powyższej oceny za uzasadniony należy też uznać zarzut
naruszenia art. 278 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny
odniósł się do niejasnych postanowień umownych określających mechanizm zmiany
oprocentowania z pominięciem przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego
sądowego, mimo że prawidłowa ocena tych postanowień umownych w świetle
przesłanek określonych w art. 69 ust. 2 pkt 5 i art. 76 pkt 1 Prawa bankowego
wymagała specjalistycznej wiedzy z zakresu bankowości, co do oceny znaczenia
II CSKP 262/23
20
wyrażeń, którymi posłużono się w tych postanowieniach umownych
z uwzględnieniem obowiązujących zwyczajów bankowych czy szerzej na rynkach
finansowych w stosunkach umownych z innymi przedsiębiorcami. Wymaga przy tym
wyjaśnienia czy te czynniki, od których uzależniał bank zmianę stóp oprocentowania,
były uwzględnione i w jaki sposób przez strony na chwilę zawarcia obu umów dla
określenia stóp procentowych. Uchybienie wyżej powołanym przepisom
postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W świetle powyższej oceny rozpoznanie pozostałych zarzutów zawartych
w podstawach skargi kasacyjnej było przedwczesne. Zgodzić się jednak należy ze
skargą o tyle, że Sąd Apelacyjny nie odniósł się w ogóle do okoliczności wskazanych
przez pozwanego w skardze kasacyjnej mających wpływ na skuteczność zarzutu
podniesionego przez pozwanego nadużycia prawa (art. 5 k.c.).
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. oraz art.
108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.
Dariusz Dończyk
(A.G.)
[r.g.]
Władysław Pawlak
Monika Koba
