II CSKP 194/26

II CSKP 194/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 6 sierpnia 2026 r. Prezes SN Joanna Misztal-Konecka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk SSN Piotr Telusiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 sierpnia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej M.M. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 6 maja 2022 r., I ACa 136/18, w sprawie z powództwa M.M. przeciwko S.N. o wydanie, uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz (G.N.-J.) UZASADNIENIE II CSKP 194/26 2 1. Wyrokiem z 27 listopada 2017 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu Ośrodek Zamiejscowy w Lesznie oddalił powództwo M.M. przeciwko S.N. o wydanie powódce bliżej określonego lokalu mieszkalnego (pkt 1), orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu (pkt 2) oraz rozstrzygnął o kosztach procesu i nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt 3-4). 2. Wyrokiem z 6 maja 2024 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację powódki (pkt I), rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt II) oraz orzekł o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu (pkt III). Sąd Apelacyjny, co do zasady, podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy, z których dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej istotne są następujące: F.N. przysługiwało spółdzielcze własnościowe prawo do bliżej określonego lokalu mieszkalnego, przy czym w istocie prawo to wyczerpywało jej majątek. Testamentem notarialnym z 10 kwietnia 1992 r. F.N. do całości spadku powołała swoją prawnuczkę M.M. Natomiast testamentem notarialnym z 17 grudnia 2007 r. do całości spadku powołała syna M.N. Wobec obaw o ważność tego ostatniego testamentu, spadkodawczyni, po konsultacji z notariuszem, zdecydowała się na darowiznę prawa do mieszkania, co nastąpiło aktem notarialnym z 7 lutego 2008 r.; M.N. nieodpłatnie ustanowił wówczas na rzecz matki F.N. dożywotnie prawo użytkowania mieszkania bez obowiązku ponoszenia przez nią jakichkolwiek kosztów, w tym eksploatacyjnych, związanych z tym lokalem. F.N. zmarła […] 2009 r. F.N. przez wiele lat pozostawała pod opieką członków swojej rodziny, w tym pod opieką Z.B. (do jej śmierci […] 2007 r.). Na pogrzeb Z.B. przyjechała także rodzina, która na co dzień nie widywała F.N. – jej córka W.Ł. wraz z synami. Spędzili wtedy z F.N. cztery dni, w tym nocując w jej domu. F.N. myliła wówczas ich imiona. Po śmierci Z.B. obowiązek opieki nad F.N. przejął jej syn M.N. K.M. i B.M. wskazywały natomiast, że nie były im otwierane drzwi do mieszkania babci, choć pozostali członkowie rodziny i sąsiedzi nie mieli problemów z odwiedzaniem jej. II CSKP 194/26 3 W latach 2007-2008 F.N. była kilkakrotnie hospitalizowana z rozpoznaniem zawału serca i nadciśnienia tętniczego, niewydolnością krążenia, chorobą zwyrodnieniową stawów biodrowych, wreszcie z rozpoznaniem wieloodłamowego złamania lewej kości promieniowej w okolicy nasady dalszej z przemieszczeniem. Sąsiedzi i znajomi (A.J., T.W.) oraz opiekunki z pomocy społecznej i lekarz rodzinny odnotowywali, że F.N. w okresie przed śmiercią była już osobą osłabioną, ale umysłowo była w dobrej formie. W szczególności lekarz rodzinny nie zawarł w dokumentacji medycznej adnotacji, by napotkał incydent z zaburzeniem funkcji psychicznych. Natomiast w szpitalnej dokumentacji dopiero w sierpniu 2008 r. pojawiła się informacja o stanie nielogicznym. Postanowieniem z 11 grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w Gostyniu stwierdził, że spadek po F.N. na podstawie testamentu z 10 kwietnia 1992 r. nabyła M.M. w całości. Sąd ten przyjął, że testament z 17 grudnia 2007 r. został przez F.N. sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a tym samym na podstawie art. 945 § 1 k.c. uznał go za nieważny. W chwili otwarcia spadku, w jego skład nie wchodziło objęte niniejszym postępowaniem spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w G., ponieważ umową darowizny 7 lutego 2008 r. zostało zbyte na rzecz M.N. Z kolei M.N. umową darowizny z 7 stycznia 2014 r. darował przedmiotowe prawo swojej córce S.N. 3. Sąd Apelacyjny uzupełnił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji co do stanu, w jakim F.N. znajdowała się w dniu zawarcia umowy darowizny z M.N. Odwołując się do opinii biegłego A.G., Sąd odwoławczy ustalił, że z przyczyn stricte neurologicznych F.N. nie mogła mieć w dacie sporządzenia umowy darowizny zaburzeń sfery poznawczej, które wyłączałyby świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Natomiast odwołując się do opinii biegłego M.P., Sąd drugiej instancji wskazał, że z jednej strony darczyńca przejawiała w istotnym dla sprawy okresie zaburzenia sfery intelektualnej o charakterze wtórnym, wypływające z wieku i chorób somatycznych, z drugiej zaś – nie jest możliwe jednoznaczne i pewne stwierdzenie, czy 7 lutego 2008 r. podczas sporządzania oświadczenia woli F.N. była zdolna do świadomego podjęcia decyzji i II CSKP 194/26 4 wyrażenia woli. W życiu darczyńcy występowały okresy przejściowe, wiążące się z poprawą zdrowia psychicznego, a jednocześnie zeznania świadków nie potwierdzały jednoznacznie procesu psychopatologicznego wyłączającego świadome powzięcie decyzji. Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że na powódce spoczywał obowiązek wykazania, iż F.N. w dacie zawierania umowy darowizny mieszkania objętego sporem, tj. 7 lutego 2008 r., była w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji. W ocenie tego Sądu uzupełniony materiał dowodowy nie przyniósł w tym zakresie przełomowych ustaleń. W konsekwencji Sąd odwoławczy uznał, że umowa darowizny, zawarta 7 lutego 2008 r. przez F.N. i M.N., skutecznie przeniosła własność mieszkania, a powództwo wniesione przez M.M. jest bezzasadne. 4. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła M.M., zaskarżając go w całości. Wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 278 § 1 i art. 286 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 387 § 2 pkt 1 k.p.c., art. 232 k.p.c., a także naruszenie prawa materialnego - art. 82 k.c. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia od pozwanej na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5. Przedmiotem postępowania jest żądanie spadkobierczyni skierowane przeciwko osobie władającej przedmiotem należącym do spadku (art. 1029 § 1 zd. 2 k.c.) o wydanie tego przedmiotu. Spór między stronami zasadza się zaś na tym, czy czynność prawna z 7 lutego 2008 r., która przenosiła ów przedmiot do majątku osoby trzeciej, była ważna (a zatem przedmiot ten nie należy do spadku), czy też z uwagi na niedomogi psychiczne darczyńcy czynność ta obarczona była wadą nieważności (a zatem przedmiot ten nie wyszedł z majątku spadkodawcy i obecnie stanowi składnik majątku spadkobierczyni). Z ustaleń faktycznych Sądów meriti, którymi Sąd Najwyższy jest związany, wynika kilka istotnych faktów: po pierwsze to, że 17 grudnia 2007 r. spadkodawczyni sporządziła testament notarialny, w którym odwołała swoją ostatnią wolę z 1992 r. i spadkobiercą uczyniła syna M., przy czym w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku testament F.N. z 17 grudnia 2007 r. II CSKP 194/26 5 został uznany za nieważny jako sporządzony w stanie wyłączającym swobodne powzięcie i wyrażenie woli; po drugie to, że 7 lutego 2008 r. spadkodawczyni zawarła z synem M. w formie aktu notarialnego umowę darowizny podstawowego składnika swojego majątku (spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego); po trzecie zaś to, że spadkodawczyni w opisywanym okresie była osobą w podeszłym wieku, cierpiącą na szereg schorzeń somatycznych oraz doznającą co najmniej przejściowych zaburzeń funkcji intelektualnych. 6. Zgodnie z art. 82 zd. 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Regulacja ta gwarantuje poszanowanie autonomii woli podmiotu prawa cywilnego, który powinien – ze skutkiem prawnym – zobowiązywać się w świetle prawa cywilnego tylko wtedy, gdy jest zdolny do oceny konsekwencji swego działania (świadomość), zaś oświadczenie jest wyrazem swobodnej decyzji (swoboda). Zarówno brak świadomości, jak i brak swobody uzasadniają niezaistnienie skutków prawnych składanego w takim stanie oświadczenia, a ratio legis tej konstrukcji wynika z jednej strony z powodów moralnych, z drugiej zaś – z prawnej potrzeby ochrony interesów majątkowych składającego oświadczenie woli w niekorzystnym stanie. Sformułowanie art. 82 k.c. wskazuje, że wada oświadczenia woli określona w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować samodzielnie; może być też tak, że granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji, a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli będzie bardzo płynna. Stan wyłączający świadome formułowanie oświadczenia rozumieć należy jako brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i cudzych, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Z kolei stan wyłączający swobodę podjęcia lub wyrażenia woli polega na tym, że osoba podejmująca decyzję i wyrażająca ją na zewnątrz z przyczyn wewnętrznych jest skoncentrowana na określonym rozwiązaniu i – mimo świadomości istnienia innych i to być może bardziej odpowiadających jej możliwości, nie może pokonać wewnętrznego przymusu postąpienia w określony sposób; mówiąc inaczej, z przyczyn tkwiących w nim samym, oświadczający nie ma możliwości dokonania nieskrępowanego wyboru postępowania i jego niezależnej II CSKP 194/26 6 oceny (wyroki SN: z 7 lutego 2006 r., IV CSK 7/05; z 18 maja 2016 r., V CSK 578/15, i z 20 lutego 2018 r., V CSK 352/17; postanowienia SN z 14 grudnia 2011 r., I CSK 115/11, OSNC-ZD 2012, nr 3, poz. 61, i z 30 września 2022 r., I CSK 2212/22). Takie ukształtowanie przepisów prawa materialnego sprawia, że kluczowe znaczenie w niniejszym postępowaniu miało dokonanie ustaleń faktycznych co do okoliczności składania przez spadkodawczynię oświadczenia woli 7 lutego 2008 r., a następnie dokonanie oceny, czy okoliczności te świadczyły o takim nasileniu dysfunkcji intelektualnych, że doszło do wyłączenia świadomości i/lub też wyłączenia swobody powzięcia i wyrażenia woli. 7. A limine wskazać trzeba, że bezzasadny jest zarzut naruszenia art. 232 k.p.c. Zgodnie z art. 232 k.p.c. strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne (zd. 1), zaś sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę (zd. 2). Zdaniem skarżącej do naruszenia tego przepisu miało dojść przez uznanie, że powódka nie sprostała ciężarowi dowodu braku świadomości lub braku swobody po stronie spadkodawczyni w chwili dokonywania czynności prawnej 7 lutego 2008 r. Zarzut ten przede wszystkim pomija, że to właśnie na powódce ciążył obowiązek wykazania, że umowa z 7 lutego 2008 r. dotknięta jest nieważnością z powodu niedomogów psychicznych jednej ze stron tej umowy (art. 6 k.c.), a w konsekwencji to powódka powinna przytoczyć twierdzenia i wskazać dowody, które jej twierdzenia dokumentowały. Sądy meriti nie uznały, że powódka nie sprostała ciężarowi przedstawienia twierdzeń i wskazania dowodów (a tego dotyczy art. 232 k.p.c.), lecz że w świetle poczynionych ustaleń faktycznych – nie wykazała okoliczności, o których mowa w art. 82 k.c. W ocenie Sądów meriti powódka nie sprostała zatem nie obowiązkowi przedstawienia twierdzeń o faktach i dowodów, lecz ciężarowi dowodu z art. 6 k.c. Jedynie marginalnie należy dostrzec, że zarzut ten nie został prawidłowo sformułowany, albowiem nie zawiera odesłania do art. 391 § 1 k.p.c., choć w postępowaniu kasacyjnym ocenie podlega orzeczenie sądu drugiej instancji. Wreszcie podkreślić warto, że art. 232 zd. 1 k.p.c. (tego przepisu, jak się wydaje, dotyczy zarzut powódki) formułuje obowiązek aktywności dowodowej stron w kontradyktoryjnym procesie, a zatem jego adresatami są strony, a nie sąd. II CSKP 194/26 7 Tymczasem kasacyjna podstawa naruszenia przepisów postępowania, mogących mieć istotny wpływ na treść wyroku (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), odnosi się do uchybień procesowych sądu, a nie stron (zob. wyroki SN: z 11 lipca 2001 r., V CKN 406/00; z 15 listopada 2004 r., IV CK 170/04; z 7 listopada 2007 r., II CSK 293/07; z 15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, i z 11 marca 2016 r., I CSK 144/15). 8. W pewnej części bezzasadny jest również drugi z zarzutów skargi kasacyjnej, skierowany na nieprawidłowości w zakresie wykorzystania w postępowaniu apelacyjnym opinii biegłego psychiatry. Sąd Apelacyjny, dostrzegając potrzebę zasięgnięcia wiadomości specjalnych, o których mowa w art. 278 § 1 w zw. z art. 286 i art. 391 § 1 k.p.c., dopuścił ostatecznie dowód z opinii biegłego neurologa i opinii biegłego psychiatry, w obu przypadkach na okoliczność, czy 7 lutego 2008 r. spadkodawczyni była w stanie wyłączającym świadome powzięcie i wyrażenie woli. Przyczyną takiej decyzji Sądu Apelacyjnego było stwierdzenie nieprawidłowości w postępowaniu dowodowym przed Sądem pierwszej instancji, właśnie w zakresie pozyskania wiadomości specjalnych. Do naruszenia wskazanych przepisów zatem w tym zakresie nie doszło. 9. Uwadze Sądu Apelacyjnego umknęło jednak, że zgodnie z art. 82 zd. 1 k.c. nieważnością dotknięte jest nie tylko oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, ale także oświadczenie złożone w sytuacji, gdy wyłączenie odnosiło się do swobody powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Sąd Apelacyjny pominął ten element w zleceniu biegłym wydania opinii, a potem konsekwentnie nie odniósł się do tego zagadnienia w uzasadnieniu wyroku, choć biegły psychiatra z jednej strony wypowiedział się, że nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie czy spadkodawczyni była 7 lutego 2008 r. zdolna do świadomego podjęcia decyzji i wyrażenia woli (choć jest to wątpliwe, s. 16-17 opinii), z drugiej zaś – oczywiście poza zakresem zlecenia –, że zachodził stan wyłączający swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli (s. 18 opinii). Biegły w tym drugim aspekcie zwrócił uwagę na wiek spadkodawczyni, postępującą niewydolność psychofizyczną, dolegliwości somatyczne i psychopatologiczne oraz osłabiony krytycyzm, a w konsekwencji podatność na sugestie sytuacyjne (s. 18-19 opinii). II CSKP 194/26 8 Rzetelność i kompletność postępowania prowadzącego do dokonania ustaleń faktycznych pozwalających na ocenę ważności czynności prawnej z 7 lutego 2008 r. jest istotna również z tego powodu, że oba Sądy meriti ustaliły – za sądem spadku – iż testament spadkodawczyni sporządzony 17 grudnia 2007 r. jest nieważny z powodu sporządzenia go w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji (z bardzo dużym prawdopodobieństwem) i wyłączającym swobodne wyrażenie woli (z pewnością). Skoro tak, nie można bez szczegółowego odniesienia się do tej okoliczności przesądzać ani o ważności, ani o nieważności darowizny zdziałanej 7 lutego 2008 r. Wprawdzie każdorazowo stan wyłączający świadome i/lub swobodne powzięcie i wyrażenie woli jest zrelatywizowany do konkretnego oświadczenia woli, co oczywiście oznacza, że nieważność jednego oświadczenia nie przesądza o nieważności kolejnego oświadczenia woli tej samej osoby, ale w kontekście ustalenia Sądów meriti, iż umowa darowizny z 7 lutego 2008 r. została zawarta z powodu obaw o ważność testamentu z 17 grudnia 2007 r., że stan zdrowia F.N. ulegał systematycznemu pogorszeniu – brak należytego odniesienia się do kwestii swobody F.N. 7 lutego 2008 r. stanowi istotne naruszenie przepisów postępowania, które niewątpliwie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W zakresie zarzutu naruszenia art. 387 § 2 pkt 1 k.p.c. wskazać trzeba, że Sąd Apelacyjny rozpoznawał apelację od wyroku z 27 listopada 2017 r., wniesioną przed 7 listopada 2019 r., kiedy weszła w życie nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego wprowadzona ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Zgodnie z art. 9 ust. 4 wymienionej ustawy do rozpoznania środków odwoławczych wniesionych i nierozpoznanych przed 7 listopada 2019 r. stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego w brzmieniu dotychczasowym. Tymczasem art. 387 § 21 § 1 k.p.c. (o który, jak się wydaje, w rzeczywistości chodzi skarżącej) został wprowadzony dopiero z dniem 7 listopada 2019 r. Natomiast art. 387 § 2 k.p.c. nie był (i nadal nie jest) podzielony na mniejsze jednostki redakcyjne. 10. Stwierdzone wadliwości postępowania w zakresie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego psychiatry podważają kompletność ustaleń Sądu Apelacyjnego i czynią przedwczesnym kategoryczne odnoszenie się do zarzutu naruszenia art. 82 k.c. Ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego II CSKP 194/26 9 jest bowiem „pochodną” oceny zasadności jednego z zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Zastosowanie lub niezastosowanie art. 82 k.c. zależy od okoliczności faktycznych, w ramach których sąd jest zobligowany do oceny stanu świadomości i swobody kierowania swoim postępowaniem przez osobę składającą oświadczenie woli. 11. Podsumowując, Sąd Najwyższy wskazuje, że art. 82 zd. 1 k.c. przesądza o tym, iż również w zakresie zachowania swobody podejmowania decyzji i wyrażania woli konieczne jest – dla oceny ważności czynności prawnej – dokonanie wiążących ustaleń faktycznych i przesądzających ocen prawnych. Pominięcie tego elementu zarówno w zakresie wydania stosownego zlecenia biegłemu, jak i później w zakresie weryfikacji orzeczniczej stanowi niedostatek postępowania przez Sądem Apelacyjnym, prowadzący do uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.). Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz (G.N.-J.) [SOP]