II CSKP 2358/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
6 sierpnia 2025 r.
SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska (przewodniczący)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 sierpnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Skarbu Państwa - Województwa Kujawsko-Pomorskiego
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 18 października 2021 r., I ACa 371/21,
wydanego w sprawie z powództwa L. S. (następcy prawnego W. S.)
przeciwko Skarbowi Państwa - Województwu Kujawsko-Pomorskiemu
o zapłatę,
I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt I. i III. i zmienia wyrok Sądu
Okręgowego w Bydgoszczy z 20 listopada 2020 r., I C 990/17, w ten
sposób że:
1. oddala powództwo;
2. zasądza od L. S. na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii
Generalnej 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania;
II. zasądza od L. S. na rzecz Skarbu Państwa – Prokuratorii
Generalnej 6750 (sześć tysięcy siedemset pięćdziesiąt) kosztów
postępowania apelacyjnego i kasacyjnego.
(G.G.))
II CSKP 2358/22
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 20 listopada 2020 r., I C 990/17, Sąd Okręgowy w Bydgoszczy
zasądził od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powoda 143 700 zł z odsetkami
tytułem odszkodowania za szkodę poniesioną na skutek uchylenia aktu nadania
gospodarstwa rolnego poprzednikowi prawnemu powoda.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił
apelację Skarbu Państwa.
Sąd ten ustalił, że poprzednik prawny powoda był repatriantem, któremu
Litewska SRR wydała kartę ewakuacyjną określającą skład i wartość
pozostawianego gospodarstwa rolnego o pow. 17,5 ha, w tym 7 ha lasu. Na
podstawie tej karty oraz art. 8 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.
o przeprowadzeniu reformy rolnej Powiatowa Komisja Ziemska wydała repatriantowi
dokument nadania ziemi opatrzony datą 15 kwietnia 1946 r., potwierdzający
przyznanie mu poniemieckiego gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,58 ha.
Następnie, 26 listopada 1946 r., Prezydium Komitetu Ekonomicznego Rady
Ministrów podjęło uchwałę, na mocy której młyny o zdolności przemiałowej ponad
3 tony na dobę nie mogły być przydzielane osobom prywatnym. W oparciu o tę
uchwałę Wojewódzka Komisja Ziemska z urzędu, w trybie nadzoru, orzeczeniem
z 23 kwietnia 1949 r. uchyliła dokument nadania ziemi z 15 kwietnia 1946 r.
Repatriant 21 lipca 1949 r. protokolarnie przekazał Skarbowi Państwa część
gospodarstwa o powierzchni 0,03 ha zabudowaną młynem. Po ponownym
rozpoznaniu sprawy Powiatowa Komisja Ziemska orzeczeniem z 5 sierpnia 1949 r.
ponownie przyznała repatriantowi to samo gospodarstwo z wyłączeniem części, na
której posadowione były zabudowania młyńskie z przynależnościami.
W 1987 roku repatriant przekazał swoje gospodarstwo Skarbowi Państwa na
podstawie przepisów emerytalnych rolników. Repatriant zmarł w 1990 roku i spadek
po nim na mocy testamentu objął powód, któremu w 2009 roku zwrócono
nieodpłatnie część gospodarstwa repatrianta. Na wniosek powoda Minister
II CSKP 2358/22
3
Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 17 czerwca 2015 r. stwierdził nieważność
orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z 23 kwietnia 1949 r.
Sąd drugiej instancji uznał, że na skutek bezprawnego uchylenia dokumentu
nadania ziemi z 15 kwietnia 1946 r. poprzednik prawny powoda utracił własność
części gruntu, zwróconej Skarbowi Państwa w 1949 roku. Zatem zostały spełnione
dwa warunki konieczne odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa na
podstawie już nieobowiązującego art. 160 § 1 k.p.a.: bezprawność decyzji
administracyjnej w postaci orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z 23 kwietnia
1949 r. (bezprawność stwierdzona decyzją MRiRW z 17 czerwca 2015 r.) oraz
związek przyczynowy bezprawnej decyzji i szkody w postaci utraty własności.
Pozwany Skarb Państwa wniósł w skardze kasacyjnej o uchylenie wyroku
Sądu odwoławczego w całości, z wyjątkiem zawartego w wyroku rozstrzygnięcia
o zażaleniu, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 160 § 1 i 2 k.p.a.
w zw. z art. 361 § 1 i 2 i art. 363 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że wadliwe stwierdzenie
nieważności dokumentu nadania ziemi z 15 kwietnia 1946 r. orzeczeniem
z 23 kwietnia 1949 r. spowodowało szkodę w postaci utraty części gospodarstwa
rolnego z zabudowaniami młyńskimi, chociaż szkoda nie powstała, ponieważ
repatriant przekazał nadane mu uprzednio gospodarstwo na rzecz Państwa
w zamian za emeryturę rolniczą.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej ostateczną decyzją
administracyjną wydaną przed 1 kwietnia 2004 r., której nieważność stwierdzono po
tym dniu, ma zastosowanie uchylony art. 160 § 1, 2, 3 i 6 k.p.a. (uchwała pełnego
składu Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2011 r., III CZP 112/10). Przesłanką
powstania roszczenia o odszkodowanie jest poniesienie szkody na skutek wydania
decyzji, co do której stwierdzono nieważność (art. 160 § 1 k.p.a.). Poprzednik prawny
powoda na skutek wydania orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z 23 kwietnia
1949 r. utracił własność gospodarstwa rolnego. Jednak własność ta została mu
przywrócona w ciągu 5 miesięcy, z wyłączeniem 0,03 ha zabudowanych młynem.
Następnie w 1987 roku repatriant przekazał całe gospodarstwo rolne Skarbowi
II CSKP 2358/22
4
Państwa w zamian za prawo do emerytury rolniczej i dla wysokości tej emerytury
powierzchnia przekazanego gospodarstwa nie miała znaczenia (art. 18 ustawy z dnia
14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków
ich rodzin). Podstawą do podwyższenia tej emerytury było tylko osiągnięcie przed
przekazaniem określonych progów sprzedaży produktów rolnych jednostkom
gospodarki uspołecznionej (art. 19 tej ustawy).
Zatem prawo do odszkodowania nigdy nie powstało. Decyzja administracyjna
stwierdzająca nieważność innej decyzji administracyjnej ma charakter konstytutywny
(jak niemal wszystkie decyzje administracyjne): prawo do odszkodowania powstaje
z chwilą uzyskania przez decyzję stwierdzającą nieważność (określaną w doktrynie
jako decyzja nadzorcza) przymiotu ostateczności. Wysokość szkody ustala się
według stanu spowodowanego decyzją, której nieważność stwierdzono, lecz szkoda
ta musi istnieć nadal w chwili wydania decyzji nadzorczej.
Przy tym art. 361 § 1 k.c. wyklucza badanie hipotetycznego zachowania
poprzednika prawnego powoda w sytuacji, gdyby nie utracił części nieruchomości
zabudowanej młynem. Repatriant będąc właścicielem młyna mógłby sprzedać tę
część nieruchomości przed przejściem na emeryturę. Nie można także wykluczyć,
iż w przypadku gospodarstwa z młynem repatriant znalazłby następcę i nie musiał
przekazywać gospodarstwa Państwu (aczkolwiek tym hipotetycznym następcą
niekoniecznie byłby powód). Takie hipotetyczne postępowanie właściciela
gospodarstwa przekazanego w zamian za emeryturę nie pozostaje w normalnym
związku przyczynowym z pozbawieniem właściciela części tego gospodarstwa przed
przejściem na emeryturę. Powód na swój wniosek odzyskał część gospodarstwa, co
mogło dotyczyć tylko części nadal używanej przez rolnika emeryta (art. 118 ustawy
z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników).
Ponieważ zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 160 § 1 k.p.a.,
podlegał uchyleniu (z wyjątkiem rozstrzygnięcia o zażaleniu) na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c.
Naruszenie prawa materialnego było oczywiste, a skarżący wniósł
o orzeczenie co do istoty sprawy. Rozpoznając ponownie apelację Skarbu Państwa
na podstawie art. 39816 k.p.c. Sąd Najwyższy zastosował art. 20 ustawy z dnia
II CSKP 2358/22
5
12 marca 1958 r. o uporządkowaniu niektórych spraw związanych
z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (dalej: ustawa
porządkująca). Na mocy tego przepisu wygasły uprawnienia repatriantów do
otrzymania państwowych nieruchomości rolnych, przysługujących im stosownie do
umów międzynarodowych w zamian za mienie pozostawione poza granicami
Państwa, jeżeli do dnia wejścia w życie ustawy nie zostali wprowadzeni w posiadanie
takich nieruchomości.
Ustawa porządkująca weszła w życie 5 kwietnia 1958 r. i w tym dniu przestało
mieć znaczenie, czy gospodarstwo przyznane repatriantowi orzeczeniem
Powiatowej Komisji Ziemskiej z 5 sierpnia 1949 r. było należytym ekwiwalentem
gospodarstwa pozostawionego na Litwie. Szkoda, która według powoda powstała
w majątku repatrianta, wynikała z odebrania mu części gospodarstwa przyznanego
w zamian za mienie pozostawione na Litwie. Przyznanie gospodarstwa stanowiło
wykonanie obowiązku ustanowionego w Układzie między Polskim Komitetem
Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej
dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej SRR i ludności
litewskiej z terytorium Polski z dnia 22 września 1944 roku. Obowiązek ten wygasł
5 kwietnia 1958 r., a tylko przy istnieniu tego obowiązku decyzja odbierająca
repatriantowi przyznaną nieruchomość rolną mogła stanowić źródło szkody
wynikającej z odebrania przyznanej uprzednio własności. Wobec wygaśnięcia
uprawnień repatriantów bezprzedmiotowe było stosowanie art. 160 § 1 k.p.a.,
aczkolwiek – jak wyżej wskazano – szkoda nie powstałaby nawet w przypadku braku
art. 20 ustawy porządkującej.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy uwzględnił apelację Skarbu
Państwa i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił powództwo
i na podstawie art. 98 § 1 i 11 w zw. z art. 99 k.p.c. i art. 32 ust. 3 ustawy o Prokuratorii
Generalnej Rzeczpospolitej Polskiej przyznał pozwanemu zwrot kosztów za
pierwszą instancję w wysokości stawki minimalnej 5400 zł. Za drugą instancję Sąd
Najwyższy przyznał 75% stawki minimalnej, a za postępowanie kasacyjne 50% -
w sumie 6570 zł. Skarb Państwa był zwolniony z opłat od apelacji i skargi kasacyjnej.
Orzeczenie o obowiązku poniesienia tych kosztów należy do Sądu pierwszej instancji
(art. 1081 k.p.c.).
II CSKP 2358/22
6
Agnieszka Jurkowska-Chocyk Agnieszka Góra-Błaszczykowska Dariusz Pawłyszcze
(G.G.)
[a.ł]
