II CSKP 2125/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
12 czerwca 2025 r.
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (przewodniczący)
SSN Ireneusz Kunicki
SSN Marcin Trzebiatowski (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 12 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Skarbu Państwa – […]
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 12 stycznia 2022 r., I ACa 1599/21,
w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – […]
przeciwko P. - spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
[…]
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. zasądza od powoda na rzecz pozwanego 2160 (dwa tysiące
sto sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym, wraz z odsetkami
w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia odpisu niniejszego orzeczenia pozwanemu do dnia
zapłaty.
Ireneusz Kunicki Agnieszka Jurkowska-Chocyk Marcin Trzebiatowski
II CSKP 2125/22
2
(M.K.)
UZASADNIENIE
Powód Skarb Państwa […] wniósł pozew o orzeczenie nakazem zapłaty w
postępowaniu
upominawczym,
aby
pozwana
P.
sp.
z
o.o.
[…]
zapłaciła
mu 198 006,77 zł wraz z ustawowymi odsetkami […] oraz aby zapłaciła na rzecz
Skarbu Państwa-Prokuratorii Generalnej RP koszty zastępstwa prawnego według
norm przepisanych - w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia nakazu, albo w
tym terminie wniosła sprzeciw do sądu. Jednocześnie na wypadek wniesienia
sprzeciwu
powód
wniósł
o zasądzenie od pozwanej na swoją rzecz w/w kwoty wraz z odsetkami, jak wyżej.
Powód domagał się też przyznania od pozwanej kosztów postępowania wraz
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się nakazu zapłaty
(wyroku) do dnia zapłaty.
Sąd Okręgowy we Wrocławiu, ustanawiając uprzednio kuratora
dla reprezentowania pozwanej w tej sprawie, wydał 1 lutego 2021 r. nakaz zapłaty
w postępowaniu upominawczym, uwzględniając w całości żądanie pozwu.
W sprzeciwie od nakazu zapłaty kurator pozwanej zakwestionował orzeczenie
w całości, wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej
zwrotu kosztów procesu oraz przyznanie kuratorowi wynagrodzenia.
Wyrokiem z 14 września 2021 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził
od pozwanej na rzecz powoda 121 461,86 zł wraz z ustawowymi odsetkami […] (pkt
I); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II); zasądził od pozwanej na rzecz
powoda 3348,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego wraz z odsetkami
ustawowymi
za
opóźnienie
od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt III); nakazał pozwanej
uiszczenie na rzecz Skarbu Państwa 6138,62 zł tytułem części brakującej opłaty
sądowej od pozwu (pkt IV); obciążył Skarb Państwa kwotą 3762,38 zł tytułem części
brakującej opłaty sądowej od pozwu, od uiszczenia której powód był zwolniony
II CSKP 2125/22
3
z mocy ustawy (pkt V) oraz zasądził od Skarbu Państwa na rzecz kuratora pozwanej
5400 zł tytułem wynagrodzenia za pełnienie tej funkcji (pkt VI).
Apelację od tego wyroku wniósł powód, zaskarżając go w części, tj. w punkcie
II - w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy oddalił powództwo ponad kwotę
121 461,86 zł, przy czym oddalenie powództwa zakwestionował co do kwoty
54 274,62 zł; w punkcie III - w zakresie, w jakim Sąd ten odstąpił od obciążenia
pozwanej kosztami zastępstwa zasądzonymi na rzecz Skarbu Państwa-Prokuratorii
Generalnej RP w pełnej stawce minimalnej, czyli ponad kwotę 3348 zł, tj. co do kwoty
2052 zł oraz w punktach IV i V - w zakresie, w jakim Sąd ten odstąpił od obciążenia
pozwanej kosztami postępowania (opłaty od pozwu) w pełnej wysokości. Powódka
zarzuciła temu wyrokowi naruszenie – w zakresie przepisów postępowania:
art. 98 § 1 i art. 100 k.p.c. poprzez odstąpienie od obciążenia pozwanej całością
kosztów sądowych, a w zakresie prawa materialnego: art. 71 ust. 7 ustawy
z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2021 r.,
poz. 1899 – dalej „u.g.n.”) w zw. z art. 1 pkt 14, art. 4 ust. 1 oraz art. 10 pkt 2 ustawy
z dnia 20 lipca 2017 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 1509 – dalej „zm.u.g.n.”) poprzez
przyjęcie, że w sprawach o zapłatę opłat rocznych wymagalnych przed 23 sierpnia
2017 r. obowiązuje w przypadku zbycia prawa użytkowania wieczystego w ciągu roku
kalendarzowego zasada proporcjonalności uiszczenia takich opłat w stosunku
do czasu trwania tego prawa w stosunku do zbywcy i nabywcy, a także art. 238 k.c.
w zw. z art. 71 ust. 1 i ust. 4 oraz art. 71 ust. 7 u.g.n. w zw. z art. 1 pkt 14,
art. 4 ust. 1 i art. 10 pkt 2 zm.u.g.n. poprzez uznanie, że w przypadku zbycia przed
23 sierpnia 2017 r. prawa użytkowania wieczystego w ciągu roku kalendarzowego
roszczenie o zapłatę opłaty rocznej powstałe z dniem 1 stycznia tego roku podlega
rozliczeniu miedzy zbywcą i nabywcą według zasady proporcjonalności stosownie
do czasu trwania tego prawa każdego z nich, oraz że pozwana jako zbywca tego
prawa nie jest zobowiązana do ponoszenia opłaty rocznej po dacie zbycia
i w tym zakresie nie posiada legitymacji biernej.
Wyrokiem z 12 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił
apelację, zasądzając od powoda na rzecz kuratora pozwanej 1620 zł tytułem
wynagrodzenia.
II CSKP 2125/22
4
Sąd Apelacyjny oparł się na ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd
Okręgowy, czyniąc je podstawą własnego rozstrzygnięcia.
W świetle ustalonego stanu faktycznego powód jest właścicielem
nieruchomości […].
Pozwana została […] ujawniona w księdze wieczystej […] jako użytkownik
wieczysty, […]. Pismem […] Urząd Miejski […] poinformował pozwaną, że w związku
z nabyciem prawa użytkowania wieczystego w/w gruntu ma ona obowiązek
uiszczania opłat rocznych z tego tytułu […]. Pismo to adresowane na adres pozwanej
z KRS nie zostało odebrane. […]
[…]
Pismami […] pozwana została wezwana do zapłaty należnych opłat z tytułu
użytkowania wszystkich […] działek. Wezwania te, wobec niepodjęcia z poczty
przesyłek z nimi, okazały się bezskuteczne.
Na podstawie w/w okoliczności faktycznych Sąd Apelacyjny również w całości
podzielił ocenę prawną przyjętą w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego.
Zgodnie z tą ocenę w przypadku zbycia prawa użytkowania wieczystego
w ciągu danego roku kalendarzowego opłata roczna za użytkowanie wieczyste
nieruchomości (art. 238 k.c.) powinna być ponoszona proporcjonalnie, w rozmiarze
odpowiadającym rzeczywistemu okresowi korzystania przez użytkownika
z nieruchomości obciążonej tym prawem. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji
zasądził od pozwanej na rzecz powoda opłaty w stosownie pomniejszonej wysokości.
W świetle apelacji sporna stała się więc kwestia, czy w przypadku zbycia prawa
użytkowania wieczystego w ciągu roku kalendarzowego obowiązek wniesienia opłaty
ulega podziałowi między dotychczasowego i nowego użytkownika wieczystego,
proporcjonalnie do czasu, w którym prawo im przysługiwało, czy też obowiązek
ten pomimo takiego zbycia obciąża podmiot, który był użytkownikiem wieczystym
w dniu 1 stycznia danego roku – co twierdził powód.
Rozważając w/w kwestię Sąd Apelacyjny, po wnikliwej analizie odnośnego
stanu orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, a także nauki prawa,
wskazał na występowanie stanowiska zgodnego z postulowanym przez powoda,
II CSKP 2125/22
5
tj. że opłata roczna z tytułu użytkowania wieczystego ma charakter niepodzielny
i jest uiszczana za cały rok z góry. Jednak zanegował je, uznając że obowiązek
uiszczenia tej opłaty jest ściśle związany z czasem trwania użytkowania wieczystego
i obciąża każdoczesnego użytkownika wieczystego, a więc podmiot, któremu prawo
to w danym okresie przysługuje – wobec czego w razie zbycia prawa obowiązek
uiszczenia opłaty obciąża zbywcę jedynie za czas do tego momentu,
a więc nie obejmuje okresu, od którego prawo to przysługiwało już nabywcy.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił przede wszystkim, że oparł się w swoim
rozstrzygnięciu na judykatach nakazujących wiązanie obowiązku zapłaty opłaty
rocznej z okresem przysługiwania prawa użytkowania wieczystego danemu
podmiotowi w danym roku. Skoro bowiem opłata roczna (niezależnie od sposobu
ustalenia jej wysokości) pozostaje odpowiednio skorelowana właśnie z możliwością
korzystania przez użytkownika wieczystego z nieruchomości gruntowej, a samo
użytkowanie wieczyste ze swej istoty pozostaje prawem czasowym (art. 236 k.c.),
nie sposób wymagać tego, aby użytkownik ten był zobligowany uiszczać na rzecz
właściciela gruntu opłatę roczną również za ten okres roku kalendarzowego,
w którym nie przysługuje mu już to prawo. Oznacza to konieczność odpowiedniego,
jurydycznego skorelowania wysokości opłaty rocznej, do której uiszczenia
zobligowany został użytkownik wieczysty w danym roku kalendarzowym,
z rzeczywistym okresem przysługiwania mu takiego prawa.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił dalej, że powyższy pogląd pozostaje aktualny jedynie
w sprawach, w których obowiązek zapłaty za użytkowanie wieczyste powstał przed
wejściem w życie nowelizacji z 2017 r. (przepisów zm.u.g.n.). Powyższej oceny
nie zmienia dodanie tą nowelizacją art. 71 ust. 7 u.g.n., wprowadzającego zasadę,
że opłatę roczną wnosi w całości osoba będąca użytkownikiem wieczystym
nieruchomości w dniu 1 stycznia roku, za który opłata obowiązuje. Nie ma bowiem
podstaw w odniesieniu do opłaty rocznej należnej za 2017 r. do odstąpienia
od dotychczasowej utrwalonej wykładni prezentowanej w orzecznictwie, z której
wynikało, że w przypadku zbycia użytkowania wieczystego zbywcę obciąża
obowiązek uiszczenia opłaty za czas trwania jego prawa i nie obejmuje okresu,
w którym prawo to przysługiwało już nabywcy.
II CSKP 2125/22
6
Wobec tego niesłuszny okazał się zarzut apelacji w przedmiocie naruszenia
w/w przepisu. Jak wskazał Sąd Apelacyjny, przepis ten obowiązuje bowiem
od 1 września 2018 r. Wynika to z art. 1 pkt 14 w zw. z art. 4 ust. 1 zm.u.g.n.
W świetle drugiej z tych norm do spraw wszczętych na podstawie przepisów
u.g.n. i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej stosuje
się przepisy dotychczasowe w brzmieniu nadanym tą ustawą. Dlatego
art. 71 ust. 7 u.g.n. nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie, albowiem jest
to sprawa o zapłatę, a nie sprawa toczącą się w trybie przewidzianym w ustawie
o gospodarce nieruchomościami. Ponadto zobowiązanie do zapłaty przez pozwaną
opłat za użytkowanie wieczyste powstało przed wejściem w życie wskazanego
przepisu. Zresztą zgodnie z art. 3 k.c. ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba
że to wynika z jej brzmienia lub celu. Wobec tego, skoro zastosowanie mają
poprzednio obowiązujące przepisy, to należy stwierdzić, że nie regulowały
one wprost kwestii obowiązku uiszczenia opłaty w przypadku zbycia użytkowania
wieczystego. Przy czym art. 71 ust. 4 u.g.n. określał, że opłaty roczne wnosi się przez
cały okres użytkowania wieczystego, w terminie do 31 marca każdego roku, z góry
za dany rok, zaś art. 71 ust. 6 u.g.n. kształtował zasadę proporcjonalnego sposobu
określenia wysokości opłaty do okresu korzystania z gruntu w razie wygaśnięcia
użytkowania wieczystego w ciągu roku. Wobec wprowadzenia art. 71 ust. 7 u.g.n.
powstał wprawdzie dylemat, czy uznać go za potwierdzenie przez ustawodawcę
(zgodnej z nim) wykładni art. 71 ust. 4 u.g.n. prezentowanej w części doktryny,
czy też za zmianę regulacji, czyli potwierdzenie wprost odmienności
dotychczasowych zasad podzielności opłaty rocznej i proporcjonalności
jej uiszczenia, utrwalonych też w orzecznictwie. Jednak Sąd Apelacyjny opowiedział
się za tą drugą koncepcją, podtrzymując identyczne stanowisko Sądu pierwszej
instancji.
Wobec powyższego Sąd Apelacyjny uznał apelację za niezasadną.
Powód skargą kasacyjną zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości.
Zarzucił temu wyrokowi wyłącznie naruszenie prawa materialnego,
tj. art. 71 ust. 7 u.g.n. w zw. z art. 1 pkt 14, art. 4 ust. 1 i art. 10 pkt 2 zm.u.g.n.,
a także art. 238 k.c. w zw. z art. 71 ust. 1 i 4 oraz art. 71 ust. 7 u.g.n.
w zw. z art. 1 pkt 14, art. 4 ust. 1 i art. 10 pkt 2 zm.u.g.n. Wobec tego wniósł
II CSKP 2125/22
7
o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu w całości i o przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnego do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Pozwana w piśmie z odpowiedzią na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie
oraz o zasądzenia od powoda na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego,
w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także
o przyznanie kuratorowi pozwanej wynagrodzenia według norm przepisanych
za pierwszą i drugą instancję, gdyż nie zostało ono uiszczone w całości ani w części.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.
Na wstępie należy wskazać, że skarżący przyjmuje założenie, że (nowy)
art. 71 ust. 7 u.g.n. wszedł do porządku prawnego z dniem 23 sierpnia 2017 r.
Na tej podstawie uważa, że skoro sporna opłata roczna stała się wymagalna przed
w/w datą, to powinna być zapłacona za cały rok […] przez ówczesnego użytkownika
wieczystego.
Na tym założeniu opierają się też obydwa zarzuty skargi kasacyjnej. Skarżący
kwestionuje w nich przyjęcie, że art. 71 ust. 7 u.g.n. nie znajduje zastosowania
do opłat rocznych, które stały się wymagalne przed 23 sierpnia 2017 r.,
w tym w sprawach o zapłatę takich opłat (wymagalnych z dniem 1 stycznia danego
roku) w przypadku zbycia prawa użytkowania wieczystego w ciągu roku
kalendarzowego przed tą datą – jako że obowiązuje wówczas jeszcze zasada
proporcjonalności uiszczenia tej opłaty w stosunku do czasu trwania tego prawa
w stosunku do zbywcy i nabywcy, czyli opłata ta podlega rozliczeniu między nimi
proporcjonalnie stosownie do czasu trwania tego prawa każdego z nich. Zarzuty
te jednocześnie pokrywają się ze sobą co do istoty. Jedynie na marginesie można
zaznaczyć, iż to, że w drugim z nich skarżący zarzuca Sądowi Apelacyjnemu
dodatkowo, iż w związku z powyższym stanowiskiem Sąd ten miał przyjąć,
że pozwany – jako zbywca, który nie jest zobowiązany do ponoszenia opłaty rocznej
z tytułu użytkowania wieczystego po dacie zbycia tego prawa – nie posiada
w tym zakresie legitymacji biernej, pozostaje bez znaczenia. Jeśli ściśle rozumieć
tę dodatkową część zarzutu, należałoby oczekiwać od skarżącego podniesienia
II CSKP 2125/22
8
zarzutu procesowego – a takiego w skardze kasacyjnej brak. Poza tym rozważenie
tej części zarzutu mogłoby być jeszcze wymagane, gdyby skarżący
go w uzasadnieniu w swoich zarzutów wyraźnie podtrzymywał i motywował –
tymczasem również i tego nie ma w tej skardze. Wobec tego należy uznać,
że wskazanie na „legitymację bierną” w drugim zarzucie skargi kasacyjnej zostało
dokonane jedynie w sensie materialnoprawnym, tj. odnośnie do wskazania
na element sfery podmiotowej pozwanego jako strony stosunku prawnego
w aspekcie jego praw i obowiązków […].
Powracając do istoty sprawy objętej przedmiotową skargą kasacyjną, wypada
przyznać, że w spornej tu kwestii Sąd Najwyższy nie tylko wypowiadał
się już wielokrotnie, ale też przyjmował odmienne interpretacje, w tym w związku
z problemem, czy uzyskującego prawo własności obciąża opłata roczna
w niezmienionej wysokości, czy też opłata ta powinna zostać jednak pomniejszona
odpowiednio do czasu trwania użytkowania wieczystego w danym roku
kalendarzowym.
Zgodnie z tą pierwszą koncepcją, odpowiadającą też stanowisku skarżącego,
z art. 238 k.c. i art. 71 ust. 1 i 4 u.g.n. wynika wola ustawodawcy nadania opłatom
za korzystanie z prawa użytkowania wieczystego wyłącznie charakteru opłat
rocznych i to niezależnie od możliwości wygaśnięcia tego prawa w ciągu roku.
Uiszczone opłaty w zasadzie nie podlegają zwrotowi, także w razie przekształcenia
prawa użytkowania wieczystego w prawo własności (na mocy ustawy
z dnia 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego – dalej
„u.p.u.w.”). Z chwilą przekształcenia w trakcie roku kalendarzowego prawa
użytkowania wieczystego w prawo własności uiszczona opłata roczna nie jest
świadczeniem nienależnym w części przypadającej za okres po przekształceniu.
Dla odmiennej wykładni w/w przepisów nie stanowi dostatecznego uzasadnienia teza
o nierozerwalnym związku obowiązku ponoszenia opłaty z rzeczywistym czasem
trwania użytkowania wieczystego. Opłaty roczne są stale, a nie proporcjonalne
do okresu trwania użytkowania wieczystego w określonym roku kalendarzowym
i nie podlegają stosownemu obniżeniu w razie korzystania przez użytkownika
ze swego prawa krócej niż 12 miesięcy. Świadczy o tym termin zapłaty opłaty rocznej
(z góry - do 31 marca każdego roku), który przewidziano w oderwaniu od okresu
II CSKP 2125/22
9
trwania umowy w danym roku kalendarzowym, a istotne pozostaje tylko istnienie
użytkowania wieczystego w tymże roku. Choć dostrzegano kształtującą się w innych
orzeczeniach tendencję do łagodzenia rygoryzmu płatności opłat rocznych, mimo
to ograniczano ją do przypadków, kiedy w konkretnych okolicznościach żądanie
pełnej opłaty rocznej byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego wobec
wygaśnięcia użytkowania wieczystego w danym roku kalendarzowym
lub niemożności jego wykonywania. Inaczej mówiąc, choć opłata roczna z tytułu
prawa użytkowania wieczystego jest ekwiwalentem za możliwość korzystania
z nieruchomości, mimo to żądanie właściciela gruntu zasądzenia pełnej opłaty
w sytuacji, gdy prawo to obejmuje grunt, z którego korzystanie przez użytkownika
wieczystego nie jest możliwe, byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego
(wyrok Sądu Najwyższego z 26 lutego 2002 r., I CKN 1516/99 OSNC-ZD 2009,
nr C, poz. 92, OSNC 2003 Nr 2, poz. 23). (m.in. wyroki SN: z 15 lutego 2002 r.,
V CA 2/02, OSNC 2003, z. 1, poz. 12, z 3 września 2003 r., II CKN 419/01,
OSNC 2004, z. 10, poz. 165, z 28 listopada 2003 r., IV CK 249/02 oraz
z 25 listopada 2010 r., I CSK 692/09, a ostatnio zwłaszcza wyrok
SN z 5 listopada 2020 r., II CSK 822/18). Ostatecznie też w kontekście już nowego
stanu prawnego, czyli wprowadzenia spornego tu art. 71 ust. 7 u.g.n., uznano
ten przepis za potwierdzenie przez ustawodawcę wykładni art. 71 ust. 4 u.g.n.
prezentowanej w doktrynie – zaznaczając jednak zarazem, że w świetle reguł
przejściowych (art. 10 pkt 2 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy nowelizującej) ten nowy
przepis stosuje się do spraw wszczętych i nie zakończonych przed
3 września 2017 r. (wyrok SN z 29 września 2017 r., V CSK 618/16).
Natomiast w ramach drugiej koncepcji, zgodnej z wyrokami obydwu Sądów
meriti, stanowczo odrzucano interpretację art. 238 k.c. i art. 71 u.g.n., z której miałoby
wynikać, że w razie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo
własności opłata roczna należy się także za tę część roku kalendarzowego, w której
dotychczasowy użytkownik jest już właścicielem nieruchomości. W razie nabycia
własności nieruchomości na podstawie przepisów u.p.u.w. opłata roczna
za użytkowanie wieczyste podlega zmniejszeniu proporcjonalnie do czasu trwania
tego prawa. Inaczej mówiąc, właściciel nieruchomości uprawniony jest do żądania
zapłaty przez nabywcę tego prawa tylko stosownej części opłaty rocznej, należnej
II CSKP 2125/22
10
za okres, w którym prawo to już przysługuje nabywcy. Tak samo w razie zbycia prawa
użytkowania wieczystego w ciągu roku kalendarzowego zbywca jest zobowiązany
do uiszczenia właścicielowi opłaty rocznej w rozmiarze odpowiadającym
rzeczywistemu okresowi korzystania przez niego z nieruchomości obciążonej tym
prawem. Przemawia za tym przede wszystkim podzielny charakter świadczenia
z tytułu tej opłaty oraz okoliczność, że stanowi ona wynagrodzenie (ekwiwalent)
za korzystanie z nieruchomości. Powyższe przepisy każą jednak dostrzec w takiej
opłacie jedynie swoisty ekwiwalent pieniężny za możliwość korzystania przez
użytkownika wieczystego z gruntu skarbowego lub samorządowego, w granicach
określonych tak przez ustawę i zasady współżycia społecznego, jak i umowę
o oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste. Istotne jest tu również,
iż nie ma podstaw, aby przepisy o opłacie rocznej z tytułu użytkowania wieczystego
pełniły funkcję gwarancyjną dla właściciela gruntu i możliwość uzyskania opłaty
rocznej od kolejnego użytkownika wieczystego. Wobec tego zasada
proporcjonalnego podziału opłaty znajduje zastosowanie także wtedy, gdy do zbycia
użytkowania wieczystego doszło przed uiszczeniem opłaty. Wprawdzie obowiązek
ponoszenia opłat z tytułu użytkowania wieczystego istnieje niezależnie od tego,
czy uprawniony podmiot wykonuje przysługujące mu prawo podmiotowe i korzysta
z gruntu, niemniej w razie zbycia tego prawa lub przekształcenia w prawo własności
w ciągu roku kalendarzowego opłata ta podlega odpowiedniemu zmniejszeniu.
Dlatego też możliwe jest uznanie za nadużycie prawa roszczenia właściciela
dochodzącego opłaty za okres, w którym prawo użytkownikowi wieczystemu
już nie przysługiwało (wyroki SN: z 15 lutego 2002 r., V CA 2/02, OSNC 2003,
z. 1, poz. 12, z 26 lutego 2002 r., I CKN 1516/99, OSNC 2003, z. 2, poz. 23
i z 17 grudnia 2003 r., IV CK 244/02, OSNC 2005, z. 1, poz. 4 oraz uchwała
SN z 8 grudnia 2004 r., III CZP 47/04, OSNC 2005, z. 5, poz. 74, a także wyroki
SN: z 25 listopada 2010 r., I CSK 692/09, z 12 lutego 2014 r., IV CSK 284/13,
z 28 listopada 2014 r., I CSK 735/13, z 30 września 2015 r., I CSK 760/14
i z 13 października 2017 r., I CSK 46/17).
Sąd Najwyższy w obecnym składzie opowiada się za drugim z powyższych
stanowisk, dominującym w dotychczasowym orzecznictwie tego Sądu. Podziela
II CSKP 2125/22
11
on w całości argumentację podnoszoną w tym orzecznictwie, która – wobec
jej powyższego przedstawienia – nie wymaga już w tym miejscu powtarzania.
Niemniej warto zwrócić uwagę na dwie okoliczności, które uwidaczniają
się konkretnie na tle ostatniego z przywołanych wyżej wyroków popierających
stanowisko przeciwne (tj. wyroku SN z 29 września 2017 r., V CSK 618/16).
Po pierwsze, chodzi o niespójność, jaka właśnie na tle wskazanego judykatu
widoczna jest w argumentacji za stanowiskiem przeciwnym. Powołując się licznie
na orzecznictwo Sądu Najwyższego, dla poparcia takiego stanowiska wskazano
w w/w wyroku, w szczególności, że zgodnie z art. 238 k.c. wieczysty użytkownik
przez czas trwania swego prawa uiszcza opłatę roczną, która ma charakter
cywilnoprawny i stanowi swoisty ekwiwalent pieniężny za możliwość korzystania
z gruntu. Wobec tego obowiązek uiszczania tej opłaty wynika wprost z ustawy,
a wszelkie postanowienia umowne wyłączające lub łagodzące ten obowiązek muszą
mieć wyraźną podstawę prawną – a choć piśmiennictwo uznaje, że obowiązek
ten mimo, że w oczywisty sposób związany z tym prawem, nie jest elementem
samego tego prawa, to opłaty roczne przysługują i tak niezależnie, czy uprawniony
wykonuje przysługujące mu prawo podmiotowe i korzysta z gruntu. Sprzeczność
w powyższej argumentacji wynika z jej niezgodności z treścią powołanego przepisu.
Z jednej strony przyznaje się w nim, że w świetle art. 238 k.c. dyskutowaną opłatę
użytkownik ma wnosić – verba legis – „przez czas trwania swego prawa”, natomiast
z drugiej strony obciążą się go obowiązkiem jej zapłaty niezależnie nie tylko od tego,
czy faktycznie wykonuje przysługujące mu prawo, lecz czy w ogóle je (nadal)
posiada. Sprzeczność ta jest zatem poważna i ma zarazem charakter zasadniczy
wobec podważania przez nią treści, jak i związanego z nią sensu cytowanej normy
ustawowej – co przekonuje już o wadliwości opartego na niej stanowiska.
Po drugie, co w kontekście okoliczności przedmiotowej sprawy ma jeszcze
większe i tym samym decydujące znaczenie dla utrzymania w mocy zaskarżonego
wyroku, to brak podstaw w przepisach kolizyjnych do zastosowania
art. 71 ust. 7 u.g.n. Zresztą trzeba zauważyć, że zarzuty kasacyjne – i to obydwa –
w zakresie tego akurat aspektu są co najmniej wątpliwe już a limine. Skoro bowiem
zgodnie z tezą skarżącego przepis ten miałby stanowić potwierdzenie
II CSKP 2125/22
12
dotychczasowego rozwiązania ustawowego, a nie jego zmianę, to gdyby teza taka
miała być słuszny, w ogóle wykluczone a przynajmniej zbędne byłyby dywagacje
nad tym, kiedy wszedł on w życie (czy od kiedy uzyskał moc prawną).
Niemniej nawet pozostawiając na marginesie powyższą wątpliwość, pozostaje
uznać – przyjmując stanowisko przeciwne powyższej tezie – że sporny przepis
wszedł w życie po chwili, w której nastąpiło ustanie prawa użytkowania wieczystego
po stronie pozwanej. I jest tak niezależnie od tego, jaką z różnie wskazywanych
tu dat uzna się za prawidłową co do wejścia w życie art. 71 ust. 7 u.g.n. Można
wprawdzie przypomnieć, że według skarżącego przepis ten wszedł w życie
23 sierpnia 2017 r. – co zresztą potwierdziła też wyraźnie pozwana w odpowiedzi
na skargę […]. Natomiast według Sądu Apelacyjnego przepis ten obowiązuje od 1
września
2018
r.,
co odpowiada takiemu ustaleniu z wyroku pierwszoinstancynego, w którym –
z powołaniem się na inne judykaty, uznano taką datę za wynikającą
z art. 1 pkt 14 zm.u.g.n. – przy czym w takiej dacie należy widzieć oczywistą omyłkę
graficzną co do samego roku, a to wobec tego, że zgodnie z oczywistą treścią
art. 10 zm.u.g.n. ustawa te, pomijając wskazane tam wyjątki, wchodziła
w życie 1 września 2017 r. Z kolei, co warto dodać, zgodnie z przytoczonym,
a zakwestionowanego tu wyrokiem Sądu Najwyższego jest to jeszcze inna data –
bo 3 września 2017 r. Uznając więc nawet za właściwą co do tego datę zgodnie
przyjmowaną przez strony sporu (co wynika z art. 10 pkt 2 zm.u.g.n. i faktu
notoryjnego o 8 sierpnia 2017 r. jako dacie ogłoszenia Dziennika Ustaw z ustawą
zmieniającą, a co potwierdza też orzecznictwo Sądu Najwyższego – np. wyrok
z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 375/22), nie sposób jest przyjąć, że opłata roczna
za użytkowanie wieczyste za ten rok […] miałaby być objęta nową regulacją.
O tym, że art. 71 ust. 7 u.g.n. może być zastosowany najwcześniej do opłaty rocznej
z 2018 r. wynika już choćby z tego, że opłaty takie są płatne – niezmiennie –
do 31 marca każdego roku. Ujmując to ściślej, zgodnie z tym przepisem taką opłatę
„pobiera się” w całości od podmiotu będącego w dniu 1 stycznia danego roku,
za który opłata taka jest należna. A zatem o „pobieraniu” opłaty rocznej od pozwanej
można byłoby mówić w oparciu o ten przepis dopiero i najwcześniej
II CSKP 2125/22
13
od dnia 1 stycznia 2018 r., tzn. wtedy, gdyby w tym dniu była ona użytkownikiem
wieczystym. […] Okoliczności te, których ustalenie nie podlega podważeniu w
postępowaniu kasacyjnym, należy uznać za wiążące. Wobec tego nawet też, gdyby
traktować wniesienie opłaty rocznej w rozumieniu art. 4 ust. 1 zm.u.g.n. za „sprawę
wszczętą na podstawie przepisów ustawy zmienianej” – czyli przepisów u.g.n., to
także zgodnie z tym przepisem nie można byłoby do spornej opłaty rocznej stosować
przepisów u.g.n. brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą, w tym art. 71 ust. 7 u.g.n.
Przepisy w tym nowym brzmieniu stosuje się przecież – w myśl w/w normy kolizyjnej
– do w/w spraw „niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy” –
czyli ustawy zmieniającej. Tymczasem, jak wyżej wyjaśniono, kwestia wniesienia
opłaty rocznej […] została w przypadku pozwanej – używając przy tym założeniu
języka tego normy – „zakończona”. Zresztą należy też przyjąć,
że w rzeczywistości art. 4 ust. 1 zm.u.g.n. ma charakter proceduralny i nie odnosi
się do regulacji prawa materialnego, jaką stanowi art. 71 ust. 7 u.g.n. Określa
on bowiem stronę obligacyjnego stosunku prawnego – tj. podmiot zobowiązany
do uiszczenia opłaty rocznej.
Tym samym Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela odmiennego
stanowiska tego Sądu wyrażonego w ostatnich judykatach już po wejściu w życie
ustawy zmieniającej (zob. cyt. wyżej wyroki SN: z 5 listopada 2020 r., II CSK 822/18
i z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 375/22). Judykaty te (zwłaszcza ostatni z nich)
abstrahowały zupełnie od znaczenia reguł kolizyjnych – jako że objęte nimi stany
faktyczne nie odpowiadały temu występującemu w przedmiotowej sprawie. Poza tym
miały na uwadze, w szczególności art. 71 ust. 6 u.g.n., który proporcjonalne
zmniejszenie opłaty rocznej przewidywał – tak przed, jak i po zmianie przepisów
u.g.n. – wyłącznie na wypadek wygaśnięcia prawa użytkowania wieczystego. Jednak
pomijają w związku z nim, że art. 71 ust. 7 u.g.n. stanowi normę nową, której
omawiany artykuł nie zawierał. Jeżeli zatem podchodzi się do oceny rozważanego
tu problemu od strony stricte normatywnej, tzn. tego, co dany przepis przewiduje,
a czego nie, to należałoby konsekwentnie uznać, że skoro wcześniej artykuł
ten nie zawierał ust. 7, to taka norma nie obowiązywała, bo nie istniała. Poza
tym z faktu istnienia zasady z art. 71 ust. 6 u.g.n. można też było wówczas
II CSKP 2125/22
14
wyprowadzać argument o zastosowaniu analogicznej zasady w razie przeniesienia
prawa użytkowania wieczystego w trakcie danego roku kalendarzowego.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie 39814 k.c.p. oddalił skargę
kasacyjną.
Koszty postępowania związane z czynnościami kuratora pozwanej zostały
przyznane w oparciu o § 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 9 marca 2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu
wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie
cywilnej (Dz.U. z 2018 r. poz. 536) w zw. z § 10 ust. 4 pkt 3 i § 2 pkt 6 rozporządzenia
Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
radców prawnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.), a przy tym na zasadzie
określonej w art. 98 § 11 k.p.c. – w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz
art. 108 § 1 k.p.c. Żądanie wynagrodzenia dla kuratora za I i II instancję nie zostało
uwzględnione, wobec przyznania w tej sprawie takiego wynagrodzenia w wyrokach
Sądów obu instancji.
Ireneusz Kunicki Agnieszka Jurkowska-Chocyk Marcin Trzebiatowski
(M.K.)
[a.ł]
