II CSKP 150/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
12 czerwca 2025 r.
SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 12 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 9 grudnia 2021 r., I ACa 500/21,
w sprawie z powództwa D.Ś. i D.Ś.1
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie,
1) oddala skargę kasacyjną,
2) zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 5400
(pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku do dnia
zapłaty.
[A.T.]
Dariusz Dończyk
Władysław Pawlak
Monika Koba
II CSKP 150/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 9 grudnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację
pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. (dalej także jako: „Bank”) od wyroku Sądu
Okręgowego w Koszalinie z 28 kwietnia 2021 r., w którym Sąd ten ustalił, że umowa
o kredyt mieszkaniowy z 2 października 2008 r., zawarta pomiędzy powodami D.Ś. i
D.Ś.1 oraz pozwanym, jest nieważna i rozstrzygnął kosztach procesu.
Rozstrzygnięcie to zapadło na podzielonych i uznanych za własne przez Sąd
Apelacyjny ustaleniach faktycznych Sądu Okręgowego.
Z ustaleń tych wynika, że w sierpniu 2008 r. powodowie, zwrócili się do
pozwanego o przyznanie im kredytu hipotecznego w kwocie 200 000 zł
z przeznaczeniem na rozbudowę domu mieszkalnego położonego w M. przy ulicy
[…] Przed złożeniem wniosku, powód, z zawodu kierowca i powódka, bez zawodu,
odbyli kilka spotkań w oddziale Banku, gdzie przedstawiono im kilka propozycji
kredytu hipotecznego - w walucie polskiej i denominowanych do walut obcych, w tym
do franka szwajcarskiego. Pracownicy Banku przedstawili powodom symulacje
wysokości rat kredytowych dla każdego rodzaju kredytu. Okazało się, że najniższe
raty były w przypadku zawarcia umowy kredytu denominowanego kursem waluty
CHF, co było skutkiem niskiego oprocentowania takich kredytów.
Powodowie byli informowani o ryzyku wzrostu rat kredytowych w związku
z możliwością wzrostu kursu CHF, jednakże przedstawiane im symulacje
uwzględniały wahania kursu CHF maksymalnie do 20%, przy czym powodów
zapewniano, że waluta szwajcarska jest stabilna. Nie przedstawiono im informacji,
jak kurs CHF kształtował się w przeszłości. Warunki umowy kredytowej, która miała
być zawarta, nie były negocjowane z powodami. Powodowie nie byli informowani
przez pracowników Banku w jaki sposób są ustalane tabele kursowe, na podstawie
których mieliby otrzymać równowartość kredytu w złotych polskich oraz w oparciu
o jaki kurs mieliby płacić raty kredytowe. Sposób ustalania wysokości rat kapitałowo-
odsetkowych nie był negocjowany z kredytobiorcami.
II CSKP 150/23
3
W dniu 2 października 2008 r. strony zawarły umowę kredytu „Kredyt
mieszkaniowy (…) hipoteczny”. W części szczegółowej umowy (CSU)
w § 2 wskazano, że kwota udzielonego kredytu wynosi 100 470 CHF i jest
przeznaczona na rozbudowę domu jednorodzinnego. Kredyt został udzielony na
25 lat do 1 października 2033 r. Zabezpieczeniem spłaty kredytu była hipoteka
zwykła na nieruchomości powodów położonej w M. przy ul. […]
w kwocie 100 470 CHF, hipoteka kaucyjna na tej nieruchomości do kwoty
30 140 CHF, przelew wierzytelności z umowy ubezpieczenia nieruchomości oraz
weksle własne in blanco.
Zgodnie z § 2 części ogólnej umowy (COU), kredyt mógł zostać wykorzystany
wyłącznie na cel określony w § 2 ust. 2 CSU. W myśl § 4 ust. 1 pkt 1 i 2 COU, kredyt
był wypłacany w walucie wymienialnej na finansowanie zobowiązań za granicą
i w przypadku zaciągnięcia kredytu na spłatę kredytu walutowego, a w walucie
polskiej na sfinansowanie zobowiązań w kraju. W tym drugim przypadku, zgodnie
z § 4 ust. 2 COU, stosuje się „kurs kupna dla dewiz obowiązujący w (…)
w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej Tabeli kursów”. W myśl
§ 7 ust. 4 CSU, środki pieniężne na spłatę kredytu miały być pobierane z rachunku
o nr przytoczonym w umowie. § 22 ust. 2 pkt 1 COU stanowił zaś, że w przypadku
dokonywania spłat zadłużenia z ROR - środki z rachunku będą pobierane w walucie
polskiej w wysokości stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu
w walucie wymienialnej, w której udzielony jest kredyt, przy zastosowaniu kursu
sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w Banku w dniu, o którym mowa w § 7 ust. 5
CSU, według aktualnej tabeli kursów. W § 10 ust. 2 CSU wpisano, że kredytobiorcy
zostali poinformowani m.in, że ponoszą ryzyko zmiany kursów waluty, polegające na
wzroście wysokości zadłużenia z tytułu kredytu oraz wysokości rat kredytu
wyrażonych w walucie polskiej, przy wzroście kursów waluty kredytu.
W dniu 10 listopada 2009 r. strony zawarły aneks do umowy kredytu na mocy
którego zawieszono spłatę czterech rat kapitałowych i odsetek.
Według stanu na dzień 7 lutego 2020 r. powodowie w związku z zawarciem
umowy wpłacili na rzecz Banku kwotę łączną 143 982,94 zł tytułem kapitału
i 52 078,78 zł tytułem odsetek.
II CSKP 150/23
4
Pismem z 6 marca 2020 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty kwoty
200 919,40 zł, obejmującej wszystkie kwoty wpłacone na rzecz Banku tytułem zwrotu
nienależnego świadczenia w związku nieważnością umowy, która zawiera
niedozwolone klauzule umowne. Pozwany odmówił realizacji żądania powodów.
Średni kurs franka szwajcarskiego w złotych NBP, liczony za miesiąc
październik 2008 r., wyniósł 2,36 zł, a na 13 marca 2020 r. (dzień wniesienia pozwu)
wyniósł 4,13 zł.
Sąd Apelacyjny uznał, że zgłoszone w apelacji zarzuty naruszenia art. 233
§ 1 k.p.c. są bezzasadne. Podzielił w pełni stanowisko Sądu Okręgowego, że
powodowie nie mieli możliwości negocjowania postanowień umowy będących
elementem wzoru, którym posługiwał się pozwany. Zaakceptował także ocenę tego
Sądu, że zakres udzielonych powodom informacji przez Bank w związku
z obciążającym ich ryzykiem kursowym (klauzula ryzyka walutowego), a także
zasadami stosowania klauzuli spreadowej był niewystarczający dla przyjęcia, że
główne świadczenie stron, w rozumieniu art. 3851 § 2 k.c. oraz art. 4 ust 2 Dyrektywy
– które stanowi klauzula denominacyjna - zostało określone w sposób jednoznaczny.
Oceniając ponownie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy doszedł do
przekonania, że powodowie nie byli w stanie zrozumieć w oparciu o jednoznaczne
i zrozumiałe kryteria potencjalnie istotnych konsekwencji dla swoich zobowiązań
finansowych wprowadzonej do umowy klauzuli denominacyjnej. Stwierdził, że
pozwany wadliwie identyfikuje informacje o ryzyku kursowym z informacją
o potencjalnym wpływie tego ryzyka na ujmowaną globalnie wartość zobowiązania
powodów wobec Banku, a do przedstawienia takiej właśnie informacji był
zobowiązany. Podkreślił, że przedstawione powodom symulacje kredytu
przedstawiały tego rodzaju kredyt jako najkorzystniejszą opcję, bez prezentacji
historycznych kursów walut i przy przyjęciu, że kurs CHF wzrośnie maksymalnie do
20%. Ponadto, pozwany - na którym spoczywał w tym zakresie ciężar dowodu
- nie wykazał dowodami z zeznań zawnioskowanych świadków, jaki konkretnie
zakres informacji został przekazany powodom. Jako bezzasadny ocenił zatem zarzut,
że powodowie uzyskali informacje zgodne z obowiązującym w Banku standardem,
II CSKP 150/23
5
uznając za wiarygodne zeznania powodów, które zaprzeczyli twierdzeniom
pozwanego w tym zakresie.
Stwierdził także, że oceny tej nie zmieniają powołane w apelacji dokumenty
w postaci wniosku kredytowego, informacji o ryzyku kursowym i ryzyku stopy
procentowej dla kredytobiorców zaciągających kredyty hipoteczne, a także decyzja
Dyrektora kierującego Pionem Zarządzania Nieruchomości z 7 kwietnia 2008 r.
w sprawie wprowadzenia procedury produktowej „Kredyt mieszkaniowy (…)
hipoteczny” wraz z wyciągiem z procedury. Wobec zeznań świadków pracowników
pozwanego nie sposób bowiem – w ocenie Sądu Apelacyjnego - przyjąć, by
pouczenie o ryzyku, które potwierdzali powodowie w sygnowanych przez siebie
dokumentach, mogło stanowić dowód rzeczywistego dopełnienia przez pracowników
Banku obowiązków wynikających z przyjętych w Banku procedur wewnętrznych,
abstrahując od tego, czy były one wystarczające dla spełnienia wobec konsumentów
obowiązków informacyjnych. Z faktu stosowania tego rodzaju procedur w stosunku
do innych klientów, którzy w tym czasie zawierali analogiczne umowy, nie ma
podstaw – w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, do przyjęcia
domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.), że taka sytuacja miała miejsce
w odniesieniu do powodów.
Za bezzasadny Sąd Apelacyjny uznał także zarzut dotyczący zaniechania
przez Sąd pierwszej instancji przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu
ekonomii na okoliczności wskazane w odpowiedzi na pozew, podczas gdy - zdaniem
skarżącej - okoliczności objęte tezą dowodową dotyczą istotnych kwestii i zagadnień
mających kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Zdaniem Sądu
Apelacyjnego Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że dowód ten nie byłby przydatny do
ustalenia okoliczności istotnych z punktu widzenia ostatecznego rozstrzygnięcia
sprawy. Ocena abuzywności klauzul umownych powinna być bowiem oparta na
analizie przez sąd postanowień umowy, a nie na badaniu przez biegłego
ekonomicznych aspektów ustalania kursów przez Bank. Ponadto sformułowane
przez pozwanego tezy dowodowe były w znacznym zakresie niejasne i wymagały od
biegłego poszukiwania faktów a następnie dokonania ich oceny opartej na
założeniach przyjętych przez pozwanego.
II CSKP 150/23
6
Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, że powodowie
mają interes prawny w domaganiu się ustalenia nieważności umowy (art. 189 k.p.c.),
skoro pozwany uznaje ich za dłużników na podstawie umowy kredytu, która nie
została w całości wykonana.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego trafna jest także kwalifikacja przez Sąd
Okręgowy postanowień dotyczących spreadu walutowego i klauzuli denominacyjnej
jako dotyczących głównego przedmiotu umowy. Mogą być one jednak poddane
ocenie pozwany - na którym spoczywał ciężar dowodu - nie przedstawił bowiem
dowodów pozwalających na przyjęcie, że klauzule te zostały sporządzone
z zachowaniem wzorców przejrzystości (art. 4 ust. 2 w zw. z art. 5 Dyrektywy Rady
93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich - dalej: „Dyrektywa”) i by były negocjowane indywidualnie.
Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów apelacji, że kredyt objęty sporem był
kredytem walutowym. Wskazał, że w świetle § 4 COU kredytobiorcy nie mieli wobec
pozwanej roszczenia o wypłatę świadczenia kredytowego w CHF, a pozwana nie
miała prawa do spełnienia świadczenia w CHF. Wprawdzie, wysokość kredytu
określono w walucie obcej (CHF), ale już wysokość poszczególnych transz
wypłacanych kredytobiorcom została wskazana wprost w PLN (§ 4 ust. 2 COU).
Ponadto, z umowy wynika wyraźnie, że przeliczenie żądanej kwoty na walutę obcą
miało znaczenie dla określenia sposobu ustalenia wysokości wypłacanej
kredytobiorcom kwoty w PLN. Z perspektywy określenia wartości świadczenia
kredytobiorców, klauzula denominacyjna miała natomiast służyć oznaczeniu
wysokości raty, która następnie była przeliczana na PLN według kursu
obowiązującego w chwili świadczenia (§ 22 ust. 2 pkt 1 COU). W przypadku
opóźnienia się przez dłużników ze spłatą raty kredytowej pozwany posiadał
w stosunku do powodów roszczenie o świadczenie w PLN, z uprawnieniem do
przeliczenia zadłużenia przeterminowanego według kursu obowiązującego w Banku
(§ 32 COU i § 7 ust. 5 CSU). Także wszystkie prowizje, opłaty i koszty udzielonego
kredytu były wyrażone w PLN.
Zamiarem stron wynikającym z analizy wszystkich postanowień umownych
było zatem zawarcie umowy, w ramach której powodowie uzyskają kwotę w PLN,
II CSKP 150/23
7
a nie jak twierdzi pozwany pożyczki walutowej. Okoliczność, że powodowie mieli
prawo do zwrotu kredytu w CHF oceny tej nie zmienia. Uprawnienie to należy bowiem
traktować jako prawo wyboru sposobu spełnienia świadczenia. Nie było ono przy tym
ograniczone do CHF ale obejmowało także inne waluty wymienialne (§ 22 ust. 2
pkt 2 lit b) i pkt 3) COU). W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że zawarta przez
strony umowa kredytu spełnia wszystkie cechy kredytu denominowanego, różnego
konstrukcyjnie od kredytu walutowego.
Sąd Apelacyjny podzielił też stanowisko Sądu Okręgowego, że zawarte
w umowie klauzule waloryzacyjne kształtowały prawa i obowiązki konsumentów
w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy
(art. 3851 § 1 k.c.), rodząc konieczność uznania ich za niedozwolone. Abuzywność
spornych postanowień umownych przejawiała się w tym, że pozwany, redagując
postanowienia umowy, przyznał sobie prawo do jednostronnego ustalania w PLN
wysokości rat kredytu denominowanego do franka szwajcarskiego poprzez
wykorzystywanie wyznaczanych przez siebie kursów kupna i sprzedaży CHF.
Klauzula spreadu w kształcie przyjętym w umowie łączącej strony jest zatem
sprzeczna z dobrymi obyczajami i zarazem rażąco naruszająca interesy powodów,
skoro przez odesłanie do tabel kursowych Banku pozwala na jednostronne
kształtowanie ich zobowiązania w trakcie wykonywania umowy, bez odesłania do
kryteriów obiektywnych kształtowania kursu weryfikowalnego dla powodów.
Sąd Apelacyjny stwierdził także abuzywność występującej w umowie klauzuli
denominacyjnej wskazując, że nakładała ona na powodów nieograniczone ryzyko
umacniania się wobec PLN waluty do której kredyt był denominowany. Jednocześnie
w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie podzielił stanowiska
pozwanego by uczynił on zadość przedstawieniu konsumentom tej klauzuli w sposób
przejrzysty i pozwalający im na podjęcie świadomej decyzji o związaniu umową
o takiej konstrukcji. Argumentował, że utwierdzanie przez pracowników Banku
powodów o atrakcyjności kredytu denominowanego do CHF, poprzestanie na
odebraniu od nich oświadczenia, że są świadomi ryzyka kursowego, a także
wyłożenie materiałów informacyjnych w pomieszczeniach przeznaczonych dla
klientów Banku, czy nawet ich wręczanie klientom, nie pozwala przyjąć, by
powodowie zostali należycie poinformowani, że proponowany im produkt bankowy
II CSKP 150/23
8
jest wysoce ryzykowny i nie jest dla nich korzystny z uwagi na nieograniczone ryzyko
kursowe, które na nich nakładał.
Tego rodzaju klauzula jest w ocenie Sądu Apelacyjnego sprzeczna z dobrymi
obyczajami rażąco naruszając interes powodów, z uwagi na narażenie ich na
nieograniczone ryzyko walutowe w oderwaniu od wartości ich zobowiązania przy
wykorzystaniu przez Bank, z naruszeniem lojalności kontraktowej, przewagi
informacyjnej i organizacyjnej nad kontrahentami. Zdaniem Sądu Apelacyjnego
pozwany nie mógł racjonalnie przyjmować, że powodowie po uzyskaniu
wyczerpującej informacji od pracowników Banku, w drodze indywidualnych
negocjacji, wyrazili by zgodę na przyjęcie na siebie nieograniczonego ryzyka
kursowego.
Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, że wobec
abuzywności klauzuli denominacyjnej i klauzuli spreadu składających się na przyjęty
w umowie mechanizm denominacji i braku potwierdzenia przez powodów tych
klauzul, utrzymanie umowy w mocy, po usunięciu z niej niedozwolonych klauzul, nie
jest możliwe.
Odwołując się szeroko do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej ( dalej: „TSUE” lub „Trybunał”) wykluczył możliwość utrzymania umowy
w mocy jako kredytu złotowego z LIBOREM lub pożyczki walutowej. Nie znalazł też
podstaw do usunięcia luk w umowie po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych
przez zastosowanie art. 358 § 2 k.c., art. 65 k.c., czy art. 69 ustawy z 29 sierpnia
1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 1997 Nr 140, poz. 939, z późn. zm. - dalej:
"Prawo bankowe" lub „Pr.b.”).
W konsekwencji w pełni zaakceptował stanowisko Sądu Okręgowego
stwierdzającego nieważność umowy kredytu łączącej strony.
W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości
oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu, w tym kosztach postępowania
kasacyjnego ewentualnie uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie
powództwa i zasądzenie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów
postępowania za obie instancje wraz z kosztami postępowania kasacyjnego.
II CSKP 150/23
9
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1. naruszenie przepisów postępowania:
1. art. 227 w zw. z art. 233 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c.
polegającym na pominięciu przez Sąd Apelacyjny części materiału
dowodowego, zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz
w postępowaniu apelacyjnym a konkretnie w zakresie:
1. § 7 ust. 4 CSU w zw. z § 21 ust. 1 i § 22 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 2 i 3 COU,
umowy kredytu, co doprowadziło do nieuwzględnienia przy dokonywaniu
wykładni oświadczeń woli stron faktu, że powodowie odrzucili możliwość
spłaty kredytu z rachunku walutowego bądź technicznego w CHF, która to
możliwości istniała od początku obowiązywania umowy, a - tym samym
kwestionowane przez nich postanowienia umowne zostały indywidualnie
uzgodnione tak w zakresie rachunku do spłaty, jak i zastosowania tabel
kursowych Banku; nadto, mając powyższe na uwadze, po wyeliminowaniu
klauzul uznanych za abuzywne, postanowienia umowy kredytu, aktualne od
dnia jej zawarcia, umożliwiały jej wykonywanie w dalszym ciągu jako umowy
kredytu walutowego - powodowie wiedzieli, jaką kwotę kredytu, wyrażoną w
CHF, muszą zwrócić do Banku, i mogli czynić to bezpośrednio w tej walucie;
2. § 10 ust. 2 CSU, wniosku kredytowego z 6 czerwca 2008 r., jak i zeznań
świadków, w tym głównie M.C., w zakresie dotyczącym przekazanych
powodom pouczeń i informacji, mających znaczenie dla ustalenia braku
abuzywności kwestionowanych przez nich postanowień umownych, wobec
szczegółowego i prawidłowego poinformowania powodów o ryzyku kursowym
związanym z przedmiotowym produktem finansowym - zdaniem Sądu
Apelacyjnego, na etapie przedkontraktowym w tym zakresie wystąpił istotny
deficyt informacyjny, podczas gdy chociażby z zeznań świadka M.C. wprost
wynikało, że informowała klientów o możliwym wzroście waluty CHF nawet do
4-5 zł;
3. broszur - Informacji o ryzyku kursowym i ryzyku stopy procentowej dla
kredytobiorców zaciągających kredyty hipoteczne, z poszczególnych lat,
podczas, gdy z treści naruszonych norm postępowania wynika nakaz wzięcia
II CSKP 150/23
10
przez Sąd drugiej instancji pod uwagę całego zgromadzonego
w sprawie materiału dowodowego - pominięcie części dowodów miało istotny
wpływ na wynik sprawy, jako że doprowadziło do błędnego wniosku, iż doszło
do istotnego deficytu informacyjnego na etapie przedkontraktowym a umowa
kredytu zawiera postanowienia abuzywne;
4. art. 380 w zw. z art. 227 w zw. z art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. i art. 278 § 1
w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. - poprzez pominięcie przez Sąd Apelacyjny
ponowionego w postępowaniu odwoławczym wniosku o przeprowadzenie
dowodu z opinii biegłego z zakresu ekonomii ze specjalnością w zakresie
bankowości i rynków walutowych, opisanego w punkcie III ppkt 4 petitum
apelacji pozwanego, pomimo że wniosek o przeprowadzenie tego dowodu
służyć miał wykazaniu faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy
i bezpośrednio przekładających się na dokonanie prawidłowej oceny
potencjalnej możliwości całkowicie dowolnego ustalania przez Bank wartości
kursów walut określonych w tabeli kursów walut Banku, znajdujących
zastosowanie do przeliczeń walutowych dokonywanych w oparciu
o zakwestionowane klauzule denominacyjne, a w konsekwencji, prowadzić do
prawidłowej oceny przesłanek abuzywności określonych w art. 3851 § 1 k.c.,
pomimo że Sąd Apelacyjny poczynił ustalenia w tym zakresie, choć wymagały
one wiedzy specjalnej, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik
sprawy, albowiem uniemożliwiło pozwanemu wykazanie okoliczności
istotnych z punktu widzenia niniejszego postępowania, w szczególności
- braku zaistnienia po stronie Banku przesłanki uznania postanowień umowy
za niedozwolone, m.in. z uwagi na: znikomy uszczerbek, jaki stał się udziałem
powodów w związku z przeliczeniami, dokonywanymi na gruncie umowy
kredytu; nienadużywanie przez pozwanego dowolności przy ustalaniu kursów
w tabelach kursowych Banku;
5. naruszenie prawa materialnego:
6. art. 3581 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że klauzule,
przewidujące odesłanie do kursów z tabel kursowych Banku, stanowią
klauzule waloryzacyjne, podczas gdy prawidłowa wykładnia wskazanego
II CSKP 150/23
11
przepisu na gruncie umowy kredytu prowadzi do wniosku, że w przypadku,
gdy świadczenie pieniężne wyrażone jest w walucie obcej, w klauzuli
waloryzacyjnej miernikiem wartości nie może być ta sama obca waluta;
7. art. 358 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 24 stycznia 2009 r.,
polegającym na jego pominięciu i uznaniu, że w polskim porządku prawnym
nie obowiązuje przepis dyspozytywny, który mógłby znaleźć zastosowanie do
umowy kredytu i do rozliczeń dokonywanych na jej podstawie;
8. art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3852 k.c., poprzez ich błędną wykładnię, polegającą
na tym, że Sąd Apelacyjny nieprawidłowo ustalił treść przesłanki
jednoznaczności klauzuli ryzyka kursowego, uznając, iż adekwatność
informacji przekazanych przy zawieraniu umowy kredytu podlega ocenie
ex post, tj. przy uwzględnieniu wiedzy z chwili obecnej, tymczasem, ocena ta
powinna być dokonywana ex ante, tj. wyłącznie w oparciu o okoliczności
istniejące na dzień zawarcia umowy kredytu (uwzględniając ówczesne
prognozy wartości waluty), pomijając późniejsze, nieprzewidywalne wówczas
zdarzenia (takie jak np. kryzys ekonomiczny z końca 2008 r. czy uwolnienie
kursu CHF względem EURO przez Narodowy Bank Szwajcarii w styczniu
2015 r.), w konsekwencji czego przyjęto błędnie, że informacje o ryzyku,
przekazane powodom, nie były wystarczające dla podjęcia świadomej
i rozważnej decyzji o wyborze rodzaju kredytu i nie dawały im rozeznania co
do istoty zawieranej umowy;
9. art. 3851 § 2 k.c. oraz art. 3852 k.c., poprzez błędną ich wykładnię i przyjęcie,
że oceny skutków abuzywności dokonuje się na moment zawierania umowy,
co jest sprzeczne ze stanowiskiem TSUE, wyrażonym między innymi
w sprawie C-260/18- Dziubak, zgodnie z którym na moment zawarcia umowy
dokonuje się wyłącznie oceny przesłanek abuzywności, zaś oceny skutków
abuzywności klauzul dokonuje się na moment zaistnienia sporu, względnie na
moment orzekania w sprawie;
10. art. 3851 § 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust 1 i 2 Pr.b., art. 354
§ 1 i 2 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Pr. b., art. 4 i 6 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie
ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw ( Dz.U. z 2011 r., Nr 165,
II CSKP 150/23
12
poz. 984 – dalej: „ustawa antyspreadowa”) w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy,
poprzez błędną wykładnię i zastosowanie skutkujące uznaniem, że po
wyeliminowaniu z umowy kredytu denominowanego w walucie obcej klauzul
przeliczeniowych, odsyłających do kursów kupna i sprzedaży z tabeli kursów
Banku, umowa ta nie może być dalej wykonywana poprzez spłatę w walucie
obcej, a w konsekwencji, przyjęcie nieważności umowy, pomimo braku
podstaw do takiej konkluzji; nadto, błędnie uznano również, że:
1. istnienie w umowie takich klauzul warunkuje byt tejże umowy w całości,
podczas gdy stwierdzenie abuzywności nie wpływa na los całego
zobowiązania określonego w walucie obcej, a jedynie eliminuje jeden
z możliwych sposobów spłaty kredytu denominowanego, tj. poprzez spłatę w
złotówkach wedle tabeli kursowej Banku; nie pozbawia to jednakże
możliwości wykonywania umowy i spłaty kredytu denominowanego
bezpośrednio w walucie CHF; w umowie powodów kwota kredytu określona
była w CHF i w tej walucie kredyt mógł być spłacany, co jest zgodne z naturą
łączącego strony stosunku zobowiązaniowego i treścią umowy (możliwość
spłaty w CHF wynika z § 21 ust. 1 w zw. z § 22 ust. 2 pkt 2 i 3 COU); kwota
kredytu została określona expressis verbis we franku szwajcarskim a Bank
spełnił swoje świadczenie, polegające na oddaniu do dyspozycji środków
pieniężnych, w momencie, kiedy umożliwił (potencjalnie) powodom
korzystanie ze środków pieniężnych (wyrażonych jako potencjał ekonomiczny
we franku szwajcarskim) pod tytułem zwrotnym, tzn. w momencie, kiedy
powodowie zyskali roszczenie o ich wypłatę (a nie w momencie samej wypłaty
środków), w efekcie czego ewentualna abuzywność pozostaje irrelewantna
dla możliwości obowiązywania umowy i jej elementów przedmiotowo istotnych;
2. nadto, nawet gdyby hipotetycznie uznać, że Bank spełnił swoje świadczenie
w niewłaściwej wysokości, nie powinno rzutować to na byt całej umowy a
jedynie na ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanego ex
contractu,
3. w przypadku braku akceptacji poglądu wyrażonego w zarzucie a) powyżej -
abuzywność klauzul przeliczeniowych powoduje niemożność wykonywania
II CSKP 150/23
13
umowy kredytu, podczas gdy prawidłowe rozumowanie winno prowadzić do
stwierdzenia, że jest ona możliwa do wykonywania bądź to w złotych w
oparciu o (i) średni kurs NBP, mający de facto skutek proporcjonalnej sankcji,
co wynika ze statystycznego charakteru tegoż kursu, bądź w walucie w
oparciu o (ii) art. 69 ust. 3 Pr. b., który w chwili zaistnienia sporu i orzekania
obowiązywał;
1. art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4 Pr. b., w zw. z art. 3531 k.c. oraz
art. 720 k.c., poprzez dokonanie przez Sąd Apelacyjny błędnej wykładni
oświadczeń woli stron umowy kredytu i przyjęcie, że niezgodna z wolą stron
była spłata rat bezpośrednio we franku szwajcarskim - akceptacja tego
stanowiska, zdaniem Sądu I instancji, (...) skutkowałaby bowiem przyjęciem,
iż strony zawarły umowę pożyczki walutowej, co w sposób oczywisty
pozostawałoby w sprzeczności z jednoznaczny wolą stron”, podczas gdy nie
budziło wątpliwości stron, iż zawarły umowę kredytu a nie pożyczki, natomiast
uprawnienie do spłaty rat bezpośrednio w CHF wynikało z § 22 ust. 1 i ust. 2
pkt 2 COU i również nie było przez strony kwestionowane, przy czym
podkreślenia wymaga, że regulacja ta była, co do zasady, na korzyść
konsumenta, dając powodom swobodę w zakresie wyboru waluty płatności;
2. art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3852 k.c., polegające na ich błędnej wykładni,
skutkującej uznaniem, że postanowienia umowy kredytu, w zakresie
odwołującym się do tabeli kursów walut Banku, kształtują prawa i obowiązki
powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają ich
interesy konsumenckie, podczas gdy prawidłowa wykładnia norm zawartych
w ww. przepisach, dokonana na gruncie okoliczności faktycznych sprawy,
prowadzi do wniosku, że:
1. rażące naruszenia interesów nie może zachodzić w stanie hipotetycznym -
przesłanka, o jakiej mowa w art. 3851 § 1 k.c., nie jest spełniona, gdy zachodzi
jedynie dysproporcja kontraktowa, powodująca potencjalną/hipotetyczną
możliwość pokrzywdzenia; prawidłowa wykładnia tej przesłanki prowadzi do
wniosku, że rażące naruszenie interesów konsumenta, co jest zgodne z
wykładnią językową wskazanego przepisu, zachodzi wówczas, gdy dojdzie do
II CSKP 150/23
14
faktycznego
i zweryfikowanego wcześniej przez sąd rażącego naruszenia, tj. faktycznie
wystąpi niekorzyść ekonomiczna, wcześniej zbadana poprzez porównanie
zaistniałej sytuacji ekonomicznej kredytobiorcy i odniesienie jej do sytuacji
ekonomicznej, jaka wystąpiłaby w przypadku zastosowania, zamiast
stosowanego kursu Banku: (a) innego kursu występującego w obrocie
rynkowym bądź (b) statystycznego kursu NBP, lub skorzystania z kapitału
wyrażonego w złotych polskich oprocentowanego właściwą stopą procentową;
2. pominięta została ich wykładnia językowa, która prowadzi do zgodnych
z logiką, dających się zaakceptować wniosków i przynosi zgodny z celem
przepisu efekt tejże wykładni - nie dostrzeżono, że rażące naruszenie przyjąć
musi postać dokonaną, nie zaś niedokonaną (hipotetyczną),
w efekcie czego nieprawidłowo sięgnięto do innych rodzajów wykładni tegoż
przepisu, w szczególności celowościowej (prokonsumenckiej), której efektem
jest nieproporcjonalność sankcji i brak przywrócenia równowagi kontraktowej
stron;
3. przesłanka dotycząca „ukształtowania praw i obowiązków w sposób
sprzeczny z dobrymi obyczajami” oraz przesłanka „rażącego naruszenia
interesów konsumenta" mają odmienny zakres znaczeniowy, rodzący
konieczność precyzyjnego wskazania przez sąd, dlaczego naruszenie
interesów konsumenckich w konkretnym przypadku ma charakter „rażący”
(konieczność dokonania przez sąd gradacji tj. ustalenia stopnia naruszeń i
wyjaśnienia przyczyn uznania, że w konkretnej sytuacji naruszenia te mają
charakter rażący);
4. rzekoma dowolność Banku w ustalaniu wartości kursów waluty CHF ma
charakter pozorny, a sposób ustalania kursów oparty jest na wieloletniej
praktyce bankowej i mają one charakter uniwersalny - stosowane są do
wszystkich transakcji dwuwalutowych w Banku;
5. powodowie mieli możliwość zaciągnięcia zobowiązania kredytowego
w PLN, wybrali jednak kredyt denominowany do franka szwajcarskiego
z uwagi na korzyści płynące z niskiego oprocentowania; to cel kredytu
II CSKP 150/23
15
determinował walutę, w jakiej świadczenie Banku zostało spełnione,
powodowie zaś mieli możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie CHF
już od momentu jej zawarcia; mieli również możliwość jego przewalutowania
na PLN, np. w momencie wzrostu kursu CHF/PLN, co już samo w sobie
przeczy tezie o naruszeniu równowagi kontraktowej, co zostało całkowicie
pominięte przez Sąd Apelacyjny,
1. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c. w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 6 ust. 1
Dyrektywy w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP, jak również art. 2 i art. 3
Traktatu o Unii Europejskiej (dalej: „Traktat”), poprzez ich niewłaściwe
zastosowanie i bezpodstawne ustalenie nieważności umowy kredytu
- w sytuacji, gdy zastosowanie tak daleko idącej sankcji oznacza naruszenie
podstawowych zasad porządku prawnego, jakimi są: (i) zasada równości,
(ii) zasada pewności prawa i (iii) zasada proporcjonalności, które to zasady
wynikają również z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP oraz z art. 2 i art. 3 Traktatu;
2. art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 111 ust. 1 pkt 4 Pr. b., oraz z art. 4 ust. 1
Dyrektywy i ust. 2 lit. c) załącznika do Dyrektywy, poprzez ich niezastosowanie
(pominięcie) przy analizie prawnej i uznanie, że samodzielne (jednostronne)
kształtowanie przez Bank wartości kursów kupna i sprzedaży określonych
w tabelach kursów walut należy uznać za działanie sprzeczne z dobrymi
obyczajami i naruszające interesy konsumenckie, podczas gdy:
1. art. 111 Pr. b., formułuje uprawnienie (a jednocześnie obowiązek) banku do
samodzielnego, jednostronnego ustalania i publikowania kursów walut
w tabelach walut obcych, tj. bez konieczności indywidualnego uzgadniania
z poszczególnymi klientami ich wartości, metodologii ich ustalania i zasad
publikacji,
2. ust. 2 lit c załącznika Dyrektywy przewiduje, iż kurs waluty może być przez
dostawcę (tu: Bank) ustalony w momencie dostawy (wypłaty lub spłaty kredytu)
a art. 111 ust. 1 pkt 4) Pr. b., daje bankowi podstawę do ustalania kursów
w tabeli banku (co oznacza, że publikowanie kursów w tabelach kursowych
banku - na mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy - powinno być wyłączone spod oceny
z perspektywy abuzywności),
II CSKP 150/23
16
3. Dyrektywa nakazuje przy ocenie abuzywności uwzględniać „rodzaj towarów
lub usług” oraz wszelkie okoliczności towarzyszące (art. 4 ust. 1), co oznacza,
że sąd przy ocenie abuzywności powinien wziąć pod uwagę, że postanowienia
odnoszące się do indeksów rynkowych (takich jak np. kurs waluty), w
umowach zawartych na kilkadziesiąt lat, nie mogą być opisane w formule
algorytmu (wzoru) matematycznego,
4. wszystkie tabele kursowe funkcjonujące na rynku są cennikami i - tym samym
- ustalane są w ramach swobody ustalania cen, co jednak nie prowadzi do
przyjęcia ich abuzywności a kryterium dowolności ustalania kursu jest
bezużyteczne dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych (swoboda nie
oznacza dowolności),
5. nie ma podstaw do uznania, że kwestionowane postanowienia tabelowe były
sprzeczne z dobrymi obyczajami z uwagi na hipotetyczne (choć
nierzeczywiste) ryzyko, że Bank będzie nadużywał prawa do ustalania kursu
w tabeli kursowej i będzie ustalał ten kurs całkowicie w oderwaniu od realiów
rynkowych.
Powodowie w odpowiedzi na skargę wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie
kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.
Bezzasadne są zarzuty zgłoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej.
Zarzut naruszenia art. 380 w zw. z art. 227 w zw. z art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 k.p.c.
i art. 278 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. nie zasługuje na uwzględnienie. Trafnie Sąd
Apelacyjny przyjął, że wnioskowany przez pozwanego w apelacji dowód z opinii
biegłego (k. 539), dotyczył okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto bowiem, że bez znaczenia jest
to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne,
w szczególności czy przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na
powszechnej i utrwalonej praktyce bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest
niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (art. 3851 k.c.
II CSKP 150/23
17
i art. 3852 k.c.). Skoro zgłoszony przez pozwanego wniosek miał zmierzać do
wykazania, że kursy przez niego stosowane do rozliczenia kredytu były kursami
rynkowymi, a z przysługującej mu swobody korzystał w sposób oględny, nie
naruszając interesów powodów, to prowadzenie na tę okoliczność postępowania
dowodowego nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Sąd Apelacyjny
trafnie także przyjął, że ocena abuzywności zakwestionowanych przez powodów
klauzul umownych należy do jego kompetencji i powinna się odbywać na podstawie
tekstu umowy. Ponadto wobec objęcia przez powodów żądaniem pozwu jedynie
stwierdzenia nieważności umowy kredytu, bez znaczenia było dokonywanie przez
biegłego wnioskowanych przez skarżącego wyliczeń zadłużenia powodów według
różnych proponowanych przez niego wariantów (k. 539 verte).
Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 227 w zw. z art. 233 § 1 w zw.
z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c.
Analiza motywów rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego nie potwierdza tezy, by
pominął on dowody wyszczególnione przez pozwanego w punktach a-c punktu II1
zarzutów skargi. Sąd ten uwzględnił bowiem zeznania świadków pracowników
pozwanego, w tym przytaczanej w skardze M.C., jak i dokumentów w postaci broszur,
a także brał pod uwagę treść wniosku kredytowego i umowy stron z uwzględnieniem
jej części ogólnej i szczególnej, tyle że w ramach dokonanej oceny zgromadzonego
w sprawie materiału dowodowego wyprowadził z tych dowodów inne wnioski niż
oczekiwane przez skarżącego.
W konsekwencji przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że na etapie
przedkontraktowym doszło do deficytu informacyjnego Banku w stosunku do
powodów a zakwestionowane przez powodów klauzule umowne nie były efektem
indywidualnych uzgodnień, umowa nie była bowiem przedmiotem negocjacji
a powodom przedstawiono do akceptacji wzorzec umowy, było wynikiem oceny
zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a nie jego pominięcia. Zarzuty te
dotyczą zatem kwestii, które uchylają się od oceny Sądu Najwyższego
w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.).
Podkreślenia przy tym wymaga, że Sądy meriti słusznie przyjęły, że dla
zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień
II CSKP 150/23
18
umownych konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego
brzmienia klauzuli w wyniku negocjacji w ramach, których konsument miał wpływ na
treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane
przez konsumenta i zawarte w umowie na jego żądanie ( zob. m.in. postanowienie
Sądu Najwyższego z 6 marca 2019 r., I CSK 462/18, niepubl.). Dokonanie natomiast
przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju umowami oferowanymi przez
bank nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia postanowień umowy
w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c. Wbrew założeniom skarżącego nie świadczy
bowiem o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść postanowień umowy
z bankiem ( zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23
i I CSK 1849/23, niepubl.; z 5 października 2023 r, I CSK 420/23; i z 27 kwietnia
2023 r., II CSKP 1027/22, niepubl.).
W konsekwencji możliwość wyboru przez powodów spłaty kredytu z rachunku
walutowego bądź technicznego w CHF (§ 22 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 i 3 CCO) nie świadczy
o indywidualnym uzgodnieniu zakwestionowanych przez powodów postanowień
umowy. Ponadto, nawet gdyby powodowie mieli możliwość spłaty kredytu
bezpośrednio w walucie obcej, a wyboru takiego nie dokonali decydując się
dobrowolnie na spłatę i wypłatę kredytu w złotych polskich, to nie oznacza, że
klauzula przeliczeniowa nie jest abuzywna tylko z tego powodu, że inne alternatywnie
zaproponowane przez Bank rozwiązanie nie było niedozwolone.
Także stawiana przez skarżącego teza, że powodowie zostali rzetelnie
pouczeni o nieograniczonym ryzyku walutowym nie tylko nie znajduje oparcia
w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia i opiera się na wybiórczym eksponowaniu
części materiału dowodowego poddanego ocenie Sądu Apelacyjnego, ale nie bierze
także pod uwagę, jakie przesłanki – prawidłowo akcentowane przez ten Sąd – muszą
być spełnione by przyjąć, że konsument został należycie poinformowany o ryzyku
walutowym związanym z zaciągnięciem kredytu denominowanego (indeksowanego)
do waluty obcej.
Z poczynionych w sprawie ustaleń, które na etapie postępowania kasacyjnego
nie mogą być kwestionowane wynika bowiem, że w stosunku do powodów nie
zrealizowano nawet standardów obowiązujących w Banku. Kredyt przedstawiono im
II CSKP 150/23
19
jako atrakcyjny, eksponowano stabilność i bezpieczeństwo waluty do której kredyt
był denominowany, symulacje uwzględniały natomiast wahania CHF maksymalnie
do 20%.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie natomiast wyjaśniano, że
okoliczność, iż każdy przeciętny, racjonalnie działający konsument zdaje sobie
sprawę ze zmienności kursu walutowego w czasie nie może być identyfikowane
z akceptacją nieuczciwego postanowienia umownego pozwalającego na
nieograniczony wzrost zobowiązania bez jakiegokolwiek mechanizmu
zabezpieczającego konsumenta i w oderwaniu od jego zobowiązania istniejącego
w dacie zawarcia umowy.
W konsekwencji w odniesieniu do klauzul walutowych formalne
poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest wystarczające do uznania, że klauzula
określająca główne świadczenia stron została wyrażona jasno i jednoznacznie.
Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej
deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie długoterminowej
i pozostaje realne. Nie może zatem polegać na podawaniu informacji historycznych
o wahaniach waluty denominacji w okresie nieadekwatnym do czasu trwania umowy
(25 lat) i upewnianiu konsumenta, że waluta denominacji jest stabilna, a zagrożenia
i ryzyka jedynie hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa
informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której
rozmiar deprecjacji waluty denominacji może spowodować utratę jego zdolności do
spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości
obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu ( zob. m.in. wyroki TSUE
z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de
la République; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring
Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r.,
C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r.,
II CSKP 1153/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.;
II CSKP 150/23
20
z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl.; i z 9 lipca 204 r., II CSKP 249/24,
niepubl.).
W konsekwencji nie zasługuje na uwzględnienie także zarzut naruszenia
art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3852 k.c. dotyczący błędnego ustalenia przez Sąd
Apelacyjny treść przesłanki jednoznaczności klauzuli ryzyka walutowego.
Skarżący negując w ramach tego zarzutu zakres nałożonego na niego
obowiązku informacyjnego nie bierze także pod uwagę, że wykładnia prawa unijnego
dokonywana przez TSUE – w tym także w zakresie dotyczącym spoczywającego na
Banku obowiązku informacyjnego - ma charakter deklaratywny i jest skuteczna
ex tunc, znajduje zatem zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje
się na ograniczenie skutków czasowych przyjmowanej przez siebie wykładni - także
do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki
z 8 kwietnia 1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge
de Navigation Aerienne Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04,
Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i Marina Stöffler przeciwko Finanzamt
Bonn-Innenstadt).
Nie zasługują także na podzielenie zarzuty skargi kwestionujące abuzywność
postanowień umowy kredytu odwołujących się do tabeli kursów walut Banku
(klauzula spreadu).
W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem
– zasługujący na podzielenie pogląd - że klauzula pozwalająca na pełną swobodę
decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną,
kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,
rażąco naruszając jego interesy (art. 3851 § 1 k.c.). Postanowienia umowne
uprawniające bank do jednostronnego ustalania kursów walut – tak, jak to ma
miejsce w sprawie - są nietransparentne, pozwalają bowiem Bankowi na arbitralne
kształtowanie kursów walut, a tym samym zapewniają mu swobodę decyzyjną
odnośnie do wysokości kosztów kredytu obciążających konsumenta. Zgodnie
z zasadą dobrych obyczajów koszty wynikające z zawartej z konsumentem umowy,
powinny być możliwe do przewidzenia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 8 września
II CSKP 150/23
21
2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.;
z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.;
z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,
OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.;
z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64;
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września
2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.,
z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl.; z 25 października 2023 r.,
II CKSP 820/23, niepubl.; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.;
z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22,
niepubl.; i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).
Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie TSUE dotyczącym
postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść klauzuli umowy kredytu
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży
waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych
i zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie
uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu
wymiany waluty obcej, stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by
miał on możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany
przez przedsiębiorcę (zob. m.in. wyroki z 18 listopada 2021 r., C – 212/20, M.P., B.P.
przeciwko „A”; z 27 stycznia 2021 r., C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland;
z 13 października 2022 r., C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor; z 21 września
2023 r., C-139/22, mBank oraz postanowienia z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche
Bank Polska i z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria).
W świetle wyżej przytoczonego orzecznictwa nie ma przy tym wątpliwości, że
badanie, czy postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób
sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy nie może
sprowadzać się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym dokonywanej
w oparciu o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej
przedmiotem umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem
obciążają konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego
II CSKP 150/23
22
wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w jakiej konsument, jako
strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to
w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami
przysługują mu na podstawie tej umowy, czy przeszkody w ich wykonywaniu, czy też
nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy
krajowe.
Okoliczność zatem, że uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę Banku
w zakresie określania kursu waluty, zapobiegając zasadniczym odstępstwom od
kursów stosowanych w praktyce bankowej (kursu średniego NBP), nie oznacza, iż
sporne postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały Bankowi
czerpanie korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle
wyłącznie waloryzacyjnego charakteru denominacji do CHF, a których rozmiar
zależał od jego decyzji i polityki finansowej (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego
z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. oraz postanowienie TSUE
z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria).
Odwoływanie się przez skarżącego na poparcie stanowiska przeciwnego do
prawa ustalania przez przedsiębiorców cen w ramach swobody prowadzenia
działalności gospodarczej i zasad kształtowania cenników przez kantory walutowe
jest nieadekwatna do okoliczności sprawy. Klient decydując się na skorzystanie
z usług kantoru każdorazowo zna bowiem ustalony kurs odpowiednio kupna lub
sprzedaży. W rozpoznawanym przypadku powodowie musieli natomiast przystać na
stosowanie kursu ustalonego przez Bank, którego w dacie zawarcia umowy nie znali.
Wbrew zarzutom skargi bez znaczenia jest także to, w jaki sposób Bank
rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy
przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej
i utrwalonej praktyce bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone
decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy. Sposób wykonywania umowy, w tym
w kontekście korzystnych dla powodów różnic między kredytami złotowymi
a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez pozwanego kurs rynkowy przy
rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez powodów umowy, interes Banku, który
w relacji z konsumentami stosował klauzule niedozwolone a także ekwiwalencja
II CSKP 150/23
23
świadczeń spełnianych przez konsumentów na podstawie klauzuli abuzywnej oraz
świadczeń, które spełnialiby na podstawie innej umowy zawartej z tym samym
bankiem, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności.
Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem brak
indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi
obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta. Poza zakresem oceny
pozostaje także czy konsumenci faktycznie ponieśli straty w toku wykonywania
umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę pozwalającą na zawarcie umowy bez
abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej
uzasadnieniu). Obowiązkowi przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić do
stwierdzenia abuzywności postanowienia umownego nie odpowiada bowiem
obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich starań by zapobiec powstaniu
takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony konsumenckiej (zob. m.in.
postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo
przytoczone w jego uzasadnieniu).
Przeciwne stanowisko skarżącego nie jest możliwe do zaakceptowania ze
względów konstrukcyjnych oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest
abuzywne można by dowiedzieć się dopiero po wykonaniu umowy w całości, kiedy
znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego postanowienia, co
pozostawałoby w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji
dotykających wadliwych czynności prawnych (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).
Nie budzi również żadnych wątpliwości, że treść art. 111 ust. 1 pkt 4 p.b., nie
stanowi argumentu na rzecz tezy, że postanowienia dotyczące indeksacji nie były
stosowane w sposób nietransparentny, skoro dotyczy jedynie samej możliwości
ustalania tabel kursowych i obowiązku ogłaszania przez bank kursów walutowych.
Niedozwolony charakter zakwestionowanych postanowień nie polega bowiem na
II CSKP 150/23
24
samym stosowaniu kursu banku, ale na tym, że jego wysokości kredytobiorcy nie
mogli poznać przed przystąpieniem do umowy i spłatą poszczególnych rat.
Podkreślenia wymaga, że art. 111 ust. 1 pkt 4 p.b. nie stanowi przepisu ustawy
w rozumieniu art. 1 ust. 2 Dyrektywy. Wyjątek wymieniony w tym przepisie wymaga
bowiem, aby konkretny warunek umowny odzwierciedlał treść przepisu prawa
mającego zastosowanie między umawiającymi się stronami niezależnie od ich
wyboru ewentualnie mającego domyślne zastosowanie między stronami,
z uwzględnieniem jego ścisłej interpretacji (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2021 r.,
C-243/20, DP i SG przeciwko Trapeza Peiraios oraz wyrok Sądu Najwyższego
z 24 maja 2024 r., IICSKP 1560/22, niepubl. i postanowienie Sądu Najwyższego
z 30 marca 2023 r., I CSK 2897/22, niepubl.). Artykuł 111 ust. 1 pkt 4 Pr.b. nie
stanowi więc przepisu dyspozytywnego, który mógłby decydować o kształcie
mechanizmu waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego do
przeliczeń, co dopiero pozwalałoby odwołać się do domniemania, że kształt ten był
wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę
i wyłączałby kontrolę abuzywności (art. 1 ust. 2 Dyrektywy). Zarzut naruszenia
art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 111 ust. 1 pkt 4 Pr. b., oraz z art. 4 ust. 1 Dyrektywy
i ust. 2 lit. c) załącznika do Dyrektywy, nie zasługiwał zatem na uwzględnienie.
Nie zasługują na uwzględnienie także zarzuty skargi kwestionujące
stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny nieważności umowy. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego jednolity jest bowiem pogląd – z którym koresponduje stanowisko
przyjęte w zaskarżonym orzeczeniu - że po wyeliminowaniu z umowy kredytu
powiązanej z frankiem szwajcarskim niedozwolonych postanowień określających
wysokość należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej
ustalanego jednostronnie przez bank, utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym
zakresie nie jest możliwe, co dotyczy zarówno kredytów indeksowanych jak
i denominowanych w walucie obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22
i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r.,
II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22; z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 150/23
25
II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22; i z 6 września 2024 r.,
II CSKP 1644/22).
W razie stwierdzenia – tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy
- abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie
umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia mechanizmu denominacji oraz różnic
kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,
które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty ( zob. m.in. uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,
OSNC 2021, nr 9, poz. 56 ; wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r.,
IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 464/22, niepubl.; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, niepubl. oraz
postanowienie Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., I CSK 3629/22, niepubl.).
Z przyczyn wyżej podniesionych klauzule ryzyka walutowego i spreadowa,
składające się na mechanizm denominacji kredytu do CHF w umowie łączącej strony
są zatem od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na
korzyść powodów, który mogli udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to
postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną.
Powodowie zgody takiej nie udzielili domagając się stwierdzenia nieważności umowy.
Strony pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to
możliwe (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna
- z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Co do zasady, jeżeli sąd stwierdzi niedozwolony charakter określonego
postanowienia umownego, to przyjmując jego bezskuteczność nie może uzupełnić
umowy przez zmianę treści abuzywnego postanowienia. Takie uprawnienie mogłoby
bowiem zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7
Dyrektywy, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na
przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec
konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych
warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to
II CSKP 150/23
26
umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co
pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów.
Przyjęcie zatem przez Sąd Apelacyjny, że strony nie są związane stosunkiem
prawnym wynikającym z umowy kredytowej nie jest sprzeczne z zasadą równości,
pewności prawa i proporcjonalności sankcji, a uwzględnienie żądania pozwu nie
narusza art. 5 k.c., skoro jest to efekt stosowania przez Bank praktyki w ramach której
określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy i narażał
powodów na nieograniczone ryzyko kursowe ( zob. m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca
2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13,
Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;
z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia
SA oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18).
Trafnie także Sąd Apelacyjny przyjął, że wyeliminowanie z umowy łączącej
strony abuzywnych postanowień umownych nie pozwala na jej utrzymanie, co
przemawia za niezwiązaniem stron stosunkiem prawnym wynikającym z umowy
kredytowej i jest tożsame w skutkach z jej nieważnością.
W judykaturze Sądu Najwyższego ostatecznie przyjęto, że niedopuszczalne
jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy
oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie bowiem ryzyka
kursowego charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego z walutą obcą,
byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że umowę taką
należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co prowadzi do
wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej
całkowitą nieważnością ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC – ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,
niepubl.; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r.,
II CSKP 405/22 i II CSKP 293/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,
niepubl.; i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.).
Nie jest również możliwe uznanie, że tego rodzaju kredyt należy od początku
traktować jak kredyt walutowy, którego przedmiot stanowiła ustalona kwota
II CSKP 150/23
27
w walucie obcej. Przyjęcie takiego założenia byłoby bowiem sprzeczne z wolą stron
umowy, w której wyraźnie przewidziano wypłatę kwoty kredytu w złotych.
Podkreślenia wymaga, że kredyt denominowany do waluty obcej funkcjonalnie nie
różni się od kredytu indeksowanego do waluty obcej – posłużenie się w umowie
walutą obcą służyło bowiem jedynie zastosowaniu - właśnie w postaci waluty obcej
- innego niż pieniądz miernika wartości, a nie transferu waluty obcej do kredytobiorcy
i spełnianiu świadczeń w tej walucie.
Dostrzeżenia wymaga, że zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 CCO kredyt mógł być
wypłacany w walucie wymienialnej jedynie na finansowanie zobowiązań
kredytobiorcy poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz w przypadku
zaciągnięcia kredytu na spłatę kredytu walutowego. W przypadku natomiast
finansowania zobowiązań w Rzeczypospolitej Polskiej – a taki był cel finansowania
przyjęty przez strony - kredyt był wypłacany w walucie polskiej ( § 4 ust. 1 pkt 2) przy
zastosowaniu kursu kupna dla dewiz obowiązującego u pozwanego ( § 4 ust. 2).
Nie zasługuje także na podzielenie stanowisko skarżącego, że
w okolicznościach niniejszej sprawy istniała możliwość zastąpienia przez Sąd
Apelacyjny postanowień niedozwolonych innymi i tym samym utrzymania umowy
w mocy. Skarżący nie uwzględnia w tym zakresie wynikających z prawa unijnego
warunków dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie z którymi, jest to
możliwe tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta, przez upadek
umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące jest
w tym przedmiocie zdanie konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,
z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko
Raiffeisen Bank International AG; z 8 września 2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,
z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in. przeciwko Luminor
Bank AS oraz postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc Gómez del
Moral Guasch przeciwko Bankia SA).
Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego
jest dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie
II CSKP 150/23
28
przedsiębiorcy. Ponadto opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu
mu koniecznych informacji o konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy,
jest w największym stopniu powołany do tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest
dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej materii powinna być
respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd oceniał
sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego
z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).
W konsekwencji w ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto,
że nie jest możliwe – wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego
postanowienia umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli
bankowej odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP względnie kursu
rynkowego waluty (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia
2022 r., I CSK 1669/22, niepubl.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r.,
II CSKP 45/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,
niepubl.; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,
niepubl. ).
Wykluczyć należało także możliwość wypełnienia luki w umowach przez
odwołanie do art. 69 ust. 3 Pr.b. Wejście w życie – po zawarciu umowy łączącej
strony - ustawy antyspreadowej nie pozwala w pełni wyeliminować z umów
postanowień zawierających niejasne reguły przeliczania należności kredytowych.
Oceny niedozwolonego postanowienia umownego dokonuje się bowiem według
stanu z chwili jej zawarcia a nie następczo (zob. uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).
Ponadto ustawa antyspreadowa nie zawiera przepisów o charakterze
dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić nieuczciwe klauzule zawarte w umowie
łączącej strony ani stanowić podstawy do przekształcenia istniejących stosunków
prawnych ze skutkiem od daty zawarcia umowy. Stwarza jedynie podstawy do
zmiany postanowień umowy na przyszłość. Nie stwarzała też podstawy do
formułowania przez powodów roszczeń przeciwko Bankowi o zobowiązanie do
złożenia oświadczenia woli o zmianę postanowień umowy od chwili ich zawarcia,
a umożliwia jedynie dokonanie zmiany postanowień umowy dotyczących sposobu
II CSKP 150/23
29
waloryzacji niespłaconych rat na przyszłość. Nie oznacza to jednak, że nałożyła na
powodów obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo wyłączyła możliwość
zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań
stawianych umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. m.in. wyrok
Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl.; z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r.; II CSKP 285/22, niepubl.;
i z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22 - niepubl).
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75 b
Pr. b. i przyznanie kredytobiorcom na tej podstawie prawnej dodatkowych uprawnień
nie pozbawia zatem powodów uprawnienia do kontroli abuzywności postanowień
umowy i zgłoszenia roszczeń na tle umowy nie spełniającej wymagań stawianych
umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami (zob. wyrok TSUE
z 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi BPH S.A.). Uznaniu
klauzuli kursowej za abuzywną nie sprzeciwia się to, że powodowie w toku
wykonywania umowy mogli wybrać bezpośrednią spłatę w walucie obcej. Znaczenie
w kontekście abuzywności miałoby jedynie to, że konsument wybrał spłatę w złotych
po kursie, który w dacie zawarcia umowy był mu znany.
Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza także art. 358 § 2 k.c. Po
pierwsze został on wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r.
ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz
ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), dopiero po zawarciu
przez strony umowy. Po drugie, dotyczy on zobowiązań wyrażonych w walucie obcej,
a w przypadku kredytu denominowanego do CHF waluta obca stanowi jedynie
miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń
spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Spełnienie przez Bank
świadczenia w walucie obcej było od początku wyłączone, a kwota kredytu mogła
być wypłacona wyłącznie w złotych. Po trzecie, zamiarem pozwanego nie było
stosowanie kursu średniego NBP, lecz kursów z tabeli Banku, co miało mu zapewnić
wyższy zysk ze spreadu walutowego. Przyjęcie, że wolą stron było stosowanie
innego kursu, odrywałoby się zatem od ich rzeczywistej woli.
II CSKP 150/23
30
Powyższej oceny nie zmienia ewentualne uznanie umowy kredytowej za
kreującą zobowiązanie ciągłe i przyjęcie na podstawie ogólnych reguł prawa
międzyczasowego, że do takiego zobowiązania powinny mieć bezpośrednie
zastosowanie przepisy wchodzące w życie w czasie trwania stosunku prawnego.
Artykuł 358 § 2 k.c. w nowym brzmieniu mógłby bowiem znajdować zastosowanie
wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie. Przyjęcie
natomiast, że umowa kredytowa była nieważna lub bezskuteczna z powodu
niemożliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia oznacza,
że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do
którego dałoby się zastosować wymieniony przepis.
Nie można także akceptować stanowiska skarżącego, że można dokonać
wykładni umów stron na podstawie art. 65 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia
kursu CHF, czy też przyjąć na tej podstawie, że wolą stron była spłata rat
bezpośrednio we franku szwajcarskim. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umów
w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron – do czego
sprowadza się w istocie argumentacja skarżącego - groziłoby to bowiem ryzykiem
dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która
narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że nie zawarłaby umowy
z jego pominięciem.
Skarżący konsekwentnie przy tym pomija, że powodowie na etapie zawarcia
umowy nie dokonali wyboru wariantu spłaty kredytu w CHF ( § 22 ust. 1 i ust. 2 pkt 2
COU). Ponadto samo zapewnienie kredytobiorcy możliwości spłaty rat w walucie
obcej (walucie denominacji) nie uchyla abuzywności postanowienia dotyczącego
spłat rat kredytu w walucie krajowej, w wysokości zależnej od kursu waluty obcej
określanego swobodnie przez Bank. Włączenie bowiem do umowy zawartej
z konsumentem alternatywnych warunków dotyczących wykonania tego samego
obowiązku ciążącego na konsumencie, z których jeden jest nieuczciwy, pozwala
danemu przedsiębiorcy na spekulowanie, że przez brak informacji, nieuwagę lub
niezrozumienie konsument wykonana dane zobowiązanie zgodnie z warunkiem,
który powoduje znaczącą nierównowagę praw i obowiązków stron ze szkodą dla
konsumenta (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 25 października 2023 r.,
II CSKP 150/23
31
II CSKP 810/23, niepubl. i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl. oraz
wyrok TSUE z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank).
Nie do zaakceptowania jest także stanowisko skarżącego, że umowa mogła
być utrzymana w mocy przez spłatę kredytu w walucie obcej (CHF). Jak wyżej
wskazano powodowie na etapie zawarcia umowy nie dokonali wyboru wariantu
spłaty kredytu w CHF (§ 22 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 COU). Wynikało to z faktu, że byli
zainteresowani od samego początku uzyskaniem i spłatą kredytu w walucie krajowej.
Sugerowane przez skarżącego rozwiązanie prowadziłoby zatem do
niedopuszczalnego zniekształcenia woli stron, których zamiarem było by waluta obca
pełniła w umowie jedynie rolę waloryzacyjną (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z
15 września 2023 r., II CSKP 1356/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1461/22;
z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22; i z 31 stycznia 2025 r., II CSKP 1791/22).
Niezależnie od powyższego skarżący odwołując się do możliwości spłaty
przez powodów kredytu w CHF nie uwzględnia, że Sąd Apelacyjny zakwestionował
w umowie łączącej strony nie tylko klauzulę spreadu, ale także narażenie powodów
na ponoszenie nieograniczonego ryzyka walutowego bez realizacji obowiązku
informacyjnego na adekwatnym do tego ryzyka poziomie. Umożliwienie
kredytobiorcom spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej ryzyka tego nie
eliminuje (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;
z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl.; z 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22, niepubl.; z 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. oraz wyrok TSUE z 10
czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance).
Niezależnie od powyższego zgodnie z orzecznictwem TSUE art. 5 i 6
Dyrektywy należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał
wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli
taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1
Dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest
przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez
zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby
stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do
II CSKP 150/23
32
unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie
niekorzystne konsekwencje (zob. wyrok z 18 listopada 2021 r. C – 212/20, M.P., B.P.
przeciwko „A” i z dnia 29 kwietnia 2021 r., C – 19/20, Bank BPH).
Z przyczyn wyżej podniesionych takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności
z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do
wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.
Brak także możliwości zaradzenia lukom wynikającym z usunięcia
nieuczciwego warunku zawartego w umowie kredytowej przez zastosowanie
przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć zastosowanie do umowy tylko
odpowiednio lub przez analogię i które odzwierciedlają regułę obowiązująca
w krajowym prawie zobowiązań ( zob. wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22,
M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A.).Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami
prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do
wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.
(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17,
niepubl. i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 oraz postanowienia Sądu
Najwyższego z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, niepubl.;
zob. także wyrok TSUE z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym
ostatnim orzeczeniu Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy
nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym,
mogące zastąpić nieuczciwe warunki umowne, podkreślając niedopuszczalność
sądowej modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że przyjęcie
skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji
i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której
określał jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy oraz przez
zaniechanie obowiązku informacyjnego narażał kredytobiorców na nieograniczone
ryzyko walutowe. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie
sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez
przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez
sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać
II CSKP 150/23
33
realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13,
prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na
przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec
konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych
warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to
umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co
pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów
( zob. m.in. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Español de Crédito
SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko
OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,
II CSK 483/18 i z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, niepubl.).
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98
§ 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c., a także
§ 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych
(tekst. jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).
[A.T.]
Dariusz Dończyk
[SOP]
Władysław Pawlak
Monika Koba
