II CSKP 2277/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 sierpnia 2025 r.
SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)
SSN Monika Koba
SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 26 sierpnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
oraz skargi kasacyjnej Z.M. i R.M.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 20 grudnia 2021 r., I ACa 285/21,
w sprawie z powództwa Z.M. i R.M.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę i ustalenie,
1) oddala skargę kasacyjną pozwanego;
2) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 lit.a) w części
uwzględniającej zarzut zatrzymania zgłoszony przez pozwanego
oraz w punktach 1 lit.b, 2,3 oraz 4 i w tym zakresie przekazuje
sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Monika Koba
Dariusz Dończyk
Roman Trzaskowski
II CSKP 2277/22
2
(K.L.)
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po
rozpoznaniu sprawy w następstwie apelacji powodów Z.M.
i R.M., w punkcie pierwszym (1) zmienił wyrok Sądu Okręgowego
w Warszawie z dnia 5 stycznia 2021 r. – oddalający powództwo główne i ewentualne
(pkt 1) i rozstrzygający o kosztach (pkt 2) – w punkcie pierwszym częściowo w ten
sposób, że ustalił, iż nie istnieje stosunek prawny z zawartej w dniu 25 września
2008 r. między powodami a
Bank
S.A. w W.
(dalej - „Bank”) bliżej oznaczonej umowy kredytowej, ze względu na jej nieważność
i zasądził od Banku na rzecz powodów kwotę 218.720,97 zł, zastrzegając, że jej
zapłata nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów na rzecz Banku
kwoty 477.068,56 zł (a) i co do kosztów (b), w punkcie drugim (2) oddalił apelację
powodów w pozostałym zakresie, a w punktach trzecim (3) i czwartym (4) orzekł
o kosztach postępowania apelacyjnego.
Ustalone przez Sąd pierwszej instancji i częściowo skorygowane przez Sąd
odwoławczy okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania
– z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego
kredytów denominowanych w walucie obcej (indeksowanych do takiej waluty) oraz
treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:
W okresie lipca - września 2008 r. powodowie poszukiwali sposobu na
konsolidację zaciągniętych wcześniej kredytów złotowych. Po skorzystaniu z usług
profesjonalnego doradcy finansowego, który przedstawił im kredyt denominowany
w CHF jako okazyjną i terminową ofertę, zapewniając że waluta CHF jest stabilna,
zdecydowali się na zaciągnięcie takiego kredytu i złożyli w Banku wniosek o jego
przyznanie w wysokości 650.000 zł w walucie CHF. Oświadczyli przy tym, że nie
skorzystali z przedstawionej im w pierwszej kolejności oferty w walucie polskiej
i dokonali wyboru oferty w walucie wymienialnej, mając pełną świadomość
m.in. ryzyka związanego z kredytami zaciąganymi w walucie wymienialnej w postaci
II CSKP 2277/22
3
wzrostu kosztów obsługi kredytu w przypadku niekorzystnej zmiany kursu waluty
- w oparciu o przedstawione symulacje.
W dniu 7 października 2008 r. powodowie zawarli z Bankiem – na podstawie
zaproponowanego przezeń wzorca umownego - umowę kredytu nr […] („Umowa”) w
kwocie 236.059 CHF, jednak nie więcej niż 490.200 zł (§ 1 Umowy), która miała być
spłacona w 345 równych ratach (§ 13 Umowy), oprocentowanego wg zmiennej stopy
procentowej, której wysokość stanowiła sumę stopy LIBOR 6M powiększoną o stałą
marżę 1,35% (§ 11 i § 12 Umowy), oraz zabezpieczonego m.in. hipotekami: zwykłą
w kwocie 236.059 CHF zabezpieczająca spłatę kapitału oraz kaucyjną do kwoty
118.029,50 CHF zabezpieczająca spłatę odsetek i innych należności umownych (§
5 Umowy).
W Umowie albo będących jej integralną częścią (§ 19 Umowy)
„postanowieniach ogólnych” („PO”) wskazano m.in., że:
- kredyt będzie wypłacany w złotych po przeliczeniu wypłaconej kwoty według
kursu kupna waluty kredytu obowiązującego w Banku na dwa dni robocze przed
dniem wypłaty (zgodnie z Tabelą Kursów Banku z godz. 9:00), na podstawie
złożonego przez kredytobiorcę w banku wniosku o wypłatę (§ 2 ust. 4);
- wypłata kredytu lub transzy kredytu nastąpi w drugim dniu roboczym
następującym po dniu złożenia w Banku ostatniego dokumentu umożliwiającego
dokonanie wypłaty kredytu lub transzy kredytu, o ile dokument ten został złożony do
godziny 10.00, w innych sytuacjach w trzecim dniu roboczym następującym po dniu
złożenia do Banku ostatniego dokumentu umożliwiającego wypłatę (§ 2 ust. 6);
- kredytobiorca miał dokonywać spłat rat kredytu w złotych, w wysokości
stanowiącej równowartość należnej i wynikającej z harmonogramu spłat kwoty
waluty z zastosowaniem kursu sprzedaży walut banku według Tabeli z godz. 9:00
obowiązującej na dwa dni robocze przed terminem wymagalności spłaty, określonym
w Umowie (§ 5 ust. 5 PO, § 13 Umowy);
- kredytobiorca oświadczył, że Bank poinformował go i wyjaśnił m.in. ryzyko
zmiany kursu waluty, w której zaciągnął zobowiązanie kredytowe, i jest świadomy
ponoszenia przez siebie tego ryzyka, natomiast stosowne oświadczenie
kredytobiorcy stanowi załącznik do Umowy (§ 2 ust. 5 PO);
II CSKP 2277/22
4
- Bank, na wniosek kredytobiorcy, mógł w każdym momencie dokonać zmiany
warunków spłaty kredytu, w tym zmiany waluty udzielonego kredytu (§ 5 ust. 12 PO),
a zmiana waluty kredytu możliwa była w okresie spłaty kredytu i w terminie płatności
raty, po przeliczeniu salda kredytu na nową walutę według odpowiedniego
obowiązującego w banku kursu kupna/sprzedaży walut obowiązującego na 2 dni
robocze przed datą zmiany waluty (§ 5 ust. 13 PO).
Ponadto kredytobiorcy oświadczyli, że znane jest im oraz zostało im
wyjaśnione przez Bank (m.in.) ryzyko zmiany kursu waluty, w której zaciągnięte
zostało zobowiązanie i są świadomi ponoszenia tego ryzyka. Jednocześnie przyjęli
do wiadomości, że:
- kwota kredytu lub transzy kredytu wypłacona będzie po przeliczeniu według
kursu kupna waluty kredytu obowiązującego w Banku w dniu wypłaty kredytu lub
transzy kredytu zgodnie z Tabelą kursów walut Banku ogłoszoną w jego siedzibie
z zastosowaniem zasad ustalania kursów walut obowiązujących w Banku, skutkiem
czego w przypadku wzrostu tego kursu kwota wypłaty kredytu lub transzy kredytu
ulegnie proporcjonalnemu podwyższeniu (w granicach maksymalnej kwoty PLN
podanej w Umowie), natomiast w przypadku spadku tego kursu kwota wypłaty
kredytu lub transzy kredytu ulegnie proporcjonalnie zmniejszeniu;
- kwota spłaty (rata kapitału i bieżące odsetki) podlega przeliczeniu na złote
polskie po kursie sprzedaży waluty kredytu obowiązującym w Banku w dniu
dokonania spłaty, zgodnie z tabelą kursów walut Banku ogłoszoną w jego siedzibie
z zastosowaniem zasad ustalania kursów walut obowiązujących w Banku, skutkiem
czego w przypadku wzrostu tego kursu bieżąca rata kredytu ulegnie
proporcjonalnemu podwyższeniu, powodując zmniejszenie zdolności kredytowej
kredytobiorcy do spłat rat kredytu, natomiast w przypadku spadku tego kursu bieżąca
rata kredytu ulegnie proporcjonalnemu obniżeniu powodując podwyższenie
zdolności kredytowej kredytobiorcy.
Na etapie zawierania Umowy powodom nie była przedstawiona metodologia
ustalania kursów walut (nie pytali też o nią) ani nie był zaprezentowany w sposób
obrazowy mechanizmu działania denominacji. Podczas rozmowy z pośrednikiem
finansowym były im pokazywane przykładowe wahania kursów walut, natomiast nie
II CSKP 2277/22
5
wykazano, że pracownicy Banku przedstawili im symulację zmian kursu CHF i wpływ
tych zmian na wysokość ich zobowiązania w perspektywie wieloletniej.
Kredyt został wypłacony powodom w dwóch transzach. Wysokość pierwszej
transzy wynosiła 278.713,75 zł, co stanowiło równowartość 121.465,07 CHF
i podlegała pomniejszeniu o potrąconą z tej kwoty prowizję oraz składkę
ubezpieczeniową; kwotę 265.582,31 zł (115.742,31 CHF przeliczono po kursie
2,2946 zł za 1 CHF) kredytodawca przelał na spłatę uprzednio zaciągniętego przez
powodów zobowiązania w Banku wskazanym w Umowie. Wysokość drugiej transzy
wyniosła 211.486,26 zł, co stanowiło równowartość 88.651,18 CHF, które
przeliczono po kursie 2,3856 zł za 1 CHF.
Powodowie spłacali kredyt w złotówkach, a na dzień 30 lipca 2018 r. ich
zadłużenie z tytułu Umowy wynosiło 741.880,81 zł, w tym: 674.333,41 zł z tytułu
wymagalnego kapitału, 10.674,93 zł z tytułu odsetek umownych zapadłych
naliczonych w skali roku od kapitału niewymagalnego, 47.914,43 zł z tytułu odsetek
umownych karnych naliczonych w skali roku od kapitału wymagalnego, 8.958,04 zł
z tytułu kosztów.
W okresie trwania Umowy powodowie uiścili do dnia 5 lutego 2018 r. na rzecz
pozwanego z tytułu rat kapitałowo - odsetkowych kwotę 218.720,97 zł.
Oceniając żądanie powodów, Sąd Apelacyjny uznał w szczególności, że
Umowa nie przewidywała kredytu walutowego, lecz kredyt złotowy denominowany
do CHF, a więc udzielony w złotych polskich, którego kwota – w celach
waloryzacyjnych - jest przeliczana na walutę obcą (przeliczenie ma charakter
księgowy i nie dochodzi do faktycznego transferu wartości dewizowych). Umowa ta
miała charakter konsumencki, a powodowie mieli interes prawny w żądaniu ustalenia
jej nieważności.
Sąd odwoławczy stwierdził ponadto, że postanowienia Umowy dotyczące
klauzul waloryzacyjnych, w tym dotyczące określenia wysokości udzielonego kredytu,
sposobu ustalenia wysokości kursów walut oraz określenia wysokości rat kredytu do
spłaty miały charakter abuzywny – zastrzegając, że art. 3851 i n. k.c. mają charakter
szczególny m.in. w stosunku do art. 3531 k.c. – tj.:
II CSKP 2277/22
6
- nie były indywidualnie negocjowane, gdyż zostały przejęte z wzorca,
a powodowie nie mieli wpływu na ich treść;
- określały główne świadczenia stron, wprowadzając do Umowy ryzyko
walutowe obciążające konsumentów;
- nie były sformułowane w sposób jednoznaczny, gdyż nie określały
jednoznacznie w PLN kwoty kredytu i wysokości rat ani nie określały zasad, w jaki
sposób będą wyznaczane kursy CHF w Tabelach, a powodowie nie zostali należycie
poinformowani o ryzyku walutowym; ich oświadczenia dotyczące ryzyka zmiany
kursu waluty miały charakter zbyt ogólnikowy (nie wskazywały, że ryzyko to nie jest
w Umowie w żaden sposób ograniczone ani nie wskazywały rzeczywistych danych
dotyczących zmienności kursów waluty waloryzacji w stosunku do złotego polskiego
w okresie o podobnej długości do okresu kredytowania); myląca była też informacja
o kosztach kredytu;
- kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami i rażąco naruszały ich interesy, przyznawały bowiem Bankowi
uprawnienia do kształtowania wysokości świadczenia kredytobiorców (powodów)
w sposób dowolny; ponadto postanowienia Umowy, których elementem jest ryzyko
walutowego, nie ograniczały w żaden sposób tego ryzyka (por. s. 36 uzasadnienia
zaskarżonego wyroku), a w konsekwencji, w sytuacji znaczącego wzrostu kursu
waluty, powodowie byli zobligowani do zwrotu kwoty kredytu po dokonanej
waloryzacji w wysokości nieporównywalnej do kwoty otrzymanego kredytu, co rażąco
naruszało ich interesy.
Sąd Apelacyjny ocenił, że następstwem stwierdzonej in casu abuzywności
postanowień umownych jest brak związania nimi powodów, a co za tym idzie
konieczność ich pominięcia, co powoduje powstanie w Umowie luki, na skutek której
zachodzi niemożność określenia podstawowych elementów konstrukcyjnych Umowy.
Bez tych postanowień Umowa byłaby niewykonalna w szczególności dlatego, że
kreowałaby kredyt określony nominalnie w CHF, lecz wypłacany w PLN, bez
miarodajnego w tym względzie miernika, służącego do dokonania denominacji
(przeliczenia) CHF na PLN, a także przewidywałaby określenie rat kredytu w CHF,
jednak bez podania miernika ustalenia równowartości rat w PLN, w której to walucie
II CSKP 2277/22
7
kredyt miał być spłacany. Przedmiotowa luka nie mogła być wypełniona przez Sąd,
gdyż powodowie świadomi skutków wynikających z nieważności, nie wyrazili zgody
na uzupełnienie Umowy, a ich wola jest w tym względzie rozstrzygająca. Zwrócił też
uwagę, że nawet przyjęcie przeciwnego stanowiska – w tym sięgnięcie do art. 41
prawa wekslowego, art. 358 k.c. czy też do art. 24 i 32 ustawy o Narodowym Banku
Polskim - nie rozwiązywałoby problemu zasadniczego, gdyż nie prowadziłoby do
usunięcia ryzyka kursowego; mechanizm waloryzacji kredytu do waluty obcej nadal
miałby zastosowanie, a jego elementem jest ryzyko zmiany kursu waluty obcej, która
stanowi miernik waloryzacji w konstrukcji kredytu indeksowanego. W konsekwencji
Sąd uznał, że Umowa kredytu jest nieważna (bezskuteczna) ex lege, nie wiąże stron
ze skutkiem ex tunc, a świadczenia spełnione przez powodów w jej wykonaniu są
świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi stosownie do tzw. teorii dwóch
kondykcji (z możliwością wyrównania z zastosowaniem przepisów o potrąceniu).
Zarazem przyjął, że powodom nie należą się odsetki, gdyż ich roszczenie
sformułowane w pozwie dopuszczało w ramach żądania ewentualnego utrzymanie
umowy, a wiedzę o decyzji powodów skutkującą upadkiem Umowy Bank powziął
dopiero po zapoznaniu się z ich oświadczeniami z dnia 27 października 2021 r.
konkretyzującymi stosunek prawny, którego miały dotyczyć (ich oświadczenia z dnia
20 lipca 2020 r. miały charakter blankietowy). Ponadto pozwany skorzystał z zarzutu
zatrzymania, mającego charakter tamujący wobec świadczenia należnego powodom.
Mógł to uczynić, gdyż umowa kredytu jest umową wzajemną.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosły obie strony. Bank
zaskarżył go w części, tj. w części uwzględniającej apelację powodów (pkt 1)
i rozstrzygającej o kosztach (pkt 3 i 4). Zarzucił naruszenie prawa materialnego,
tj. art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 405 i z art. 410 § 1 k.c., z art. 7 ust. 1 dyrektywy
Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków
w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r.,
s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz. UE: rozdział 15, t. 2, s. 288
z późniejszymi sprostowaniami; dalej: „dyrektywa 93/13”) i z art. 47 Karty praw
podstawowych Unii Europejskiej, art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354
i art. 58 § 1 i 2 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
- Prawo bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72,
II CSKP 2277/22
8
poz. 665 ze zm.; dalej – „Prawo bankowe”), art. 385 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 3,
z art. 56, art. 65 k.c. i z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, art. 3851 § 1 i 2 w związku
z art. 56 i z art. 358 § 2 k.c. oraz z 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 3851 § 1 i 2
w związku z art. 3, z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 § 1 i 2
w związku z art. 3851 § 1 i 2 k.c.. z art. 6 ust. 1 i z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13,
art. 358 § 2 w związku z art 56 i z art. 65 k.c. oraz art. 24 w związku z art. 32 ustawy
z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (dalej – „ustawa o NBP”)
względnie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (dalej – „Prawo
wekslowe”). Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego
rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego w części, tj. w zakresie
punktu 1a, w którym uwzględniono zgłoszony przez Bank zarzut zatrzymania, oraz
punktu 2, w którym oddalono apelację powodów w pozostałym zakresie, tym samym
oddalając ich roszczenie o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty
218.720,97 zł liczonych za okres od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Zarzucili
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 496 w związku z art. 497, z art. 487 k.c.
i z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, art. 496 w związku z art. 497, z art. 487
i z art. 498 § 1 k.c. a contrario, art. 496 w związku z art. 497 k.c. oraz art. 410 § 1 i 2
w związku z art. 476 i art. 481 w związku z art. 455, z art. 496 i art. 497 k.c. Wnieśli
o zmianę zaskarżonego w części wyroku w ten sposób, żeby: w punkcie 1 lit. a)
uchylić część rozstrzygnięcia w zakresie, w jakim uwzględniono w nim podniesiony
przez pozwanego zarzut zatrzymania, zmienić punkt 2 wyroku w ten sposób, ażeby
zasadzić od pozwanego na rzecz powodów solidarnie odsetki ustawowe za
opóźnienie od kwoty 218.720,97 zł za okres od daty wniesienia pozwu (6 lutego
2018 r.) do dnia zapłaty albo ewentualnie w ten sposób, ażeby zasadzić od
pozwanego na rzecz powodów solidarnie odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty
218.720,97 zł za okres od daty wniesienia pozwu (6 lutego 2018 r.) do dnia
17 listopada 2021 r., ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego w części wyroku
i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego
rozpatrzenia, w każdym zaś razie - o zasądzenie kosztów postępowania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
II CSKP 2277/22
9
Rozpatrując najpierw skargę kasacyjną pozwanego, jako dalej idącą, należy
wstępnie zwrócić uwagę, że stwierdzając niedozwolony charakter spornych
postanowień Umowy oraz jej nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny
miał na względzie dwie przyczyny abuzywności, piętnując zarówno pozostawienie
Bankowi dowolności w zakresie określania kursu CHF, a tym samym wysokości
świadczeń stron, jak i obciążenie powodów nieograniczonym ryzykiem walutowym.
Trafnie przy tym uznał za zasadniczą tę drugą przyczyną, w praktyce bowiem to
właśnie drastyczne ziszczenie się tego ryzyka – a nie nadużywanie swobody
ustalania kursów - leży u podstaw społecznego problemu tzw. kredytów frankowych.
Mimo to zdecydowana większość zarzutów Banku zmierza do zakwestionowania
drugoplanowej tezy o abuzywności klauzul spreadowych (różnic kursowych),
odsyłających blankietowo do kursów ustalanych w Tabelach Banku i możliwości ich
zastąpienia – z różnym uzasadnieniem - odwołaniem do kursu średniego NBP (co
pozwalałoby utrzymać Umowę). Pozwany przeocza tym samym, że kwestia ta
mogłaby nabrać doniosłości tylko wtedy, gdyby nieprawidłowe okazało się
stanowisko Sądu odwoławczego dotyczące abuzywności klauzuli ryzyka walutowego.
Także dlatego, że tylko wtedy ma sens rozważanie dopuszczalności substytuowania
niedozwolonych klauzul spreadowych z odwołaniem do kursu średniego NBP, skoro
odwołanie do tego kursu w żaden sposób nie rozwiązuje problemu obciążenia
powodów ryzykiem walutowym (nie wyłącza tego ryzyka). Za całkowicie zaś
bezprzedmiotowy należy uznać zarzut zwalczający zapatrywanie Sądu drugiej
instancji, że Umowa była sprzeczna z istotą stosunku zobowiązaniowego (por. zarzut
naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2 k.c.,
z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego), zapatrywanie to bowiem zostało wyrażone
obiter dicta, zważywszy, iż Sąd nie miał wątpliwości, że art. 3851 i n. stanowią
regulację szczególną względem przepisów ogólnych, w tym art. 3531 k.c.
Stanowisko Sądu Apelacyjnego dotyczące abuzywności klauzuli obciążającej
powodów nieograniczonym ryzykiem walutowym pozwany kwestionuje tylko
w ograniczonym zakresie.
Wskazuje przede wszystkim, że nie ma podstaw do przyjęcia, iż Bank
przerzucił na stronę powodową całe ryzyko kursowe, a sam tego ryzyka w ogóle nie
ponosił (por. zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354
II CSKP 2277/22
10
i art. 58 § 1 i 2 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego). Jednakże zarzut ten nie
może odnieść zamierzonego skutku już z tego względu, że istotą problemu
dostrzeżonego przez Sąd odwoławczy nie była jednostronność ryzyka obciążającego
powodów, lecz jego nieograniczony charakter (por. s. 36, 38 i 40 uzasadnienia).
Z tego punktu widzenia nie ma też znaczenia teza, że również Bank nie mógł
przewidzieć skali ziszczenia się ryzyka walutowego.
Tezę o braku ograniczenia ryzyka walutowego skarżący kwestionuje też,
wskazując na zastrzeżoną w Umowie możliwość przewalutowania kredytu
(por. zarzuty naruszenia art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2
k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego i art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3,
z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Nie odwołuje się jednak do
konkretnych postanowień ani nie omawia szerzej tej możliwości, co było konieczne,
zważywszy, że stosownie do ustaleń w § 5 ust. 12 PO mowa jest o „możliwości”
Banku zmiany waluty udzielonego kredytu, a nie jego obowiązku, co sugeruje, iż to
do Banku należała ostateczna decyzja w tej kwestii, i co zasadniczo osłabia
wykorzystanie tego mechanizmu w celu ochrony powodów przed nieograniczonym
ryzykiem walutowym.
Za gołosłowny należy też uznać ogólny argument, że ryzyko ponoszone przez
powodów było kompensowane przez korzystniejsze oprocentowanie kredytu
denominowanego w porównaniu ze złotowym (por. zarzuty naruszenia art. 65 § 1 i 2
w związku z art. 3531, art. 354 i art. 58 § 1 i 2 k.c., z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego
oraz art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 3, z art. 4 ust. 2 oraz z art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13). Wbrew argumentacji Banku dla oceny abuzywności klauzuli ryzyka
walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała się dla kredytobiorców
z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te (w szczególności korzystne
oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały zrównoważenie ryzyka
walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25 października 2023 r.,
II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,
pkt 99-102), a wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej – pomijając ich
gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza w konfrontacji
II CSKP 2277/22
11
z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane z niższym
oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowane w tej
walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć) negatywnych
następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.
Wbrew sugestiom pozwanego (por. zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2
w związku z art. 56 i z art. 358 § 2 k.c. oraz z 69 ust. 3 Prawa bankowego)
Sąd Apelacyjny miał na względzie, że klauzula ryzyka walutowego, jako określająca
świadczenia główne stron, podlega kontroli abuzywności tylko wtedy, gdy nie została
sformułowana w sposób jednoznaczny. Rozważał bowiem tę kwestię – oceniając
także znaczenie oświadczeń złożonych przez kredytobiorców - i doszedł do wniosku,
że powodowie nie zostali należycie poinformowani o tym ryzyku, co wyklucza
uznanie klauzuli za jednoznaczną. Stanowisko to pozostaje w pełnej zgodzie
z orzecznictwem Sądu Najwyższego, z którego wynika, jakie przesłanki muszą być
spełnione jakie przesłanki muszą być spełnione, aby można było przyjąć, że
konsument został należycie poinformowany o ryzyku walutowym związanym
z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej czy denominowanego w tej
walucie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18,
niepubl., z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r.,
II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca
2022 r., II CSKP 10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.,
z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r.,
II CSKP 763/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23,
z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r.,
II CSKP 1803/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy zastrzegał m.in., że
ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest
denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty
kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla
stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji.
Wyjaśnił też, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi, iż silna
deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne dlań do
udźwignięcia. Prawidłowa informacja powinna uwzględniać kilka istotnych
elementów. Przede wszystkim uświadamiać konsumentowi - wyraźnie i z należytą
II CSKP 2277/22
12
powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie
długookresowej i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu
nie czyni zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych
wahaniach waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego
czasu trwania umowy kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy,
wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest
również zwrócenie uwagi na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego
rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być
ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent),
z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym,
jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność
do spłacania kredytu. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja
taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne
ryzyko utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania
konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa
przewiduje mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument
powinien być też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może
żądać przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania
z nich (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz
z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.). W tym kontekście Sąd
Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie przez bank obowiązującego
w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego z rekomendacji S Komisji Nadzoru
Bankowego dotyczącej dobrych praktyk w zakresie ekspozycji kredytowych
zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r., nie wyklucza oceny, iż bank nie
udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena ta może przesądzać
nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki Sądu Najwyższego
z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22
i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, postanowienie Sądu Najwyższego
z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22, niepubl. i tam przywoływane orzeczenia).
Ponadto w wyroku z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził,
że ryzyko kursowe towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo
II CSKP 2277/22
13
długi czas jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony
pożyczkobiorca (kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko
danych z okresu, kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania
kursu waluty, lecz także przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń
nadzwyczajnych mogących spowodować 100 - 200% wzrost kursu.
Skarżący wskazuje także – co może dotyczyć również klauzuli ryzyka
walutowego – że nawet w przypadku eliminacji klauzul przeliczeniowych
zmodyfikowana umowa może dalej istnieć w obrocie prawnym (por. zarzut
naruszenia art. 385 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 3, z art. 56, art. 65 k.c. i z art. 69
ust. 1 i 2 Prawa bankowego). Twierdzenie to jest jednak w istocie gołosłowne,
ponieważ nie jest jasne, jaki kształt umowy skarżący ma na względzie. W tej sytuacji
wystarczy odwołać się do utrwalonego orzecznictwa, z którego wynika, że w umowie
kredytu denominowanego do CHF ryzyko walutowe jest już ucieleśnione
w postanowieniu określającym wysokość kredytu w CHF, a abuzywność
i nieskuteczność klauzuli ryzyka walutowego, niewątpliwie określającej główne
świadczenie stron, prowadzi samo przez się do upadku umowy (por. postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23,
Deutsche Bank Polska, pkt 84-87, teza). Umowa taka nie może być utrzymana jako
kredyt złotowy, gdyż byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej
przekształceniem, że należałoby ją uznać za umowę o odmiennej istocie
i charakterze niż zamierzona przez strony (por. wyroki Sądu Najwyższego
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22,
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada
2023 r., II CSKP 1753/22 oraz z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.).
Umowa kredytu denominowanego w walucie obcej nie może obowiązywać jako
kredyt złotowy także ze względu na brak kryteriów normatywnych, które
umożliwiałyby określenie, jaką kwotę określoną w złotych powinien wypłacić
powodom Bank, a tym samym ustalenie, czy dokonana faktycznie wypłata
odpowiadała zobowiązaniu umownemu i jakie kwoty powinni spłacać kredytobiorcy
II CSKP 2277/22
14
(por. wyrok SN z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.). Z kolei utrzymanie
takiej umowy jako kredytu czysto walutowego w żaden sposób nie chroniłoby
powodów przed nieograniczonym ryzykiem walutowym.
Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli
ryzyka walutowego obciążającej powodów nieograniczonym ryzykiem
i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe
- pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie pozostałych
zarzutów skarżącego, zmierzających do zakwestionowania tezy o abuzywności
klauzul odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach Banku i możliwości ich
zastąpienia odwołaniem do kursu średniego NBP.
Jedynie zatem ubocznie warto zauważyć, że stanowisko Sądu odwoławczego
co do abuzywności klauzul spreadowych pozostaje w pełnej zgodzie z utrwaloną
judykaturą Sądu Najwyższego, z której wynika, iż określenie wysokości należności
obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie
przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,
pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza
kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron,
w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca
2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.,
z 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r.,
V CSK 559/17, niepubl., z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18,
niepubl., z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18,
niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, niepubl.,
z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl., z dnia 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23, niepubl.,
z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl.
i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
II CSKP 2277/22
15
Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13,
a w szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A.,
dotyczącym postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do
franka szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej
i w dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według
kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego
poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,
że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień
umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do
ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym
(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej
problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania
kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona
wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany
stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48).
We wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu
przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia
w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,
a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu
istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez
kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany
oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko
dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku
walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje
ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat
kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt
zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs
wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego
II CSKP 2277/22
16
do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany
obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji
przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może
uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji
dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów
stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do
obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego
kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się
zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga
(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,
do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych
kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu
i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty
obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby
konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany
stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że
przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden
z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny
abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13
(pkt 58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,
niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu
wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).
Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających
z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać
się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu
o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem
umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają
konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako
strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych,
II CSKP 2277/22
17
w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami
przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy
też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy
krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r.,
C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r.,
C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r., C-139/22,
mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie Trybunału
z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59, 69-71). W ujęciu
Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci nie zostali
uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak również to że
korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału
z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).
Przystępując do rozpoznania skargi kasacyjnej powodów, należy zwrócić
uwagę, że większość sformułowanych w niej zarzutów zmierza do podważenia
stanowiska Sądu Apelacyjnego co do dopuszczalności i skuteczności podniesienia
przez Bank zarzutu zatrzymania. Ich zdaniem podniesienie tego zarzutu było
niedopuszczalne, gdyż umowa kredytu nie jest umową wzajemną (por. zarzut
naruszenia art. 496 w związku z art. 497, z art. 487 k.c. i z art. 69 ust. 1 Prawa
bankowego), a nawet gdyby ją za taką uznać – ponieważ w następstwie nieważności
Umowy strony są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami
(wierzytelności pieniężne), każda z nich może co najwyżej potrącić swoją
wierzytelność z wierzytelności drugiej strony i niemożliwe jest jednoczesne
przysługiwanie Bankowi zarzutu zatrzymania i zarzutu potrącenia (por. zarzut
naruszenia art. 496 w związku z art. 497, z art. 487 i z art. 498 § 1 k.c. a contrario).
Niezależnie od tego, w ocenie skarżących (por. zarzut naruszenia art. 496
w związku z art. 497 k.c.), podniesienie zarzutu zatrzymania nie mogło być in casu
skuteczne, gdyż skorzystanie z niego wymaga złożenia oświadczenia
prawokształtującego, które nie może mieć charakteru warunkowego. Tymczasem
oświadczenia Banku o zatrzymaniu z dnia 5 listopada 2021 r. skierowane do
powodów zostały podniesione na wypadek (pod warunkiem), gdyby wyrok Sądu
Apelacyjnego w Warszawie doprowadził do stwierdzenia, że Umowa jest nieważna
(stosunek prawny kredytu nie istnieje). Oświadczenia te były też niezgodne z
II CSKP 2277/22
18
zasadami współżycia społecznego, ponieważ z jednej strony pozwany kwestionował
nieważność Umowy (nieistnienie stosunku prawnego kredytu), a z drugiej - chciał
złożyć skuteczne oświadczenie prawokszałtujące ze skutkiem na 17 listopada
2021 r. w postaci prawa zatrzymania, wynikające z tego, że jednak Umowa była
nieważna (stosunek prawny kredytu nie istnieje). Oświadczenia Banku nie mogły być
również skuteczne dlatego, że powodowie spłacili już na rzecz pozwanego część
kredytu, a więc pomniejszyli już własne zobowiązanie w stosunku do pierwotnie
wypłaconej kwoty. Nie można było zatem uznać, że powodowie (kredytobiorcy) nie
oferowali już Bankowi części świadczenia, co jest istotne, ponieważ art. 497 k.c.
uzależnia możliwość skorzystania z zarzutu zatrzymania jedynie wtedy, gdy druga
strona nie zaoferuje zwrotu całości otrzymanego świadczenia. Wreszcie
oświadczenia o podniesieniu zarzutu zatrzymania nie mogły być skuteczne, gdyż
w chwili ich złożenia roszczenie Banku o zwrot kwoty 477.068,56 zł było już
przedawnione w chwili zgłoszenia takiego zarzutu, jako że trzyletni termin
przedawnienia należy liczyć od daty wypłaty kwoty kredytu na podstawie Umowy albo
– co najwyżej - od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby pozwany
podjął czynność, od której uzależniona jest wymagalność jego roszczenia względem
powodów, w najwcześniej możliwym terminie. Terminem tym zaś nie był - jak przyjął
Sąd Apelacyjny - ani 20 lipca 2020 r., ani 27 października 2021 r., ale najpóźniej
2017 r., skoro to latem 2017 r., wobec zaprzestania przez powodów spłaty kredytu
wynikającego z Umowy, Bank poinformował ich pismem z dnia 8 sierpnia 2017 r., że
wypowiedział Umowę pismem z dnia 23 czerwca 2017 r. i że podjęto decyzję
o postawieniu należności pozostającej do zwrotu zgodnie z Umową w stan
wymagalności.
Ustosunkowując się do argumentacji powodów, należy już na wstępie zwrócić
uwagę, że kwestia wzajemnego charakteru Umowy kredytu została ostatnio
rozstrzygnięta uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego
2025 r., III CZP 126/22 (niepubl.), w której stwierdzono, iż umowa o kredyt bankowy
jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c. Nie ma potrzeby szczegółowego
przytaczania w tym miejscu rozbudowanej argumentacji wspierającej to stanowisko,
które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni aprobuje. Wystarczy wspomnieć,
że z uzasadnienia przywołanej uchwały wynika, iż kluczowe znaczenie dla Sądu
II CSKP 2277/22
19
miała analiza elementów przedmiotowych istotnych umowy kredytu, określonych
w art. 69 ust. 1 Prawa bankowego, potwierdzająca, że obie strony zobowiązują się
w taki sposób, iż świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia
drugiej. Sąd zauważył wprawdzie, że przedmiot świadczeń obu stron jest identyczny,
podkreślił jednak, iż w świetle art. 487 § 2 k.c. nie jest to przesłanka negatywna
wzajemności umowy, a ponadto podstawowe obowiązki obu stron i treść ich
świadczeń są różne: zobowiązanie kredytodawcy polega na oddaniu do dyspozycji
kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwoty środków pieniężnych
z przeznaczeniem na ustalony cel, natomiast zobowiązania kredytobiorcy obejmują
korzystanie z tych środków na warunkach określonych w umowie, zwrot kwoty
wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz
zapłatę prowizji od udzielonego kredytu. Uznał, że o wzajemności umowy kredytu
decyduje zależność świadczeń stron polegająca na tym, iż każda ze stron
zobowiązuje się do spełnienia świadczenia na rzecz drugiej strony dlatego, że liczy
na uzyskanie stosownego świadczenia drugiej strony: w zamian za swoje
świadczenie w postaci oddania do dyspozycji kredytobiorcy określonej kwoty
środków pieniężnych kredytodawca otrzymuje - niezależnie od obowiązku
kredytobiorcy zwrotu tych środków (kapitału) - wynagrodzenie za korzystanie z nich
w okresie trwania umowy, które zasadniczo jest tak skalkulowane, że obejmuje nie
tylko rekompensatę z tytułu utraty - ze względu na upływ czasu - realnej wartości
jednostek pieniężnych, ale także i zysk. W świetle tych argumentów zarzuty powódki
dotyczące zakwalifikowania przez Sąd Apelacyjny Umowy jako umowy wzajemnej
należy uznać za bezpodstawne.
Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco wyjaśniał też już, że skuteczności
oświadczenia o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania czy potrącenia nie podważa jego
złożenie na wypadek uznania przez sąd, że umowa kredytu jest nieważna, gdyż
podniesienie takiego zarzutu w sposób ewentualny jest dopuszczalne. Trzeba
bowiem mieć na względzie, że zarzut taki zostaje złożony w związku z prowadzonym
postępowaniem sądowym, w sytuacji niepewności prawnej co do tego, czy umowa
jest nieważna, a tym samym, czy stronie przeciwnej w rzeczywistości przysługuje
roszczenie o zwrot świadczenia. Niepewność ta ustaje dopiero z chwilą wydania
prawomocnego wyroku, a uwzględnienie zarzutu zatrzymania przez sąd jest możliwe
II CSKP 2277/22
20
tylko wtedy, gdy sąd ostatecznie uzna, że doszło do nieważności umowy. Nie ma też
podstaw, by niepewność tę utożsamiać ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym
(art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu o stan już obiektywnie istniejący, a niepewność ma
jedynie charakter procesowy. Nie zachodzi tu również kolizja z zakazem
warunkowych czynności procesowych, gdyż nie uniemożliwia on jednoczesnego
korzystania przez pozwanego z kilku, pozostających w zależności sposobów obrony;
w takiej sytuacji pozwany podnosi zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek gdyby
zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne
(por. co do dopuszczalności ewentualnego zarzutu zatrzymania wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23, niepunbl.; co do potrącenia
potrącenia por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2008 r., V CSK 169/08,
nie publ., z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11, nie publ., z dnia 6 czerwca
2023 r., II CSKP 1183/22, niepubl.).
Nie przekonują również wywody skarżących dotyczące przedawnienia
roszczenia restytucyjnego Banku, którego ochronie służyć miał uwzględniony przez
Sąd zarzut zatrzymania. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy orzekł - z mocą zasady
prawnej - że jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może
wiązać, kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa
kredytu stała się trwale bezskuteczna. Skoro zaś – jak wyjaśniono w uzasadnieniu
uchwały - kredytodawca nie może wcześniej wystąpić z takim żądaniem i w ten
sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych w stan wymagalności zgodnie
z art. 455 k.c., rozpoczęcie biegu ich przedawnienia nie wchodzi w rachubę
(por. też wyrok z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i uchwałę z dnia 16 lutego
2021 r., III CZP 11/20, w których Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in., że kredytobiorca-
konsument nie może zakładać, iż roszczenie restytucyjne banku uległo
przedawnieniu w terminie liczonym tak, jakby wezwanie do zwrotu udostępnionego
kredytu było możliwe już w dniu jego udostępnienia (art. 120 § 1 zd. 2 k.c.)). Nie
można także zgodzić się ze skarżącymi, że termin przedawnienia powinien być
liczony od poinformowania ich przez Bank o wypowiedzeniu Umowy i postawieniu
należności pozostającej do zwrotu zgodnie z Umową w stan wymagalności. Umowa
była bowiem wówczas dotknięta bezskutecznością zawieszoną (nie wywoływała
II CSKP 2277/22
21
skutków prawnych), a tym samym jej wypowiedzenie przez Bank było nieskuteczne
i pozbawione znaczenia w kontekście przedawnienia roszczeń z tytułu nienależnego
świadczenia.
Powołanie się zaś przez skarżących na to, że spłacili już pozwanemu część
kredytu – i fragment uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 496 w związku z art. 497,
z art. 487 k.c. i z art. 69 ust. 1 Prawa bankowego wskazujący, że kredytobiorca, który
nie zwrócił jeszcze bankowi całej kwoty kapitału (a tak jest in casu) nie może być
uznany za zubożonego, pozostając w istocie stroną wzbogaconą w zakresie różnicy
między uzyskanym kredytem a sumą już dokonanych spłat - jest niezrozumiałe czy
wręcz niekonsekwentne, zważywszy, że stosownie do poczynionych w sprawie
ustaleń powodowie spłacili Bankowi kwotę 218.720,97 zł i zwrotu tej właśnie kwoty
domagali się w niniejszym postępowaniu, a Sąd Apelacyjny uwzględnił to roszczenie
w całości.
Wszystko to nie oznacza jednak, że zapatrywanie Sądu Apelacyjnego co do
skuteczności podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania może być
w pełni zaaprobowane. Nie uwzględnia bowiem ono – siłą rzeczy – nowszego, choć
nadal deklaratywnego, orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
które nakazuje rewizję dotychczasowych poglądów co do dopuszczalności
skorzystania z takiego zarzutu przez bank w stosunku do konsumenta dochodzącego
zwrotu spełnionych przezeń świadczeń.
Dotyczy to zwłaszcza postanowienia z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22,
Santander Bank Polska, w którym Trybunał stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1
dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie
z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową
z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter
niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo
zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości
uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze
względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru
tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta
zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej
II CSKP 2277/22
22
instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat
dokonanych już w wykonaniu tej umowy (pkt 38, teza). Stanowisko to nie zostało
szerzej uzasadnione – poza odwołaniem do wcześniejszego orzecznictwa
ogólniejszej natury - a jego wydźwięk nie jest w pełni jednoznaczny. Zdaje się ono
jednak wskazywać, że skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania świadczenia
uzyskanego nienależnie od kredytobiorcy-konsumenta (i podlegającego zwrotowi na
rzecz tego konsumenta) jest niedopuszczalne w zakresie, w jakim zarzut ten miałby
zabezpieczać roszczenie banku o zwrot całości wypłaconego kredytu, mimo iż
konsument zwrócił już jego część, wykonując nieważną umowę kredytu.
Rozstrzygnięcie to było dostosowane do okoliczności sprawy, w których – stosownie
do wskazówek Sądu odsyłającego – konsument nie zwrócił jeszcze bankowi całości
wykorzystanego kredytu. Racje leżące u jego podstaw nie zostały precyzyjnie
wyłuszczone, a byłoby to przydatne, zważywszy na rysującą się w tej kwestii
niejasność: z jednej strony bowiem nasuwa się sugestia, że w opinii Trybunału
dokonane już spłaty mogą być przez bank w jakiejś części (np. obejmującej kapitał)
zatrzymane (np. mocą potrącenia albo exceptio doli), a z drugiej – iż spłaty te (w innej
części?) podlegają zwrotowi na rzecz konsumenta-kredytobiorcy. Nie wiadomo
nawet, czy Trybunał miał w pełni jasność co do tego, że w konkretnej sprawie
rozpatrywanej przez Sąd odsyłający konsument domagał się zwrotu także tych
świadczeń, które w wykonaniu nieważnej umowy spełnił tytułem spłaty otrzymanego
kapitału, a więc świadczenia pieniężnego podlegającego zwrotowi na rzecz banku
także w świetle orzecznictwa samego Trybunału (por. wyrok z dnia 15 czerwca
2023 r., C-520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), pkt 76, 78, 84-85,
teza). W każdym razie proste zastosowanie stanowiska Trybunału w niniejszej
sprawie prowadziłoby do wniosku, że skorzystanie przez Bank z zarzutu zatrzymania
jako zabezpieczenia roszczenia restytucyjnego o zwrot wypłaconego kapitału nie
było dopuszczalne w odniesieniu do części tego roszczenia odpowiadającej kwocie
spłaconej już przez powodów w wykonaniu Umowy, która – jak okazało się później -
była nieważna. Bank mógłby zatem - literalnie rzecz ujmując - skorzystać z zarzutu
zatrzymania tylko w celu zabezpieczenia tej części swego roszczenia restytucyjnego,
które odpowiada różnicy między kwotą kredytu oddaną do dyspozycji powodów,
a łączną kwotą dokonanych przez nich spłat; tylko od zaofiarowania zwrotu tej
II CSKP 2277/22
23
różnicy albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot mogłaby zostać uzależniona
zapłata kwoty zasądzanej od Banku na rzecz konsumentów. Jest to oczywiście
sytuacja trudna do racjonalnego wytłumaczenia, skoro w wyniku takiej operacji
w zamian za zwrot przez konsumentów (jedynie) owej różnicy, Bank musiałby
zwrócić mu całość pobranych od konsumentów i zasądzonych na ich rzecz kwot.
Tym niemniej jest to nadal sytuacja korzystniejsza dla Banku niż brak zabezpieczenia
jakiejkolwiek części jego roszczenia restytucyjnego. Dlatego trzeba stwierdzić, że
również skorzystanie przez Bank z tak okrojonego zarzutu zatrzymania może
zaspokajać jego uzasadniony interes.
Należy w tym miejscu również zaznaczyć, że wbrew wywodom skarżących
użyteczności skorzystania z zarzutu zatrzymania nie niweczy w pełni sama tylko
potencjalna możliwość skorzystania przez bank z zarzutu potrącenia, nawet jeżeli
rzeczywiście może być ona postrzegana jako funkcjonalny odpowiednik
zaofiarowania przez kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo
zabezpieczenia roszczenia o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją
wierzytelność przez potrącenie), przeważnie wyłączający potrzebę korzystania
z zarzutu zatrzymania (z tego względu np. na gruncie prawa niemieckiego uznaje się,
że wykonanie prawa zatrzymania – co do zasady wyłączonego ze względu na
jednorodzajowość wzajemnych roszczeń – z reguły podlega konwersji na potrącenie;
por. np. wyrok niemieckiego Trybunału Federalnego z dnia 1 października 1999 r.,
V ZR 162/98, pkt II.2.b; co do sytuacji odwrotnej, tj. zasadności potraktowania
nieskutecznego – ze względu na różnowalutowość świadczeń pieniężnych
– potrącenia jako zarzutu zatrzymania por. wyrok niemieckiego Trybunału
Federalnego z dnia 26 stycznia 2022 r., XII ZR 79/20, w szczególności pkt 2.a-b).
Pomijając już nawet brak wzmianki o przesłance różnorodzajowości w art. 496
w związku z art. 497 k.c. oraz ogólniejszą zasadę, że gdy ustawa nie wyklucza
wyraźnie dopuszczalności skorzystania z danego uprawnienia, to od uprawnionego
zależy z jakiej instytucji prawnej skorzysta (por. w kontekście potrącenia
i zatrzymania uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
z dnia 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22), należy zwrócić uwagę, iż skorzystanie
z zarzutu potrącenia nie zawsze jest dopuszczalne z przyczyn procesowych
(por. art. 2031 k.p.c.). Przeszkody mogą mieć również charakter materialnoprawny,
II CSKP 2277/22
24
co może dotyczyć np. różnowalutowości świadczeń pieniężnych należnych
przeciwnym stronom (np. jedno ze świadczeń opiewa na złotówki a drugie może być
spełnione wyłącznie w oznaczonej walucie obcej – por. art. 358 § 1 in fine k.c.) albo
zbyt wąskiego zakresu umocowania pełnomocnika do składania oświadczeń
materialnoprawnych w imieniu mocodawcy (możliwa jest sytuacja, w której
umocowanie to obejmuje podniesienie zarzutu zatrzymania, ale nie obejmuje dalej
idącego potrącenia). Ponadto można twierdzić, że w świetle art. 496 w związku
z art. 497 k.c. przeszkodą dla skorzystania z zarzutu zatrzymania nie jest okoliczność,
iż bank nie wezwał jeszcze konsumenta do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.),
choć ze względu na nieważność umowy może żądać tego zwrotu. Zwłaszcza, że
żądając zwrotu spełnionych przez siebie świadczeń ze względu na nieważność
umowy kredytu, a tym samym rezygnując z zaspokojenia w drodze potrącenia,
kredytobiorca musi się od razu liczyć z obowiązkiem zwrotu kapitału.
Warto w tym miejscu zauważyć również, że odmówienie kredytodawcy
możliwości powołania się na zarzut zatrzymania wtedy, gdy skuteczne skorzystanie
przezeń z potrącenia jest w konkretnej sytuacji procesowej niemożliwe
(np. spóźnione), prowadziłoby do trudnej do zaakceptowania sytuacji, w której
zostałby on zobowiązany przez sąd do zwrotu kredytobiorcy-konsumentowi także
kwoty, której wysokość odpowiada kapitałowi spłaconemu przez konsumenta
w wykonaniu nieważnej umowy (a więc nienależnie), mimo ciążącego na
konsumencie obowiązku zwrotu bankowi wykorzystanego kapitału. Jest to sytuacja
zbliżona do tej, której tradycyjnie starano się zaradzić przez exceptio doli (obecnie
art. 5 k.c.) z odwołaniem do zasady dolo facit qui petit quod redditurus est
(por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1937 r., C.II. 2150/36,
PPiA 1937/2, poz. 71). Właśnie zapobieżeniu tego rodzaju paradoksom miała też
służyć możliwość skorzystania z prawa potrącenia czy zatrzymania, wskazana
w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2021 r.,
III CZP 6/21, jako korelat tzw. teorii dwóch kondykcji, konkurencyjnej względem
odrzucanej w prawie polskim tzw. teorii salda.
Warto też dodać, że ograniczonej efektywności okrojonego zarzutu
zatrzymania nie przekreśla również możliwość jego obezwładnienia przez
konsumenta przez potrącenie wzajemnych należności (por. uzasadnienie
II CSKP 2277/22
25
postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października
2023 r., III CZP 126/22, niepubl.) – wbrew pozorom skorzystanie przez bank
z zarzutu zatrzymania nie blokuje tej możliwości, nie oddziaływa bowiem na
wymagalność roszczenia konsumenta w sposób wyłączający potrącenie (choćby
dlatego, że w świetle aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej nie wyłącza opóźnienia banku i obowiązku zapłaty odsetek za
opóźnienie) – gdyż w razie takiego potrącenia bank nie musi już dokonywać
efektywnej zapłaty na rzecz konsumenta (skoro potrącenie prowadzi do umorzenia
kwoty należnej konsumentowi od banku).
Zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 410 § 1 i 2 w związku
z art. 476 i art. 481 w związku z art. 455, z art. 496 i art. 497 k.c. powodowie dopatrzyli
się w oddaleniu ich roszczenia o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od
kwoty dochodzonej pozwem za okres od dnia jego wniesienia do dnia zapłaty, mimo
że roszczenie to było wymagalne najpóźniej od chwili wniesienia pozwu, czemu nie
można przeciwstawić nieskutecznego podniesienia przez Bank zarzutu zatrzymania.
Nawet zaś gdyby to zatrzymanie uznać za skuteczne, odsetki byłyby należne za
okres od dnia wniesienia pozwu do dnia, w którym zarzut zatrzymania stał się
skuteczny (wg Sądu Apelacyjnego - 17 listopada 2021 r.).
Rozważając racje przedstawione przez skarżących, trzeba zwrócić uwagę, że
Sąd Najwyższy wyjaśniał już wielokrotnie, od jakiej chwili uzasadnione jest
rozpoczęcie naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego z tytułu nienależnego świadczenia wynikającego z nieważności umowy
kredytu na skutek abuzywności klauzul indeksacyjnych i czy niezbędne jest
wyrażenie przez konsumenta zgody na taką nieważność, po uprzednim pouczeniu
konsumenta o skutkach takiej nieważności. W szczególności w wyroku
z dnia 3 grudnia 2024 r. (II CKSP 1803/22, niepubl.) Sąd Najwyższy przypomniał, że
z aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,
iż możliwość żądania odsetek za opóźnienie powinna wiązać się z żądaniem przez
konsumenta zwrotu kwot zapłaconych w wykonaniu nieważnej umowy i upływem
terminu do zapłaty (por. wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank
(Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), pkt 71-72, 85-87 oraz
postanowienie z dnia 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 37). Sąd
II CSKP 2277/22
26
Najwyższy wyjaśnił też, że nic innego nie wynika z uchwały składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
W szczególności nie wynika z niej w żadnej mierze, że możliwość wystąpienia przez
konsumenta z takim żądaniem zależy od prawomocnego stwierdzenia nieważności
albo złożenia przez niego „sformalizowanego” oświadczenia (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank
(Oświadczenie konsumenta), pkt 56-61, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7
ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania
nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez
instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez
którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument
wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed
sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego warunku, że jest świadomy, iż nieważność wspomnianego warunku
pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, i konsekwencji tego uznania
nieważności, i że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną; por. też
postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r.,
C-348/23, KCB i MB przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza).
W uchwale wskazano, że kredytodawca może żądać zwrotu swego świadczenia jako
nienależnego dopiero od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale
bezskuteczna. Chwilą tą jest odmowa potwierdzenia przez konsumenta klauzuli
abuzywnej (bez której umowa nie może obowiązywać) albo upływ rozsądnego
terminu do jej potwierdzenia, przy czym wystąpienie przez konsumenta - choćby
pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą bezskuteczność
(nieważność) całej umowy, może być uznane za dorozumianą odmowę
potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadzącą do jej
trwałej bezskuteczności (nieważności). Wprawdzie zastrzeżono, że taka ocena jest
uzasadniona wtedy, gdy owemu żądaniu towarzyszy wyraźne oświadczenie
konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji, jednakże nie
oznaczało to, iż chodzi tu o jakieś „sformalizowane” oświadczenie przed sądem.
Wymaganiu temu czyniłoby zadość również proste oświadczenie, także pozasądowe,
II CSKP 2277/22
27
że konsument jest świadomy konsekwencji upadku umowy i to nawet – za czym
przemawia zasada volenti non fit iniuria czy też akceptacja dla reguły działania na
własne ryzyko - przy założeniu, iż oświadczenie to nie odpowiada rzeczywistości.
Zważywszy ponadto, że w świetle aktualnego orzecznictwa powołanie się przez
konsumenta na nieważność umowy kredytu indeksowanego jest dlań w praktyce
niemal zawsze korzystne (choćby ze względu na brak obowiązku zapłaty bankowi
jakiegokolwiek innego świadczenia niż zwrot kapitału wypłaconego z tytułu
wykonania umowy kredytu oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia
wezwania do zapłaty – por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
15 czerwca 2023 r., C-520/21, Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną),
pkt 78-82, 84, teza, oraz postanowienia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z dnia 11 grudnia 2023 r., C-756/22, Bank Millennium, pkt 29, teza,
i z dnia 12 stycznia 2024 r., C-488/23, Naniowski, pkt 24-25, teza), a tym samym
ryzyko związane z błędną oceną tej kwestii i ewentualnymi próbami uchylenia się od
skutków błędnej decyzji jest znikome, można przyjąć co najmniej domniemanie, iż
żądając zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie takiej nieważnej umowy,
kredytobiorca-konsument dysponuje informacjami niezbędnymi dla oceny swej
decyzji. Oznacza to, przynajmniej co do zasady, że już samo wystąpienie przez
konsumenta - choćby pozasądowo - z żądaniem restytucyjnym zakładającym trwałą
bezskuteczność (nieważność) całej umowy, stanowi dorozumianą odmowę
potwierdzenia klauzuli i akceptację konsekwencji upadku umowy, prowadząc do jej
trwałej bezskuteczności (nieważności; por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Oświadczenie konsumenta),
pkt 56, 59, 65, gdzie wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, iż w kontekście uznania nieważności w całości umowy
kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu
na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej
obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,
zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest
uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,
w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego
warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność
II CSKP 2277/22
28
wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,
a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę
na uznanie tej umowy za nieważną (por. też postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 maja 2024 r., C-348/23, KCB i MB
przeciwko BNP Paribas Bank Polska S.A., pkt 35 i teza).
W okolicznościach niniejszej sprawy sugeruje to, że wystąpienie przez
powodów z pozwem, w którym domagali się ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego kredytu ze względu na nieważność Umowy oraz zwrotu świadczeń
spełnionych na jej podstawie, stanowi dorozumianą odmowę potwierdzenia klauzul
abuzywnych i akceptację konsekwencji upadku Umowy, prowadząc do jej trwałej
bezskuteczności. Związane z tym, skierowane do pozwanego wezwanie do zwrotu
nienależnie otrzymanych świadczeń oraz czas potrzebny do niezwłocznego
spełnienia tego żądania wyznaczałyby zaś termin wymagalności roszczeń powódki
(art. 455 k.c.) i decydowały o należnych jej odsetkach za opóźnienie
(art. 481 § 1 k.c.). Kwestia wymaga zatem ponownego rozważenia przez Sąd
Apelacyjny, w tym twierdzenia tego Sądu – nawiązującego do treści żądania
ewentualnego – że in casu przyjęta przez powódkę konstrukcja roszczeń
dopuszczała utrzymanie Umowy. Rozważania te powinny też uwzględniać wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 grudnia 2023 r., C-28/22,
Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), w którym
stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą
skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie
wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy umowa kredytu
hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać
wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie,
przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu
uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia
przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub
gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego
przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego
konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu
nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po tym, jak
II CSKP 2277/22
29
przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu
w wykonaniu tej umowy (pkt 87, teza). Z orzeczenia tego wynika jednoznacznie, że
wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego wykonanie prawa zatrzymania – nawet
w pełni skuteczne - nie może wyłączyć roszczenia kredytobiorcy-konsumenta
o zapłatę odsetek.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 oraz art. 39815 § 1 k.p.c., Sąd
Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Monika Koba
Dariusz Dończyk Roman Trzaskowski
(K.L.)
[SOP]
