II CSKP 1078/25

II CSKP 1078/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 7 maja 2026 r. SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Beata Janiszewska SSN Kamil Zaradkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 10 kwietnia 2024 r., V ACa 1573/22, w sprawie z powództwa L.H. i M.H. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o zapłatę i ustalenie, uchyla zaskarżony wyrok w części: - co do punktu I w części oddalającej apelację pozwanego co do kwoty 78.831,21 zł (siedemdziesiąt osiem tysięcy osiemset trzydzieści jeden złotych dwadzieścia jeden groszy) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 6 października 2020 r. do dnia zapłaty, - co do punktu II w całości i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. II CSKP 1078/25 2 Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz UZASADNIENIE Wyrokiem z 20 września 2022 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy zasądził od pozwanego Bank S.A. w W. na rzecz powodów L.H. i M.H. kwotę 153 516,25 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 6 października 2020 r. do dnia zapłaty (pkt I), ustalił nieistnienie stosunku prawnego umowy kredytu z 1 kwietnia 2008 r. zawartej pomiędzy stronami (pkt II) i zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty procesu (pkt III). Sąd ten ustalił, że 1 kwietnia 2008 r. powodowie jako konsumenci zawarli z pozwanym bankiem umowę kredytu hipotecznego w celu nabycia domu jednorodzinnego na własne potrzeby. Na podstawie umowy pozwany zobowiązał się oddać do dyspozycji powodów kwotę 89 561,79 CHF. Jej wypłata nastąpiła w walucie polskiej, z jednoczesnym zastosowaniem mechanizmu z § 4 ust. 2 umowy, zgodnie z którym w przypadku wypłaty kredytu lub transzy w walucie polskiej stosowano kurs kupna dla dewiz obowiązujący w B. w dniu realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej tabeli kursów. W wykonaniu umowy kredytu powodowie wpłacili na rzecz banku łącznie kwotę 153 516,25 zł. Powodowie nadal spłacają zadłużenie wynikające z tej umowy, spłata jest dokonywana w walucie polskiej. Pismem z 9 września 2020 r. powodowie złożyli pozwanemu reklamację w związku z nieważnością umowy kredytu i jednocześnie wezwali go do zapłaty kwoty 193 088,82 zł tytułem nienależnie pobranych środków. Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Okręgowy uznał, że w umowie kredytu zostały zawarte niedozwolone klauzule, co skutkuje jej nieważnością, w związku z czym powodom przysługiwał zwrot tego, co świadczyli. II CSKP 1078/25 3 Wyrokiem z 10 kwietnia 2024 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego (pkt I) i zasądził od pozwanego na rzecz powodów koszty postępowania apelacyjnego (pkt II). Sąd drugiej instancji podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Ponadto uznał, że wniosek pozwanego o otwarcie zamkniętej rozprawy apelacyjnej, z uwagi na przedłożone przez pozwanego oświadczenie powodów o potrąceniu, nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż nie zachodziła okoliczność, o której mowa w art. 316 § 2 k.p.c. Co więcej, według Sądu Apelacyjnego, pozwany nie powołał się na potrącenie we właściwy sposób, tj. nie zgłosił zarzutu potrącenia (art. 2031 k.p.c.), a nawet gdyby to uczynił, to zarzut ten byłby bezskuteczny, gdyż nie dochowano terminów do jego podniesienia (art. 2031 § 2 k.p.c.). Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany w części – co do punktu I, to jest w zakresie, w jakim Sąd ten oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w części zasądzającej (w punkcie 1) od pozwanego na rzecz powodów kwotę 78 831,21 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 6 października 2020 r. do dnia zapłaty. Skarżący zarzucił naruszenie: 1/ przepisów postępowania: a) art. 316 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy po zamknięciu rozprawy pojawiła się nowa okoliczność w postaci złożenia przez powodów oświadczenia o potrąceniu, które częściowo obejmowało wierzytelność dochodzoną w niniejszym postępowaniu, co doprowadziło do zasądzenia na ich rzecz kwoty, która umorzyła się na skutek tego oświadczenia; b) art 2031 k.c. w zw. z art. 382 w zw. z art. 387 § pkt 21 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie, skutkujące tym, że ze względów formalnych Sąd Apelacyjny zaniechał analizy materialnoprawnego skutku oświadczenia powodów o potrąceniu, zbadania wpływu oświadczania o potrąceniu na roszczenie powodów; 2/ przepisów prawa materialnego, tj. art. 498 w zw. z art. 499 zd. 2 k.c., przez niezastosowanie i niepoddanie ocenie oświadczenia powodów o potrąceniu i nieustalenie, że doszło do częściowego wygaśnięcia wierzytelności powodów II CSKP 1078/25 4 wskutek złożonego przez nich oświadczenia o potrąceniu, jak i wpływu oświadczenia o potrąceniu pod kątem wstecznego skutku potrącenia na czasookres odsetek od kwot zasądzonych na rzecz powodów. Powołując się na powyższe zarzuty, pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w oznaczonym zakresie i przekazanie w tej części sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie od powodów kosztów postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty podniesione przez skarżącego koncentrowały się wokół kwestii złożonego przez powodów poza procesem oświadczenia o potrąceniu i skutku, jakie odniosło ono w niniejszym postępowaniu. Pomimo że skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach wskazanych w art. 3983 § 1 k.p.c., zarzuty dotyczące zarówno prawa procesowego, jak i prawa materialnego, należało zatem rozpoznać łącznie. Bezsporne było przy tym, że tym oświadczeniem została objęta część wierzytelności dochodzonej w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 498 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym (§ 1). Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (§ 2). Stosownie natomiast do art. 499 k.c. potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie, a oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. W art. 2031 k.p.c., na który powołał się Sąd Apelacyjny, uregulowano procesowe aspekty związane z potrąceniem, dotyczące przedmiotu zarzutu II CSKP 1078/25 5 potrącenia (§ 1), ograniczeń czasowych co do jego podniesienia (§ 2) i formy tego zarzutu (§ 3). Pomimo rozbieżności w piśmiennictwie i judykaturze co do rozumienia zarzutu potrącenia ustawodawca, regulując w 2019 r. po raz pierwszy w polskim prawie procesowym cywilnym (w art. 2031 k.p.c.) ten środek obrony, nie zdecydował się na sformułowanie legalnej definicji tego pojęcia. W szczególności w literaturze przedmiotu wskazuje się na ujęcie zarzutu potrącenia jako zarzutu sensu largo i sensu stricto. To pierwsze pojęcie miałoby obejmować wszelkie sposoby obrony pozwanego w procesie oparte na dokonanym potrąceniu, natomiast to drugie dotyczy zarzutu potrącenia obejmującego oświadczenie w tej materii złożone w toku postępowania cywilnego. Nie ulega jednak wątpliwości, że zarzut potrącenia jest procesowym oświadczeniem pozwanego o podwójnym charakterze, a mianowicie zarzutem procesowym wywołującym skutki procesowe i oświadczeniem woli wywołującym skutki materialnoprawne (zob. szerzej np. uchwały SN: z 13 października 2005 r., III CZP 56/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119, i z 19 października 2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 44; wyrok SN z 10 sierpnia 2010 r., I PK 56/10, OSNP 2011, nr 23-24, poz. 295). Od tego zarzutu należy odróżnić zarzut wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożenia oświadczenia o potrąceniu, gdy oświadczenie to zostaje złożone poza procesem (ma ono charakter materialnoprawny), a w toku procesu zostaje zgłoszony wskazany zarzut, który ma charakter wyłącznie procesowy. Powstaje wątpliwość, czy ograniczenia wynikające z art. 2031 § 1 k.p.c. i termin określony w § 2 tego artykułu odnoszą się wyłącznie do zarzutu potrącenia, czy również do zarzutu wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożenia poza procesem oświadczenia o potrąceniu. Literalnie czytając art. 2031 k.p.c., należałoby dojść do wniosku, że ograniczenia mają zastosowanie wyłącznie do zarzutu potrącenia, co oznaczałoby, iż zgłoszenie drugiego ze wskazanych zarzutów, czyli powołanie się na wygaśnięcie zobowiązania wskutek potrącenia wierzytelności poza postępowaniem sądowym, podlega ograniczeniom na zasadach ogólnych, a więc jak dla każdego innego zarzutu procesowego. Oznaczałoby to, że po upływie terminu do zgłoszenia zarzutu potrącenia (art. 2031 § 2 k.p.c.) pozwany mógłby złożyć pozaprocesowe II CSKP 1078/25 6 oświadczenie o potrąceniu, a następnie zgłosić w toku procesu zarzut wygaśnięcia wierzytelności powoda objętej żądaniem pozwu oraz wnioski dowodowe, które miałyby wykazać skuteczność złożonego oświadczenia. Ponadto gdyby oświadczenie o potrąceniu zostało zgłoszone poza procesem, mogłoby dotyczyć innej wierzytelności niż wymienione w art. 2031 § 1 k.p.c., co oznaczałoby, że przed sądem musiałoby być prowadzone postępowanie (w tym postępowanie dowodowe) związane z tą wierzytelnością. Prowadziłoby to do powstania różnej sytuacji procesowej w wyniku tego, który z zarzutów zostałby zgłoszony przez pozwanego. Wykładnia językowa przepisu daje zatem wniosek sprzeczny z istotą i celem regulacji wprowadzonej w 2019 r. Na tle analogicznego unormowania zawartego w art. 493 § 3 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 7 listopada 2019 r.), który zawierał wymaganie udowodnienia wierzytelności przedstawionej do potrącenia dokumentami wskazanymi w art. 485 k.p.c., w orzecznictwie przyjęto, że wymaganie to nie dotyczy przypadków potrącenia, do którego dochodzi przed doręczeniem pozwanemu nakazu zapłaty i pozwu (zob. uchwałę SN z 13 października 2005 r., III CZP 56/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 119; wyroki SN z 6 października 2006 r., V CSK 206/06, i z 24 maja 2007 r., II CSK 88/07). Jeżeli zatem oświadczenie o potrąceniu (pozaprocesowe) zostało złożone powodowi przez pozwanego przed doręczeniem pozwanemu odpisu pozwu i nakazu zapłaty, pozwany miał prawo udowadniać skuteczność złożonego oświadczenia o potrąceniu wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego, a jeżeli nastąpiło to już po tym fakcie, ograniczenie przewidziane w art. 493 § 3 k.p.c. miało zastosowanie nie tylko do zarzutu potrącenia, ale również do zarzutu wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożenia pozaprocesowego oświadczenia o potrąceniu. Z podobną sytuacją mamy do czynienia na tle art. 2031 § 1 i 2 k.p.c. Stosując wykładnię celowościową tych przepisów, należy przyjąć, że wynikająca z nich norma ma zastosowanie nie tylko do zarzutu potrącenia (sensu stricto), ale i do zarzutu wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożenia pozaprocesowego oświadczenia o potrąceniu. W przeciwnym razie, składając pozaprocesowe oświadczenie o potrąceniu, pozwany w bardzo prosty sposób mógłby obejść ograniczenia wynikające z art. 2031 k.p.c., podczas gdy wprowadzenie tego przepisu do Kodeksu II CSKP 1078/25 7 postępowania cywilnego miało usprawnić i przyspieszyć postępowania sądowe oraz ograniczyć nadużywanie zarzutu potrącenia w procesie przez jego wykorzystywanie w celach taktyczno-procesowych (w szczególności w celu przedłużenia postępowania, aby opóźnić uzyskanie przez powoda tytułu egzekucyjnego). Taką wykładnię wspiera również zmiana art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., w wyniku której dano pozwanemu możliwość wytoczenia powództwa przeciwegzekucyjnego opartego na zarzucie potrącenia. Wynikające z art. 2031 k.p.c. ograniczenia mogą skutkować wydaniem wyroku, który nie będzie uwzględniał dokonanego skutecznie potrącenia. Jest to o tyle istotne, że skoro doszło do takiego zdarzenia, obie wierzytelności umorzyły się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej, co oznacza, że powództwo obejmujące kwotę skutecznie potrąconą podlegałoby oddaleniu. Jeżeli zatem pozwany dokonał skutecznie potrącenia, również poza procesem, ale to zdarzenie nie mogło stanowić podstawy rozstrzygnięcia w sprawie przeciwko niemu, może żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie tego właśnie zdarzenia. Pod pojęciem zarzutu potrącenia – w rozumieniu art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. – należy rozumieć również zarzut wygaśnięcia wierzytelności w wyniku złożonego oświadczenia o potrąceniu, aby zostało zachowane systemowe powiązanie pomiędzy art. 2031 i art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Ponadto, jak słusznie wskazano w orzecznictwie, oparcie powództwa przeciwegzekucyjnego na zarzucie spełnienia świadczenia (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.) jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy zarzut ten – ze względu na ustanowiony ustawą zakaz – nie mógł być rozpoznany w sprawie, w której wydano tytuł egzekucyjny. W wyniku bowiem licznych zmian ustawowych, dostosowujących postępowanie cywilne do wymagań współczesności, w Kodeksie postępowania cywilnego pojawiły się przepisy uniemożliwiające pozwanemu wykazanie w toku sprawy faktu wygaśnięcia zobowiązania będącego przedmiotem roszczenia powoda. De lege lata chodzi o dyktowany postulatem wzmożenia szybkości i skuteczności postępowania w niektórych rodzajach spraw zakaz korzystania z zarzutu potrącenia w okolicznościach przewidzianych w art. 493 § 3 lub art. 5054 § 2 k.p.c. (w poprzednich brzmieniach). II CSKP 1078/25 8 Pozostając przy argumentach celowościowych, zarzut spełnienia świadczenia, o którym mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., należy rozumieć szeroko jako każdy zarzut wskazujący na wygaśnięcie obowiązku stwierdzonego w tytule wykonawczym, jeżeli z powodu ustawowych ograniczeń kognicyjnych nie mógł być rozpoznany i uwzględniony w orzeczeniu stanowiącym tytuł egzekucyjny, mimo iż dotyczy zdarzeń sprzed zamknięcia rozprawy. Wykładnię tę dodatkowo uzasadnia pogląd, że umorzenie długu przez potrącenie traktowane jest w doktrynie jako jego spełnienie; potrącenie jako sposób wygaszenia stosunku zobowiązaniowego uznaje się za równoważny ze spełnieniem świadczenia, tj. zapłatą (zob. uchwałę SN z 23 maja 2012 r., III CZP 16/12, OSNC 2012, nr 11, poz. 129). Reasumując, należy uznać, że pod pojęciem zarzutu potrącenia, o którym mowa w art. 2031 k.p.c., trzeba rozumieć każde twierdzenie obronne pozwanego (ewentualnie innego podmiotu występującego po jego stronie, np. interwenienta ubocznego, prokuratora) o umorzeniu wierzytelności dochodzonej pozwem wskutek potrącenia, niezależnie od sposobu złożenia oświadczenia w tym przedmiocie, a więc czy doszło do tego w ramach materialno-procesowego zarzutu podniesionego w toku procesu, czy też poza procesem, a pozwany podniósł procesowy zarzut wygaśnięcia wierzytelności powoda z powołaniem się na złożenie takiego pozaprocesowego oświadczenia. Nie można zatem zgodzić się z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 2 lipca 2024 r., III CZP 2/24 (OSNC 2025, nr 3, poz. 27), w żaden sposób nieuargumentowanym i wyrażonym na marginesie głównego wątku rozważań, że zarzut potrącenia w rozumieniu art. 2031 k.p.c. nie dotyczy potrącenia dokonanego m.in. w trakcie procesu, ale poza postępowaniem sądowym, i wówczas mają zastosowanie ogólne reguły procesowe. Niewątpliwie zarzut potrącenia jest jednym ze sposobów obrony pozwanego i nadto – co wymaga powtórnego podkreślenia – został on zinstytucjonalizowany i wprowadzony do Kodeksu postępowania cywilnego. Nie ma jednak uzasadnienia stanowisko, że jeżeli pozwany podnosi, iż poza procesem powód złożył oświadczenie o potrąceniu wierzytelności pozwanego objętej pozwem, to powód podnosi zarzut potrącenia, do którego mają zastosowanie rygory z art. 2031 k.p.c. II CSKP 1078/25 9 (zob. postanowienie SN z 9 stycznia 2025 r., I CSK 2280/24). Przeczy temu nie tylko istota tego zarzutu, ale również konstrukcja art. 2031 k.p.c. Po pierwsze, jak była o tym szeroko mowa, należy odróżnić zarzut potrącenia i zarzut wygaśnięcia zobowiązania w wyniku złożonego poza procesem oświadczenia o potrąceniu. Po drugie, w art. 2031 k.p.c. odniesiono się wyłącznie do potrącenia dokonanego przez pozwanego i zarzutu w tej materii zgłoszonego przez niego. W przepisie nie posłużono się pojęciem „strony”. Istotą tego przepisu jest, aby pozwany nie przeciwstawił roszczeniu dochodzonemu pozwem swojej, jakiegokolwiek wierzytelności, którą potrąca z wierzytelnością powoda bez ograniczeń, w tym co do momentu dokonania potrącenia. Do 7 listopada 2019 r. przyjmowano bowiem, że zarzut potrącenia mógł być podniesiony przed zamknięciem rozprawy w pierwszej instancji (zob. np. wyrok SN z 9 października 2003 r., V CK 319/02), z tym że art. 381 k.p.c. nie wykluczał jego podniesienia także w postępowaniu apelacyjnym, gdyż nie istniały formalne zakazy zgłaszania nowych zarzutów w postępowaniu odwoławczym. Niemniej zgłoszenie zarzutu potrącenia (jak też każdego innego) w postępowaniu apelacyjnym podlegało ograniczeniom dowodowym przewidzianym dla tego stadium postępowania sądowego. Jeżeli natomiast pozwany złożył powodowi pozaprocesowe oświadczenie o potrąceniu już po zamknięciu rozprawy w pierwszej instancji, mógł w postępowaniu apelacyjnym podnieść zarzut wygaśnięcia roszczenia objętego pozwem i zgłosić wnioski dowodowe w tym przedmiocie. W art. 2031 § 2 k.p.c. zawarto słuszne ograniczenie czasowe możliwości zgłoszenia zarzutu potrącenia. I chociaż ustawodawca nie określił wprost skutku zgłoszenia zarzutu potrącenia z uchybieniem terminu określonego w tym przepisie, zastosowanie znajdują art. 167 i n. k.p.c., co oznacza, że zarzut zgłoszony po upływie terminu jest bezskuteczny, a więc może zostać pominięty przy rozstrzyganiu sprawy. Po trzecie, potrącenie polega na złożeniu oświadczenia woli, będącego dokonaniem jednostronnej czynności prawnej, co oznacza, że jeżeli zaistnieją II CSKP 1078/25 10 przesłanki przewidziane w art. 498 § 1 k.p.c., to następuje skutek w postaci wygaśnięcia wzajemnych wierzytelności. Pozwany może nie być jednak zainteresowany, aby jego wierzytelność, która może wynikać z zupełnie innego stosunku prawnego niż ten stanowiący podstawę faktyczną żądania, uległa umorzeniu w wyniku oświadczenia powoda (np. gdy nie uznaje żądania pozwu co do zasady i/lub wysokości, a jest przekonany co do istnienia swojej wierzytelności). Zarzut, o którym mowa w art. 2031 k.p.c., stanowi wyraz woli wyłącznie pozwanego, nakierowanej na wygaśnięcie wierzytelności objętej pozwem w wyniku umorzenia z wierzytelnością przysługującą pozwanemu. Po czwarte, skoro zarzut potrącenia musi spełniać wymagania pozwu i wywierać jego skutki (art. 2031 § 3 k.p.c.), to musi stanowić odzwierciedlenie woli podnoszącego ten zarzut. Istotne w tym kontekście jest również to, że pomimo brzmienia art. 498 § 1 k.c., który wskazuje na wymagalność obu wierzytelności, w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, że wymagalna musi być wierzytelność przedstawiana do potrącenia jako tzw. wierzytelność aktywna (wierzytelność potrącającego), a brak wymagalności wierzytelności wzajemnej (pasywnej) nie jest przeszkodą do potrącenia, jeżeli ten, kto z potrącenia korzysta, mógłby ją zaspokoić (zob. np. wyrok SN z 5 marca 2019 r., II CSK 41/18; postanowienie SN z 3 kwietnia 2025 r., I CSK 2935/24). Nie sposób zatem przyjąć, aby spełnione były merytoryczne skutki żądania powództwa w sytuacji, gdyby została potrącona niewymagalna wierzytelność powoda (zob. np. art. 316 § 1 in fine k.p.c.). To zresztą powoduje również, że straciłby sens art. 203 § 2 k.p.c., z którego wynika, iż pozwany jest uprawniony do zgłoszenia zarzutu potrącenia najpóźniej przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy, a więc w praktyce w pierwszym piśmie procesowym, a wyjątek od tej zasady dotyczy wierzytelności pozwanego, która nie była wymagalna w tej dacie, a więc nie mogła zostać wówczas potrącona (chyba że przepis szczególny dopuszcza taką możliwość; zob. np. art. 93 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe) – zgłoszenie zarzutu potrącenia obejmującego taką wierzytelność jest możliwe jedynie w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wierzytelność ta stała się wymagalna. Skoro możliwe jest potrącenie niewymagalnej wierzytelności biernej, a nie czynnej, powód w takiej sytuacji – a więc II CSKP 1078/25 11 po upływie tych terminów – nie mógłby podnieść stosownego zarzutu, gdyby jego wierzytelność nie byłaby wymagalna. Jeżeli zatem w toku sprawy powód złoży poza procesem materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności objętej pozwem z wierzytelnością pozwanego, pozwany, powołując się na tę okoliczność, nie podnosi zarzutu potrącenia w rozumieniu art. 2031 k.p.c. Dla takiego procesowego zarzutu (wygaśnięcia wierzytelności dochodzonej pozwem w wyniku oświadczenia o potrąceniu złożonego przez powoda) nie mają zastosowania rygory przewidziane w tym przepisie. W związku z tym w niniejszej sprawie zaistniała okoliczność, o której mowa w art. 316 § 2 k.p.c. Otwarcie rozprawy na nowo jest zasadniczo uprawnieniem sądu, a praktycznego znaczenia nabiera wówczas, gdy sąd odracza wydanie wyroku (art. 326 § 1 k.p.c.), co miało miejsce w niniejszej sprawie (w związku z art. 391 § 1 zd. 1 k.p.c.). W ten sposób ustawa „wzmacnia” zasadę aktualności, umożliwiając sądowi uwzględnienie takich okoliczności, które nie zostały wzięte pod uwagę w dacie zamknięcia rozprawy. Pozwala to na wydanie prawidłowego orzeczenia, szczególnie z uwagi na zmianę „stanu rzeczy” między zamknięciem rozprawy a wydaniem orzeczenia. Taką okolicznością istotną dla rozstrzygnięcia sprawy może być oświadczenia o potrąceniu złożone poza procesem przez którąkolwiek ze stron, jeżeli dotyczy wierzytelności objętej pozwem. Powołanie się przez stronę na nowy fakt jest jednak ograniczone zarówno w postępowaniu pierwszoinstancyjnym (art. 2053 § 2, art. 20512 § 1, art. 4585 § 4 k.p.c.), jak i w postępowaniu apelacyjnym (art. 381 k.p.c.), przy uwzględnieniu przepisów szczególnych dotyczących m.in. zarzutów (np. art. 2031 § 2 k.p.c.). Z uwagi na datę złożenia przez powodów oświadczenia o potrąceniu oczywiste jest jednak, że pozwany nie mógł powołać tej okoliczności przed zamknięciem rozprawy w drugiej instancji. Na marginesie tylko należy wskazać, że skoro Sąd Apelacyjny przyjął odmienne stanowisko, a więc iż w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 2031 k.p.c., to powinien był zbadać przesłanki z § 2 tego artykułu, a tego nie uczynił. Nie ustalił więc, czy pozwany mógł podnieść taki zarzut. Zresztą stanowisko tego Sądu było niekonsekwentne, gdyż z jednej strony przyjął, że pozwany nie zgłosił zarzutu II CSKP 1078/25 12 potrącenia w rozumieniu art. 2031 k.p.c., a z drugiej uznał, że nawet gdyby to uczynił, to zarzut ten byłby bezskuteczny, gdyż nie dochowano terminów do jego podniesienia (§ 2 tego artykułu). Trudno ustalić, na czym innym miałby polegać „zarzut potrącenia” w takiej sytuacji niż na podniesieniu, że doszło do złożenia przez powoda pozaprocesowego oświadczenia o potrąceniu, w wyniku czego część wierzytelności objętej pozwem uległa umorzeniu – a taki zarzut podniósł pozwany w piśmie procesowym z 4 kwietnia 2024 r. Co więcej, Sąd Apelacyjny w żaden sposób nie uzasadnił, dlaczego przyjął, że nie zostało spełnione wymaganie z art. 2031 § 2 k.p.c. W konsekwencji skarga kasacyjna była uzasadniona i podlegała uwzględnieniu, w związku z czym Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., również w odniesieniu do kosztów postępowania apelacyjnego, jako rozstrzygnięcia akcesoryjnego w stosunku do żądania głównego, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie. Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz [P.L.] [r.g.]