Sygn. akt II CSK 187/12
POSTANOWIENIE
Dnia 14 listopada 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
SSN Wojciech Katner
SSA Władysław Pawlak (sprawozdawca)
Protokolant Anna Banasiuk
w sprawie z wniosku T. G.
przy uczestnictwie A. G. oraz Skarbu Państwa - Prezydenta
Miasta K.
o podział majątku,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2012 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy
od postanowienia Sądu Okręgowego w S.
z dnia 9 grudnia 2011 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie w pkt. 1 i w tym zakresie
sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego
rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Wnioskodawca T. G. domagał się podziału majątku wspólnego
zgromadzonego z uczestniczką A. G., w skład którego wchodzą: spółdzielcze
własnościowe prawo do lokalu użytkowego o powierzchni użytkowej 94,33 m²,
położone w S. przy ul. E. 13, pozostające w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej
„D.” (zwane dalej spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu użytkowego);
prawo własności nieruchomości położonej w P. przy ul. N. 24 (zwane dalej prawem
do nieruchomości w P.); udział w ½ części w prawie użytkowania wieczystego
działki gruntowej położonej w K. (zwane dalej prawem użytkowania wieczystego
nieruchomości w K.).
Postanowieniem częściowym z dnia 19 kwietnia 2011 r., Sąd Rejonowy w G.
dokonał podziału majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki w zakresie
obejmującym spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu użytkowego o wartości
351 168 zł, które przyznał wnioskodawcy oraz udział w ½ części w prawie
użytkowania wieczystego nieruchomości w K. o wartości 12 500 zł, które przyznał
uczestniczce. Tytułem dopłaty zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki
kwotę 169 334 zł.
W uzasadnieniu ustalił m.in., że strony zawierały ze sobą dwukrotnie
związek małżeński. Wspólność majątkowa małżeńska wynikająca z drugiego
związku małżeńskiego, została zniesiona z dniem 31 sierpnia 2006 r.
W wchodzącym w skład majątku wspólnego lokalu użytkowym, działalność
gospodarczą prowadził syn stron za ich zgodą. Część parterowa lokalu była
przeznaczona na magazyn, z którego korzystał także wnioskodawca. Do 2009 r.,
wnioskodawca remontował przedmiotowy lokal i ponosił związane z nim opłaty
eksploatacyjne. Uczestniczka z tego lokalu nigdy nie korzystała. Utrzymuje się
z emerytury w wysokości 840 zł i dodatku pielęgnacyjnego w kwocie 150 zł oraz
z dochodów z wynajmu pokoi w budynku swego syna, w łącznej kwocie 3 000 zł za
sezon letni. Z uwagi na chorobę nowotworową została poddana amputacji piersi
i aktualnie jest w trakcie leczenia.
Wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą, z której za 2008 r.
osiągnął dochód w kwocie 795,65 zł, a za 2009 r. 224 389 zł.
3
Wartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu użytkowego
została ustalona na kwotę 351 168 zł, na podstawie opinii biegłego sądowego,
która przez strony nie była kwestionowana.
W rozważaniach prawnych Sąd pierwszej instancji, powołując się na
przepisy art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c., art. 622 § 2 k.p.c. i art. 624 k.p.c.
oraz art. 317 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wskazał, że w kwestii podziału
majątku wspólnego w zakresie udziału w prawie użytkowania wieczystego
nieruchomości w K., strony były zgodne tak, co do sposobu podziału, jak i jego
wartości. Natomiast za przyznaniem wnioskodawcy spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu użytkowego przemawiał przede wszystkim
dotychczasowy sposób korzystania z niego. Mianowicie, wnioskodawca
wykorzystywał jego części do swoich celów i podejmował czynności dotyczące
zarządu tym składnikiem majątkowym, jak również ma w stosunku do niego plany
inwestycyjne. Drugą okolicznością, którą Sąd Rejonowy miał na uwadze, było
dążenie do zachowania lokalu w stanie niepogorszonym i zapewnienie możliwości
realnej spłaty uczestniczki przez wnioskodawcę, który jako osoba bardziej aktywna
zawodowo, niż uczestniczka, będzie mógł szybciej znaleźć kontrahenta na ten lokal
i wynegocjować korzystniejszą cenę.
Wartość udziałów wnioskodawcy i uczestniczki w obu składnikach
majątkowych, Sąd Rejonowy określił na kwoty po 181 834 zł i tytułem wyrównania
wartości udziału uczestniczki, zasądził na jej rzecz od wnioskodawcy dopłatę
w kwocie 169 334 zł.
W apelacji wnioskodawca zarzucając naruszenie art. 212 § 2 k.c.,
polegające na przyznaniu mu składnika majątkowego wbrew jego wyraźnej woli,
wniósł o zmianę orzeczenia Sądu Rejonowego, przez przyznanie spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu użytkowego uczestniczce, z zasądzeniem na jego
rzecz stosownej spłaty, względnie - w razie braku jej zgody - zarządzenie
sprzedaży tegoż lokalu.
Sąd Okręgowy, zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację. Podzielił
stanowisko Sądu Rejonowego tak w zakresie podstawy faktycznej, jak i prawnej
rozstrzygnięcia, uzupełniając jednak wywody prawne o motywy, które przemawiały
4
przeciwko podziałowi cywilnemu, należącego do majątku stron spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu użytkowego. W ocenie Sądu drugiej instancji
okoliczność, iż wnioskodawca zmienił stanowisko procesowe w kwestii podziału,
nie stoi na przeszkodzie w przyznaniu mu tego prawa majątkowego, gdyż nie
wskazał przyczyn, które uzasadniałyby tego rodzaju zmianę. Podniósł,
że postawa wnioskodawcy jest reakcją na nie uwzględnienie przez uczestniczkę
jego propozycji podziału nieruchomości w P. Uczestniczka z uwagi na chorobę
nowotworową nie może zarządzać tym lokalem i ze względu na stan majątkowy nie
byłaby w stanie spłacić wnioskodawcy. Z kolei sprzedaż lokalu wymagałaby z jej
strony aktywności, na którą z racji kłopotów ze zdrowiem, nie może sobie pozwolić.
W ocenie Sądu drugiej instancji, podział cywilny spółdzielczego
własnościowego prawa do lokalu użytkowego naruszałby interes każdego
ze współwłaścicieli, a zwłaszcza współwłaściciela słabszego, którym w niniejszej
sprawie jest uczestniczka. Sprzedaż nieruchomości, w trybie przepisów k.p.c.
o postępowaniu egzekucyjnym z nieruchomości, w sposób istotny odbiega od
sprzedaży przez samych współwłaścicieli, względnie przez tego z nich, któremu
zostałaby przydzielona w wyniku zniesienia współwłasności. Zwraca też uwagę
Sąd Okręgowy, że cena wywoławcza takiej nieruchomości wynosi 75% sumy
oszacowania, określonej przez rzeczoznawcę. Poza tym współwłaściciele będą
musieli ponieść dodatkowe wydatki związane z opinią biegłego oraz koszty należne
komornikowi sądowemu za jego czynności. W końcu, nie można też wykluczyć,
iż obecnie wobec zmniejszonego popytu na nieruchomości, nie dojdzie do
licytacyjnej sprzedaży.
W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach zaskarżenia,
wnioskodawca domaga się uchylenia postanowień Sądów obu instancji
i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania.
W ramach pierwszej podstawy, zarzucił naruszenie art. 212 § 2 k.c., przez
jego niewłaściwą interpretację i przyjęcie, że dopuszczalne jest przyznanie
składnika majątkowego na wyłączną własność temu ze współwłaścicieli, który na
takie rozwiązanie zgody nie wyraża.
5
W ramach drugiej podstawy zaskarżenia, zarzucił naruszenie art. 316 k.p.c.
w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 684 k.p.c. i art. 567 § 3 k.p.c., przez ustalenie wartości
spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu użytkowego na dzień 8 września
2009 r., w oparciu o opinię biegłego W. N., a więc według stanu sprzed ponad 1,5
roku, w stosunku do daty orzekania przez Sąd pierwszej instancji i ponad 2 lat, od
daty orzekania przez Sąd drugiej instancji, w sytuacji znanych powszechnie zmian
na rynku nieruchomości, co powoduje, że Sądy obu instancji nie orzekały zgodnie z
art. 316 k.p.c., nie biorąc pod uwagę stanu z chwili zamknięcia rozprawy, co
doprowadziło do istotnego zawyżenia wartości nieruchomości będącej przedmiotem
podziału.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, uczestniczka wniosła o jej oddalenie
z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W początkowej fazie postępowania wnioskodawca proponował, aby
spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu użytkowego oraz udział w wieczystym
użytkowaniu nieruchomości w K. przyznać uczestniczce, natomiast jemu całą
nieruchomość w P. (k. 3). W odpowiedzi na wniosek, uczestniczka poparła
stanowisko wnioskodawcy w zakresie postulującym przyznanie jej wskazanych
wyżej składników majątkowych, jednakże w odniesieniu do nieruchomości w P.
zażądała podziału fizycznego (k. 46), czemu sprzeciwił się wnioskodawca (k. 61).
Ostatecznie wnioskodawca zgodził się na podział – co do zasady – nieruchomości
w P., przy czym w razie uwzględnienia jego wariantu wyjścia ze współwłasności tej
nieruchomości, wnosił o przyznanie mu własnościowego spółdzielczego prawa do
lokalu użytkowego, z tym, że uzależniał to także od ustalenia wartości tego prawa
na kwotę 240 000 zł (k. 245). Na rozprawie w dniu 14 lipca 2008 r., Sąd Rejonowy
przedstawił stronom projekt ugody podziału majątku wspólnego w zakresie
obejmującym spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu użytkowego (o wartości
240 000 zł) i udział w wieczystym użytkowaniu nieruchomości w K. (o wartości
12 500 zł). Wnioskodawca nie zaakceptował powyższej ugody, gdyż nie
obejmowała nieruchomości w P. (k. 265). Na kolejnej rozprawie w dniu 17 listopada
2009 r., wnioskodawca i uczestniczka oświadczyli, iż nie godzą się na przyznanie
6
im spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu użytkowego. Wnioskodawca
wnosił o jego sprzedaż, a uczestniczka o przyznanie tego prawa wnioskodawcy (k.
445).
Zarówno przepisy prawa materialnego, normujące stosunki majątkowe
między małżonkami, jak również właściwe w tej materii przepisy prawa
procesowego, nie regulują samodzielnie podziału majątku wspólnego, lecz odsyłają
do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących działu spadku oraz
zniesienia współwłasności.
Zgodnie z art. 46 k.r.o. do podziału majątku, który był objęty wspólnością
ustawową, stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku. Z kolei dotyczący
działu spadku art. 1035 k.c., przewiduje odpowiednie stosownie przepisów
o współwłasności w częściach ułamkowych, czyli art. 210 i nast. k.c.
Według art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego,
o ile co innego nie wynika z przepisów § 2 i 3 tego artykułu, stosuje się
odpowiednio przepisy o dziale spadku tj. art. 680-689 k.p.c., które w art. 688 k.p.c.,
zawierają odesłanie w kwestiach w nich nie uregulowanych, do odpowiedniego
stosowania przepisów o postępowaniu w sprawach o zniesienie współwłasności,
a w szczególności art. 618 § 2 i § 3 k.p.c.
Przepisy prawa cywilnego materialnego o zniesieniu współwłasności
przewidują trzy sposoby wyjścia ze współwłasności, z których najbardziej
preferowanym przez ustawodawcę jest podział fizyczny rzeczy (art. 46 k.r.o. w zw.
z art. 1035 k.c. i art. 211 k.c.). Jeśli natomiast rzecz nie daje się podzielić, gdyż
byłoby to sprzeczne z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym
jej przeznaczeniem albo pociągałoby za sobą istotną jej zmianę lub znaczne
zmniejszenie wartości, wówczas może być przyznana stosownie do okoliczności
jednemu ze współwłaścicieli, z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedana
stosownie do przepisów k.p.c. (art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 212
§ 2 k.c.).
Konkretny jednak sposób zniesienia współwłasności rzeczy, zależny przede
wszystkim od woli wszystkich jej współwłaścicieli. W toku postępowania o podział
majątku wspólnego, sąd powinien nakłaniać zainteresowanych do zgodnego
7
przeprowadzenia podziału, wskazując im sposoby mogące do tego doprowadzić.
Gdy uczestnicy postępowania złożą zgodny wniosek co do sposobu podziału,
sąd wyda postanowienie odpowiadające treści wniosku, jeżeli projekt podziału nie
sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza
w sposób rażący interesu osób uprawnionych (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688
k.p.c. i art. 622 § 1 i 2 k.p.c.). Uczestnicy powinni podać sądowi m.in. dane co do
swoich zarobków i majątku, wyjaśnić, w jaki sposób korzystali z majątku
wspólnego, jak również przedstawić inne okoliczności, które mogą mieć wpływ na
rozstrzygnięcie, co każdy z nich ma otrzymać w wyniku podziału (art. 567 § 3 k.p.c.
w zw. z art. 682 § 1 k.p.c.).
W stanie faktycznym tej sprawy, zarówno wnioskodawca, jak i uczestniczka
nie wyrazili zgody na przyznanie im spółdzielczego własnościowego prawa
do lokalu użytkowego i wnosili o jego podział cywilny, tj. zarządzenie sprzedaży
w trybie przepisów k.p.c. (art. 1066 k.p.c. w zw. z art. 1713
ustawy z dnia
15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, Dz. U. z 2003 r., Nr 119,
poz. 1116, ze zm.).
Przepisy o zniesieniu współwłasności tylko w przypadku gospodarstwa
rolnego w sposób wyraźny wskazują, kiedy może nastąpić jego sprzedaż w drodze
licytacji publicznej. Stosownie do art. 214 § 3 i 4 k.c., zarządzenie sprzedaży
gospodarstwa rolnego w celu zniesienia jego współwłasności, następuje
na wniosek wszystkich współwłaścicieli, względnie gdy żaden z nich nie wyraził
zgody na przyznanie mu gospodarstwa.
W postanowieniu z dnia 4 listopada 1998 r., II CKN 347/98, (OSNC
1999/6/108) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli przy zniesieniu współwłasności
żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu rzeczy, sąd zarządzi
jej sprzedaż. W uzasadnieniu wskazał, że błędne byłoby rozumowanie a contrario
z art. 214 § 4 k.p.c. i przyjmowanie dopuszczalności przyznawania rzeczy
nie wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego współwłaścicielowi, który jej nie
chce. Skoro więc przy znoszeniu współwłasności gospodarstwa rolnego, gdzie
interes współwłaścicieli często musi ustąpić przed interesem ogólnym,
wprowadzony został wyraźny nakaz sprzedaży w wypadku nie wyrażenia zgody
8
przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa, to tym bardziej
uzasadniona jest sprzedaż rzeczy nie będącej składnikiem gospodarstwa rolnego,
której nie chce żaden ze współwłaścicieli. Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy
w postanowieniu z dnia 8 sierpnia 2003 r., V CK 174/02 (niepubl.). Pogląd ten
spotkał się także z aprobatą przedstawicieli doktryny prawniczej.
Sąd Okręgowy oddalając apelację, zignorował wyraźny brak zgody
wnioskodawcy na przyznanie mu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu
użytkowego. Wnioskodawca jedynie na pewnym etapie postępowania przed
Sądem pierwszej instancji, był skłonny przyjąć w wyniku podziału ten składnik
majątkowy, ale tylko pod szczegółowo wskazanymi przez niego warunkami, co do
wartości praw majątkowych objętych podziałem i sposobu podziału nieruchomości
w P., które nie zostały uwzględnione w postanowieniu częściowym.
W postępowaniu o podział majątku wspólnego, sąd nie może wbrew woli
uczestnika przyznać mu prawa majątkowego i zasądzić od niego na rzecz innego
uczestnika spłatę lub dopłatę (art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art. 212 § 2 k.c.).
Powody sprzeciwu uczestnika są prawnie irrelewantne. Również wzgląd na zasady
współżycia społecznego i interesy uczestników nie uzasadnia orzekania w taki
sposób o podziale.
Uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1035 k.c. i art.
212 § 2 k.c., czyni bezprzedmiotowym ustosunkowanie się do zarzutu naruszenia
art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 684 k.p.c., gdyż jeśli żaden z uczestników nie optuje
za przyznaniem mu danego składnika majątkowego, to w razie zarządzenia
sprzedaży (podział cywilny), ustalenie jego wartości następuje w istocie rzeczy po
jej przeprowadzeniu (art. 567 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. i 625 k.p.c.).
W sytuacji natomiast gdyby strony w dalszym toku postępowania zmieniły
stanowiska odnośnie do podziału spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu
użytkowego, to w przypadku braku konsensu co do jego wartości, zajdzie potrzeba
uaktualnienia jego wartości, bowiem opinia biegłego sądowego określająca wartość
tego prawa pochodzi z września 2009 r. (k. 403 i n.).
Z tych względów, Sąd Najwyższy uchylił postanowienie Sądu Okręgowego i
przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach
9
postępowania kasacyjnego na podstawie art. 39815
§ 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 2
k.p.c., art. 39821
k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.
jw
