I ZI 11/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 czerwca 2025 r.
Prezes SN Wiesław Kozielewicz
Protokolant starszy inspektor sądowy Mariusz Pogorzelski
po rozpoznaniu z udziałem M. S. - prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej
Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K., na
posiedzeniu jawnym w dniu 25 czerwca 2025 r. w Izbie Odpowiedzialności
Zawodowej,
wniosku prokuratura Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko
Narodowi Polskiemu w K. z dnia 26 lutego 2025 r., sygn. akt [...], o podjęcie
uchwały w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej X.
Y. - sędziego Departamentu Sądów Wojskowych Ministerstwa
Sprawiedliwości w W. w stanie spoczynku za to, że dopuścił się:
I. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni, popełnionej z
przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz państwa
komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w stopniu
podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem X.1 Y.1 i
podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje uprawnienia i w dniu 30
marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał wyrok, na mocy którego Z. B.
został uznany winnym tego, że działając w warunkach znacznie ograniczonej
poczytalności, w okresie od miesiąca sierpnia do października 1982 r. nie odstąpił
od udziału w działalności zawieszonego związku zawodowego NSZZ „Solidarność”,
którego był członkiem, przez to, że rozpowszechniał na terenie W. ([...]) w G. ulotki i
wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, a ponadto w drugiej połowie
października 1982 r. dostarczył P. R. ulotkę zaczynającą się od słów: „Rodacy...”,
zawierającą fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy
oraz nawołujące do nielegalnych wystąpień w dniu 10 listopada 1982 r., prosząc go
I ZI 11/25
2
o sporządzenie matrycy służącej do rozpowszechniania tej ulotki, na co wymieniony
przystał, po czym w dniu 28 października 1982 r. odebrał od niego matrycę, 500
szt. papieru formatu A-4, farbę drukarską i wałek drukarski i rzeczy te ukrył u siebie
w mieszkaniu, tj. popełnienia przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3
dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany został na karę
9 miesięcy pozbawienia wolności, w sytuacji gdy jego zachowanie nie wypełniało
znamion zarzucanego mu przestępstwa, co stanowiło represję i poważne
prześladowanie z powodu przynależności danej osoby do określonej grupy
polityczno-społecznej, która sprzeciwiała się bezprawnemu wprowadzeniu w Polsce
stanu wojennego oraz pozbawienie obywateli podstawowych praw i wolności, a
także działanie na szkodę jego interesu prywatnego - tj. o przestępstwo z art. 165 §
2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o
Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu (Dz.U.2023.102) – dalej powoływanej jako: ustawa o IPN,
II. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni, popełnionej z
przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz państwa
komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w stopniu
podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem X.1 Y.1 i
podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje uprawnienia i w dniu 30
marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał wyrok, na mocy którego P. R.
został uznany winnym tego, że jako członek zawieszonego związku zawodowego
NSZZ „Solidarność” nie odstąpił od działalności tego związku przez to, że w drugiej
połowie października 1982 r. w celu rozpowszechniania sporządził matrycę z
tekstem zawierającym fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny
lub rozruchy oraz nawołującym do nielegalnych wystąpień w dniu 10 listopada 1982
r., a następnie przekazał ją wraz z papierem, farbą drukarską i wałkiem drukarskim
Z. B., tj. popełnienia przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z
dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany został na karę 9
miesięcy pozbawienia wolności, w sytuacji gdy jego zachowanie nie wypełniało
znamion zarzucanego mu przestępstwa, co stanowiło represję i poważne
prześladowanie z powodu przynależności danej osoby do określonej grupy
I ZI 11/25
3
polityczno-społecznej, która sprzeciwiała się bezprawnemu wprowadzeniu w Polsce
stanu wojennego oraz pozbawienie obywateli podstawowych praw i wolności, a
także działanie na szkodę jego interesu prywatnego - tj. o przestępstwo z art. 165 §
2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 3 ustawy o IPN,
III. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni, popełnionej z
przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz państwa
komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w stopniu
podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem X.1 Y.1 i
podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje uprawnienia i w dniu 30
marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał wyrok, na mocy którego L. N.
został uznany winnym tego, że w okresie od miesiąca sierpnia do września 1982 r.
w G., będąc członkiem NSZZ „Solidarność”, którego to związku działalność została
zawieszona dekretem Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym,
nie odstąpił od udziału w działalności tego związku przez to, że rozpowszechniał na
terenie W. w G. przekazując pracownikom tego przedsiębiorstwa nielegalne
wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, tj. popełnienia przestępstwa z
art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany
został na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, w sytuacji gdy jego zachowanie
nie wypełniało znamion zarzucanego mu przestępstwa, co stanowiło represję i
poważne prześladowanie z powodu przynależności danej osoby do określonej
grupy politycznospołecznej, która sprzeciwiała się bezprawnemu wprowadzeniu w
Polsce stanu wojennego oraz pozbawienie obywateli podstawowych praw i
wolności, a także działanie na szkodę jego interesu prywatnego - tj. o przestępstwo
z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 3 ustawy o IPN.
uchwalił
1) odmówić zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności
karnej X. Y. – sędziego Departamentu Sądów Wojskowych
Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie w stanie spoczynku,
za czyny wskazane we wniosku prokuratura Oddziałowej Komisji
I ZI 11/25
4
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. z dnia 26
lutego 2025 r., sygn. akt [...];
2) kosztami postępowania obciążyć Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu w K. wnioskiem z dnia 26 lutego 2025 r., sygn. akt [...] (k.3-15v), który
wpłynął do Sądu Najwyższego Izby Odpowiedzialności Zawodowej w dniu 28
lutego 2025 r., zwrócił się o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności
karnej X. Y. – sędziego Departamentu Sądów Wojskowych Ministerstwa
Sprawiedliwości w Warszawie w stanie spoczynku, w stosunku do którego zachodzi
uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstw, gdyż dopuścił się:
1. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni,
popełnionej z przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz
państwa komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w
stopniu podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem
X.1 Y.1 i podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje
uprawnienia i w dniu 30 marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał
wyrok, na mocy którego Z. B. został uznany winnym tego, że działając w
warunkach znacznie ograniczonej poczytalności, w okresie od miesiąca
sierpnia do października 1982 r. nie odstąpił od udziału w działalności
zawieszonego związku zawodowego NSZZ „Solidarność”, którego był
członkiem, przez to, że rozpowszechniał na terenie W. ([...]) w G. ulotki i
wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, a ponadto w drugiej
połowie października 1982 r. dostarczył P. R. ulotkę zaczynającą się od
słów: „Rodacy...”, zawierającą fałszywe wiadomości mogące wywołać
niepokój publiczny lub rozruchy oraz nawołujące do nielegalnych wystąpień
w dniu 10 listopada 1982 r., prosząc go o sporządzenie matrycy służącej do
rozpowszechniania tej ulotki, na co wymieniony przystał, po czym w dniu 28
października 1982 r. odebrał od niego matrycę, 500 szt. papieru formatu A-4,
I ZI 11/25
5
farbę drukarską i wałek drukarski i rzeczy te ukrył u siebie w mieszkaniu, tj.
popełnienia przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia
12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany został na karę 9
miesięcy pozbawienia wolności, w sytuacji gdy jego zachowanie nie
wypełniało znamion zarzucanego mu przestępstwa, co stanowiło represję i
poważne prześladowanie z powodu przynależności danej osoby do
określonej grupy polityczno-społecznej, która sprzeciwiała się bezprawnemu
wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego oraz pozbawienie obywateli
podstawowych praw i wolności, a także działanie na szkodę jego interesu
prywatnego - tj. o przestępstwo z art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 pkt
1 i art. 3 ustawy o IPN,
2. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni,
popełnionej z przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz
państwa komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w
stopniu podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem
X.1 Y.1 i podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje
uprawnienia i w dniu 30 marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał
wyrok, na mocy którego P. R. został uznany winnym tego, że jako członek
zawieszonego związku zawodowego NSZZ „Solidarność” nie odstąpił od
działalności tego związku przez to, że w drugiej połowie października 1982 r.
w celu rozpowszechniania sporządził matrycę z tekstem zawierającym
fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy oraz
nawołującym do nielegalnych wystąpień w dniu 10 listopada 1982 r., a
następnie przekazał ją wraz z papierem, farbą drukarską i wałkiem
drukarskim Z. B., tj. popełnienia przestępstwa z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48
ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany
został na karę 9 miesięcy pozbawienia wolności, w sytuacji gdy jego
zachowanie nie wypełniało znamion zarzucanego mu przestępstwa, co
stanowiło represję i poważne prześladowanie z powodu przynależności
danej osoby do określonej grupy polityczno-społecznej, która sprzeciwiała
się bezprawnemu wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego oraz
I ZI 11/25
6
pozbawienie obywateli podstawowych praw i wolności, a także działanie na
szkodę jego interesu prywatnego - tj. o przestępstwo z art. 165 § 2 k.k. z
1969 r. w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 3 ustawy o IPN,
3. zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, w
postaci bezprawnego pozbawienia wolności na okres powyżej 7 dni,
popełnionej z przyczyn politycznych w ten sposób, że jako funkcjonariusz
państwa komunistycznego, pełniąc funkcję sędziego Sądu [...] w G. w
stopniu podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z porucznikiem
X.1 Y.1 i podporucznikiem X.2 Y.2 jako sędziami, przekroczył swoje
uprawnienia i w dniu 30 marca 1983 r. w postępowaniu o sygn. [...], wydał
wyrok, na mocy którego L. N. został uznany winnym tego, że w okresie od
miesiąca sierpnia do września 1982 r. w G., będąc członkiem NSZZ
„Solidarność”, którego to związku działalność została zawieszona dekretem
Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, nie odstąpił od
udziału w działalności tego związku przez to, że rozpowszechniał na terenie
W. w G. przekazując pracownikom tego przedsiębiorstwa nielegalne
wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, tj. popełnienia
przestępstwa z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym i za to skazany został na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, w
sytuacji gdy jego zachowanie nie wypełniało znamion zarzucanego mu
przestępstwa, co stanowiło represję i poważne prześladowanie z powodu
przynależności danej osoby do określonej grupy politycznospołecznej, która
sprzeciwiała się bezprawnemu wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego
oraz pozbawienie obywateli podstawowych praw i wolności, a także działanie
na szkodę jego interesu prywatnego - tj. o przestępstwo z art. 165 § 2 k.k. z
1969 r. w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 3 ustawy o IPN.
Na posiedzeniu w dniu 25 czerwca 2025 r. Prokurator Oddziałowej Komisji
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. poparł złożony wniosek o
zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej X. Y. – sędziego
Departamentu Sądów Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości w W. w stanie
spoczynku.
I ZI 11/25
7
Sąd Najwyższy ustalił następujące okoliczności stanu faktycznego.
Postępowanie przygotowawcze Prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. o sygn. [...] dotyczy sprawy karnej o
sygn. akt […], rozpoznanej przez Sąd [...] w G., w której wyrokiem z dnia 30 marca
1983 r., skazano Z. B. i P. R. na kary po 9 miesięcy pozbawienia wolności oraz L.
N. na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności, za przestępstwa z art. 46 ust. 1 i art.
48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. We wskazanej
sprawie Sąd [...] w G. orzekał w składzie: sędzia porucznik X.1 Y.1 oraz sędziowie
podporucznicy: X. Y. i X.2 Y.2
[…]
W akcie oskarżenia, który wpłynął do Sądu [...] w G. w dniu 4 marca 1983 r.:
Z. B. został oskarżony o to, że w okresie od miesiąca sierpnia do
października 1982 r. nie odstąpił od udziału w działalności zawieszonego związku
zawodowego NSZZ „Solidarność”, którego był członkiem, przez to, że
rozpowszechniał na terenie G. nielegalne ulotki i wydawnictwa sygnowane przez
NSZZ „Solidarność”, a ponadto w październiku 1982 r. dostarczył P. R. ulotkę
zaczynającą się od słów: „Rodacy...”, nawołującą do nielegalnych wystąpień w dniu
10 listopada 1982 r., prosząc go o sporządzenie matrycy służącej do
rozpowszechniania tej ulotki, na co wymieniony przystał, po czym w dniu 28
października 1982 r. odebrał od niego matrycę wraz z papierem, farbą drukarską i
wałkiem drukarskim, które posiadał w celu rozpowszechnienia i wytwarzania
nielegalnych wydawnictw, tj. o przestępstwo z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 2 i 3
dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym;
P. R. został oskarżony o to, że w miesiącu październiku 1982 r. w celu
rozpowszechniania sporządził matrycę z tekstem nawołującym do nielegalnych
wystąpień w dniu 10 listopada 1982 r., a następnie przekazał ją wraz z papierem,
farbą drukarską i wałkiem drukarskim Z. B. w zamiarze rozpowszechniania
wykonanych z tej matrycy ulotek zawierających fałszywe wiadomości mogące
I ZI 11/25
8
wywołać niepokój publiczny, tj. o przestępstwo z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12
grudnia 1981 r. o stanie wojennym;
L. N. został oskarżony o to, że w okresie od miesiąca sierpnia do września
1982 r. w G., będąc członkiem NSZZ „Solidarność”, którego to związku działalność
została zawieszona dekretem Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym, nie odstąpił od udziału w działalności tego związku przez to, że w celu
rozpowszechniania gromadził nielegalne wydawnictwa w postaci czasopisma „[…]”
sygnowanego przez NSZZ „Solidarność”, „[…] ” sygnowanego przez NSZZ
„Solidarność” Region […], a także inne nielegalne wydawnictwa, a następnie
rozpowszechniał je na terenie G., głównie wśród pracowników W. G., tj. o
przestępstwo z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym.
W dniu 28 marca 1983 r. odbyła się rozprawa przed Sądem [...] w G.,
przewodniczącym składu orzekającego był porucznik X.1 Y.1, sędziami
podporucznicy: X. Y. i X.2 Y.2, jako oskarżyciel występował prokurator Z. A.
Oskarżeni występowali z obrońcami z wyboru. Prokurator wnosił o wymierzenie
oskarżonym: Z. B. i P. R. kar po 1 roku i 6 miesiącach pozbawienia wolności, a
oskarżonemu L. N. kary 1 roku pozbawienia wolności.
W dniu 30 marca 1983 r. ogłoszony został wyrok (k. 11-14 akt o sygn. [...]).
Z. B. został uznany winnym tego, że działając w warunkach znacznie
ograniczonej poczytalności, w okresie od miesiąca sierpnia do października 1982 r.
nie odstąpił od udziału w działalności zawieszonego związku zawodowego NSZZ
„Solidarność”, którego był członkiem, przez to, że rozpowszechniał na terenie W.
([...]) w G. ulotki i wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność”, a ponadto w
drugiej połowie października 1982 r. dostarczył P. R. ulotkę zaczynającą się od
słów: „Rodacy...” zawierającą fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój
publiczny lub rozruchy oraz nawołujące do nielegalnych wystąpień w dniu 10
listopada 1982 r., prosząc go o sporządzenie matrycy służącej do
rozpowszechniania tej ulotki, na co wymieniony przystał, po czym w dniu 28
października 1982 r. odebrał od niego matrycę, 500 szt. papiery formatu A-4, farbę
drukarską i wałek drukarski i rzeczy te ukrył u siebie w mieszkaniu, tj. przestępstwo
z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym i za to skazany został na karę 9 miesięcy pozbawienia wolności.
I ZI 11/25
9
P. R. został uznany winnym tego, że jako członek zawieszonego związku
zawodowego NSZZ „Solidarność” nie odstąpił od działalności tego związku przez
to, że w drugiej połowie października 1982 r. w celu rozpowszechniania sporządził
matrycę z tekstem zawierającym fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój
publiczny lub rozruchy oraz nawołującym do nielegalnych wystąpień w dniu 10
listopada 1982 r., a następnie przekazał ją wraz z papierem, farbą drukarską i
wałkiem drukarskim Z. B., tj. przestępstwo z art. 46 ust. 1 w zb. z art. 48 ust. 3
dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym i za to skazany został na karę
9 miesięcy pozbawienia wolności.
L. N. został uznany winnym tego, że w okresie od miesiąca sierpnia do
września 1982 r. w G., będąc członkiem NSZZ „Solidarność”, którego to związku
działalność została zawieszona dekretem Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r.
o stanie wojennym, nie odstąpił od udziału w działalności tego związku przez to, że
rozpowszechniał na terenie W. w G. przekazując pracownikom tego
przedsiębiorstwa nielegalne wydawnictwa sygnowane przez NSZZ „Solidarność” ,
tj. przestępstwo z art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym
i za to skazany został na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności.
W dniu 3 września 1992 r. Prokurator Generalny złożył rewizję nadzwyczajną
od wyroku Sądu [...] w G. z dnia 30 marca 1983 r., sygn. akt [...], wniósł w niej o
uniewinnienie oskarżonych (k. 146-146v akt o sygn. [...]). Wyrokiem z dnia 16
października 1992 r., sygn. WRN. 101/92, Sąd Najwyższy - Izba Wojskowa w
Warszawie, zmienił wyrok zaskarżony wyrok i uniewinnił wszystkich oskarżonych
(k. 148-149v akt o sygn. [...]).
Z. B. zmarł w dniu […] 1986 r., P. R. zmarł w dniu […] 2025 r., L. N. wyjechał
na stałe do N.
We wniosku wskazano, że w aktach Prokuratury [...] w G. w sprawie
przeciwko Z. B., P. R. i L. N. (sygn. akt od IPN […]), znajdują się głównie kopie
dokumentów procesowych z akt Sądu [...] w G. o sygn. [...] w sprawie przeciwko
ww. Na kartach nr 121-123 znajduje się postanowienie Naczelnej Prokuratury
Wojskowej z dnia 7 sierpnia 1992 r., sygn. […], o zmianie prawomocnego
postanowienia Prokuratury [...] w G. z dnia 8 lutego 1983 r., sygn. […], o umorzeniu
śledztwa przeciwko J. B. wobec braku dostatecznych dowodów popełnienia
I ZI 11/25
10
przestępstwa. Postanowienie zmieniono poprzez przyjęcie podstawy umorzenia na
stwierdzenie, że J. B. nie popełnił zarzucanego mu przestępstwa. Na kartach nr
124-126 znajduje się kopia postanowienia Sądu [...] w G. z dnia 10 lutego 1992 r.,
sygn. […] o przyznaniu żonie zmarłego skazanego Z. B. odszkodowania za
niesłuszne skazanie. Przewodniczącym składu orzekającego był komandor
podporucznik X. Y. Na kartach nr 132-133 znajduje się kopia postanowienia Sądu
[...] w G. z dnia 26 lutego 1993 r. o odmowie zasądzenia na rzecz P. R. kosztów
zastępstwa adwokackiego. Przewodniczącym składu orzekającego był także X. Y. Z
tego postanowienia wynika, iż w Sądzie [...] w G. toczyło się postępowanie o
odszkodowanie za niesłuszne skazanie odnośnie P. R. i otrzymał on takie
odszkodowanie. Powyższe orzeczenie dotyczyło właśnie tego postępowania
(sygnatury brak).
Wskazano we wniosku również, że dokonano oględzin następujących akt.
Akta paszportowe Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w G1. nr
[…] dotyczące L. N. (sygn. akt IPN […]). W aktach znajdują się następujące wnioski
o wydanie paszportu:
1. Na wyjazd do A. z dnia 28 maja 1981 r., paszport wydano.
2. Na wyjazd do N. na pobyt stały w celu emigracyjnym z dnia 29 listopada 1983 r.
Z wniosku wynika, że ww. był karany za przestępstwo z art. 46 i 48 dekretu o stanie
wojennym, o wyjazd ubiegała się także żona K. i córka B. Na ostatniej stronie
wniosku znajduje się odręczny zapis ww. o treści: „Postanowiłem opuścić Polskę i
udać się na stałą emigrację z powodów czysto politycznych. Dlatego też proszę o
nierobienie mi trudności związanych z moją emigracja, jak i rodziny, do N.”. Na
karcie nr 24 znajduje się „opinia” Wydziału V WUSW w G1. z dnia 13 grudnia 1983
r., gdzie znajduje się zapis „Mając na uwadze powyższe tut. Wydział V nie stawia
przeszkód na wydanie zezwolenia L. N. na wyjazd z kraju na stałe”. W piśmie Sądu
[...] w G. do Wydziału Paszportów WUSW w G1. z dnia 15 grudnia 1983 r. znajduje
się zapis: „Sąd [...] w G. nie stawia przeszkód na wyjazd emigracyjny L. N. s. J.
wraz z rodziną”. W notatce służbowej Naczelnika Wydziału Paszportów Komendy
Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w G1. podpułkownika magistra Z. S. z dnia 12
stycznia 1984 r. znajduje się zapis „Biorąc powyższe pod uwagę oraz istniejące
nadal zagrożenie, że ob. L. N. może w przyszłości podjąć wrogą działalność
I ZI 11/25
11
polityczną proponujemy wyrazić zgodę na jego wyjazd emigracyjny wraz z rodziną
do N.”. Decyzją z dnia 13 stycznia 1984 r. paszport wydano.
Akta paszportowe Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w G1. nr
[…] dotyczące P. R. (sygn. akt IPN […]). W aktach znajduje się jeden wniosek o
wydanie paszportu na wyjazd do ZSRR z dnia 3 lutego 1984 r., paszport wydano.
We wniosku znajduje się adnotacja, że w/wym. był karany za przestępstwo z art. 48
ust. 2 i 4 dekretu o stanie wojennym.
Akta Aresztu Śledczego w G1. dotyczące P. R. (sygn. akt IPN […]). Z akt
wynika, że został on zatrzymany w dniu 28 października 1982 r., a do Aresztu
Śledczego w G1. został doprowadzony w dniu 5 listopada 1982 r. o godz. 10.00
przez funkcjonariuszy Komendy Miejskiej Milicji Obywatelskiej w G. Zwolniony
został w dniu 12 maja 1983 r. na mocy postanowienia Sądu [...] w G. z dnia 10 maja
1983 r., sygn. [...] o warunkowym przedterminowym zwolnieniu. W tym okresie
udzielono 21 widzeń z członkami rodziny.
Akta kontrolne śledztwa prowadzonego przez Służbę Bezpieczeństwa
Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w G1. nr […] w sprawie przeciwko Z.
B., J. B., P. R. i L. N. o przestępstwo z art. 48 i inne dekretu o stanie wojennym
(sygn. akt IPN […]).
Akta Naczelnej Prokuratury Wojskowej w Warszawie o sygn. […] dot. Z. B.,
P. R. i L. N., oskarżonych o przestępstwo z art. 48 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r.
(sygn. akt IPN […]). Znajduje się tam rewizja nadzwyczajna Prokuratora
Generalnego o sygn. […] z dnia 3 września 1992 r. i wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 16 października 1992 r., sygn. WRN. 101/92.
Akta o sygn. akt IPN […]. Są to materiały opisane jako „Kolekcja: Z1. i Z2. R.
Akta sądowe z lat 1982-1999 dot. Z. B., imię ojca W., ur. […] 1925 r. w Ł.”. W
aktach znajdują się kopie dokumentów procesowych, materiały NSZZ
„Solidarność”, karty z nazwiskami prokuratorów i sędziów i inne, w tym list żony ww.
do Senatu RP.
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Poza sporem jest, iż X. Y. – sędzia Departamentu Sądów Wojskowych
Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie w stanie spoczynku, orzekał w okresie
I ZI 11/25
12
stanu wojennego w Sądzie [...] w G. Jako sędzia sądu wojskowego, orzekając w
tym Sądzie, w wyznaczonych sprawach karnych, z właściwości tego Sądu,
uczestniczył tym samym w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.
W okresie PRL – u, w myśl art. 56 ust. 1 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca
1952 r., wymiar sprawiedliwości sprawowały Sąd Najwyższy, sądy wojewódzkie,
sądy rejonowe i sądy szczególne. Takim sądem szczególnym był Sąd [...] w G.
W doktrynie wskazuje się, że „wymiar sprawiedliwości” jest działalnością
powołanych do tego organów publicznych, polegającą na wiążącym orzekaniu o
tym, co jest sprawiedliwe w danym konkretnym przypadku, czyli wymierzaniu
sprawiedliwości tym, którzy się jej domagają lub tym, którzy z nakazem
sprawiedliwości znaleźli się w kolizji. To „wymierzanie sprawiedliwości” należy
rozumieć tylko intencjonalnie, to znaczy, że działalność ta powinna zmierzać do
realizacji sprawiedliwości, choćby w tym czy innym konkretnym przypadku celu
tego nie osiągnęła. Zaznacza się, że pojęcie „sprawiedliwości” na gruncie rozważań
prawnych, trzeba łączyć ze stosowaniem prawa w tym sensie, iż tylko to co zgodne
jest z prawem, może być uznane za sprawiedliwe w sensie prawnym (por. M.
Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Kraków 2011,
s. 13 – 16). Podkreśla się, że wyłączność kompetencji władzy sądowniczej w
zakresie sprawowania „wymiaru sprawiedliwości” wynika z założenia, iż tylko sąd
dysponuje niezbędnym „luzem decyzyjnym”, a do istoty sprawowania wymiaru
sprawiedliwości należy orzekanie oparte na swobodnej (co nie znaczy oczywiście
arbitralnej) ocenie w zakresie ustaleń określonych faktów i ich kwalifikacji prawnej.
Zasada niezawisłości sędziów między innymi oznacza, dokonywanie przez
sędziego samodzielnie wykładni prawa (interpretacji) podczas wykonywania
czynności orzeczniczych w obszarze sprawowania wymiaru sprawiedliwości.
Czynnikiem decydującym w zakresie rozpoznawania spraw i wydawania orzeczeń
jest swobodne wewnętrzne przekonanie sędziego oraz głos jego sędziowskiego
sumienia w danej sprawie. Sumienie to uformowany osąd o moralnym dobru/złu
zamierzonego przez człowieka jego własnego konkretnego aktu, którego
sprawienie staje się dla niego źródłem wewnętrznej aprobaty bądź poczucia winy,
własnego bycia dobrym lub złym człowiekiem. To jest też rodzaj mechanizmu
uzgadniającego nasze działanie z uznanym przez nas za słuszny kodeksem norm
I ZI 11/25
13
moralnych (zob. J. Górnicka – Kalinowska, Idea sumienia w filozofii moralnej,
Warszawa 1991, s. 277, F. Greniuk, Dzieje kształtowania się koncepcji sumienia,
(w:) J. Nagórny, A. Deredziuk (red.), Człowiek – sumienie – wartości. Materiały z
sympozjum KUL, 2 – 3 XII 1996 r., red. J. Nagórny, A. Deredziuk, Lublin 1997, s.
75).
Nie budzi wątpliwości, iż jądrem działalności orzeczniczej sędziego, jest
wiążące rozstrzyganie co do kwestii odpowiedzialności prawnej strony
postępowania, a także w zakresie kwestii incydentalnych (ubocznych) w
prowadzonym postępowaniu sądowym. W doktrynie trafnie wskazuje się, że
rozstrzygnięcie jakiejkolwiek, nawet najdrobniejszej, kwestii w procesie sądowym
wymaga:
- ustalenia faktów sprawy w takim zakresie, w jakim są one istotne z punktu
widzenia rozstrzyganej kwestii,
- ustalenia faktu obowiązywania relewantnych z punktu widzenia
rozstrzyganego przedmiotu przepisów prawa oraz dokonania ich interpretacji
(wykładni),
- dokonania tzw. subsumpcji, czyli ,,podciągnięcia” ustalonych przez sąd
faktów pod zrekonstruowaną na podstawie obowiązujących przepisów normę
prawną i wiążącego ustalenia prawnych konsekwencji owych faktów (por. P.
Hofmański, St. Zabłocki, Elementy metodyki sędziego w sprawach karnych,
Warszawa 2011, s. 141).
W działalności orzeczniczej sędziego zawsze zachodzi konieczność
dokonania ustaleń co do znaczenia określonych przepisów aktu prawnego, czyli
dokonania ich wykładni (interpretacji) w oparciu o wypracowane w orzecznictwie
sądowym i doktrynie prawa dyrektywy wykładni. Już w XIX wieku wybitny polski
prawnik profesor Romuald Hube podnosił, iż cyt. „Celem każdego prawa jest, aby
było zastosowane, lecz aby dojść do zastosowania onego potrzeba je naprzód
wyłożyć, to jest zrozumieć, zgłębić jego ducha, poznać jego znaczenie, a potem
dopiero zapytać się: czy przypadek, który przedstawia się do rozstrzygnięcia, jest
wprost przez prawo przewidziany, czy nie” (R. Hube, Kilka uwag nad artykułem ,,O
jurysprudencji” umieszczonym w Bibliotece Warszawskiej, w: R. Hube, Pisma,
Warszawa 1905, s. 59). Poza sporem jest bowiem, iż każdy tekst prawny,
I ZI 11/25
14
składający się przecież z wyrażeń złożonych zbudowanych zgodnie z regułami
składni języka etnicznego i tworzących pewną uporządkowaną całość przepisów,
czyli zdań w sensie gramatycznym, wyróżnionych graficznie w postaci artykułów,
paragrafów lub ustępów, wymaga wykładni (interpretacji). Trafnie zauważono, iż
ogłoszony prawidłowo tekst prawny przybierający postać ustawy, a więc aktu
prawnego uchwalonego przez władzę ustawodawczą, w momencie jej promulgacji,
jak pisał w XIX wieku Karl Binding, „myśli i pragnie tego, co wydobywa z niej
rozumnie interpretujący.”
Oceniając, już w okresie III Rzeczypospolitej, zgodność aktów prawnych
PRL - u dotyczących stanu wojennego z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej i
Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych, Trybunał
Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 marca 2011 r., sygn. akt K 35/08, podniósł
między innymi, że cyt. „dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym,
zawierał przepisy materialnoprawne ustanawiające ograniczenia konstytucyjnych
wolności i praw jednostki. Przepisy te przewidywały bardzo daleko idącą ingerencję
w sferę tych praw. Dobitnym przejawem tej ingerencji był art. 4 ust. 1 dekretu z dnia
12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, który zawieszał lub ograniczał podstawowe
prawa obywateli określone w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i innych
ustawach oraz umowach międzynarodowych, których Polska Rzeczpospolita
Ludowa była stroną. W szczególności zostały zniesione lub ograniczone:
nietykalność osobista (art. 87 ust. 1 Konstytucji PRL), nienaruszalność mieszkań
i tajemnicy korespondencji (art. 87 ust. 2 Konstytucji PRL), prawo zrzeszania się
(art. 84 ust. 1 Konstytucji PRL), wolność słowa, druku, zgromadzeń, wieców,
pochodów i manifestacji (art. 83 ust. 1 Konstytucji PRL). W ten sposób prawodawca
aktem o randze ustawy, ograniczył konstytucyjne prawa obywateli”. Trybunał
Konstytucyjny wskazał, że takie regulacje dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie
wojennym, stanowiły zarazem zaprzeczenie przyjętych przez Polskę zobowiązań
wynikających z Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.
Podniósł, że dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, cyt. „zawierał
treści normatywne odnoszące się do sfery praw i wolności konstytucyjnie
chronionych. Represyjność przepisów dekretu o stanie wojennym przejawiała się
między innymi w tym, że po pierwsze, dekret dokonywał penalizacji czynów, które
I ZI 11/25
15
nie były przed 13 grudnia 1981 r. karalne, po wtóre, zaostrzał odpowiedzialność
karną za czyny zabronione na gruncie ówczesnego prawa oraz, po trzecie, liczne
dotychczasowe wykroczenia kwalifikował jako przestępstwa. Dekret był aktem
wojny wobec pokojowego ruchu obywatelskiego. Represyjne przepisy miały na celu
zduszenie wolności słowa, zrzeszania się, druku, zgromadzeń oraz innych wolności
i praw, jakie przysługiwały obywatelom z mocy Konstytucji PRL oraz
obowiązującego prawa międzynarodowego”.
Przypomnieć należy, iż art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r.
o stanie wojennym stanowił, że „Kto będąc członkiem stowarzyszenia, związku
zawodowego, zrzeszenia lub organizacji, której działalność została zawieszona, nie
odstąpił od udziału w takiej działalności, podlega karze pozbawienia wolności od
roku do lat 3”. Z kolei art. 46 ust. 2 tego dekretu głosił, cyt. „Kto organizuje albo
kieruje strajkiem lub akcją protestacyjną, podlega karze pozbawienia wolności od
roku do lat 5.” Natomiast art. 48 ust. 1 dekretu z dnia 12 rudnia 1981 r. o stanie
wojennym stanowił, że cyt. „Kto w celu osłabienia gotowości obronnej Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej rozpowszechnia wiadomości mogące gotowość tą
osłabić, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 8”, zaś art. 48 ust. 2, że
cyt. „Kto rozpowszechnia fałszywe wiadomości, jeżeli może to wywołać niepokój
publiczny lub rozruchy, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5.”
Z kolei art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym głosił, że
cyt. „Kto w celu rozpowszechniania sporządza, gromadzi, przechowuje, przewozi,
przenosi lub przesyła pismo, druk, nagranie lub film zawierające wiadomości
określone w ust. 1 i 2, podlega karze pozbawienia wolności do lat 5”, a art. 48 ust. 4,
cyt. „Kto dopuszcza się czynu określonego w ust. 1 lub 2, używając druku lub
innego środka masowej informacji, podlega karze pozbawienia wolności od roku do
lat 10”. W myśl art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach
szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania
stanu wojennego, na czas obowiązywania stanu wojennego sprawy o przestępstwa
z art 48 ust. 1 – 4 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, były
rozpoznawane w trybie doraźnym. Zgodnie z art. 4 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r.
o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w
czasie obowiązywania stanu wojennego, rozpoznając sprawę w trybie doraźnym
I ZI 11/25
16
sąd mógł wymierzyć bez względu na rodzaj i granice ustawowego zagrożenia
danego przestępstwa, następujące kary zasadnicze: karę śmierci lub karę 25 lat
pozbawienia wolności albo karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3,
chyba że przepis szczególny przewidywał wyższą dolną granicę ustawowego
zagrożenia. Karę śmierci i karę 25 lat pozbawienia wolności sąd mógł wymierzyć
tylko wówczas, gdy górna granica ustawowego zagrożenia nie była niższa od kary
8 lat pozbawienia wolności. W postępowaniu doraźnym sąd mógł w wyjątkowych,
szczególnie uzasadnionych wypadkach, wskazanych w ustawie, zastosować
nadzwyczajne złagodzenie kary. Nie można zaś było stosować przepisów o
nadzwyczajnym złagodzeniu kary – art. 57 § 2 i art. 57 § 4 k.k. z 1969 r. Art. 12 ust.
2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w sprawach o
przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego, uprawniał
sąd do odstąpienia w wyroku od stosowania postępowania doraźnego.
W polskim ustawodawstwie formalny immunitet sędziowski, który jest
uznawany za jedną z ustrojowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej
i niezależności sądów, służy przede wszystkim ochronie jednego z podstawowych,
konstytucyjnych praw obywatelskich, to jest prawa do rzetelnego, sprawnego,
sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny,
bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Ustanowiony w art. 181
Konstytucji RP formalny immunitet sędziowski, oznacza, że w Rzeczypospolitej
Polskiej sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu określonego ustawą,
pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Swoim
zakresem podmiotowym immunitet formalny (procesowy) sędziego obejmuje
sędziów, tzn. wszystkie osoby powołane, w trybie art. 179 Konstytucji RP do
piastowania urzędu sędziego i nadal zachowujące status sędziowski, w tym
sędziów w stanie spoczynku (por. np. W. Kozielewicz, Odpowiedzialność
dyscyplinarna sędziów. Komentarz, Warszawa 2005, s. 55, T. Ereciński, J.
Gudowski, J. Iwulski, Prawo o ustroju sądów powszechnych. Ustawa o Krajowej
Radzie Sądownictwa. Komentarz, Warszawa 2010, s. 291, uchwała Sądu
Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 11 września 2006 r., sygn. akt SNO
40/06, OSNSD 2006, poz. 14).
I ZI 11/25
17
X. Y. posiada aktualnie status - sędziego Departamentu Sądów Wojskowych
Ministerstwa Sprawiedliwości w W. w stanie spoczynku, a zatem jest objęty
instytucją sędziowskiego immunitetu formalnego.
Art. 181 Konstytucji RP ustanawiający instytucję immunitetu formalnego
sędziego, określa następujące wymogi jego uchylenia:
a) uchylenie immunitetu formalnego sędziego musi mieć zawsze charakter
uprzedni, co oznacza, iż do daty uprawomocnienia się decyzji o jego uchyleniu
możliwe jest tylko prowadzenie postępowania karnego „w sprawie”, a nie „przeciw
osobie”,
b) uchylenie immunitetu formalnego sędziego może być dokonane tylko
przez „sąd” (tzn. tylko przez jeden z sądów wskazanych w art. 175 Konstytucji RP),
z zastosowaniem procedury zapewniającej sędziemu niezbędne gwarancje
rzetelnego postępowania,
c) uchylenie immunitetu sędziego może być dokonane tylko przez sąd
„określony w ustawie”, co oznacza, iż musi istnieć generalna regulacja ustawowa
wskazująca właściwość sądu do podejmowania rozstrzygnięć w przedmiocie jego
uchylenia.
Postępowanie immunitetowe w sprawach sędziów można zdefiniować jako
mające umocowanie konstytucyjne odrębne oraz autonomiczne wobec
postępowania karnego i postępowania dyscyplinarnego, dwuinstancyjne, i co do
zasady jawne, postępowanie sądowe toczące się przed sądem dyscyplinarnym
mające na celu rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku uprawnionego oskarżyciela
o uchylenie immunitetu. Z perspektywy procedury karnej jest tzw. postępowaniem
pomocniczym (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2025 r., sygn.
akt II ZIZ 13/22).
Zgodnie z art. 39a § 2a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju
sądów wojskowych, w sprawach o zezwolenie na pociągnięcie sędziego sądu
powszechnego do odpowiedzialności karnej (czyli w sprawach o uchylenie
formalnego immunitetu sędziego), orzeka w pierwszej instancji Sąd Najwyższy w
składzie jednego sędziego, a w drugiej instancji - Sąd Najwyższy w składzie trzech
sędziów orzekających w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej.
I ZI 11/25
18
W myśl art. 30 § 4 tej ustawy sąd dyscyplinarny (jest nim Sąd Najwyższy w
składzie jednego sędziego orzekającego w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej),
wydaje uchwałę zezwalającą na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej,
jeżeli zachodzi dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia przez niego
przestępstwa. Sformułowanie „dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia
przez niego przestępstwa” określa materialną podstawę decyzji w przedmiocie
zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej, jest ono
tożsame z pojęciem użytym w art. 313 § 1 k.p.k. Na gruncie zaś wykładni tego
przepisu k.p.k., wskazuje się, że wydanie postanowienia o przedstawieniu zarzutów
wymaga istnienia bardziej rozbudowanej faktycznej podstawy, niż ta, która
wystarcza do wszczęcia śledztwa lub dochodzenia. Poza uzasadnionym
podejrzeniem popełnienia przestępstwa musi istnieć także dostatecznie
uzasadnione podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba. Czyli to coś więcej
niż uzasadnione podejrzenie, jakim posłużył się ustawodawca w art. 303 k.p.k.,
oraz znacznie więcej niż uzasadnione przypuszczenie, którego to zwrotu użyto w
art. 244 § 1 k.p.k. (por. np. uchwały Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego: z
dnia 18 października 2004 r., sygn. akt SNO 40/04, OSNSD 2004, Nr 2, poz. 33; z
dnia 8 maja 2007 r., sygn. akt SNO 21/07, OSNSD 2007, poz. 38; z dnia 27
stycznia 2009 r., sygn. akt SNO 95/08, OSNSD 2009, poz. 24; z dnia 20 lipca 2011
r., sygn. akt SNO 32/11, LEX nr 1288863; z dnia 18 lipca 2014 r., SNO 36/14, LEX
nr 1504922). Obowiązkiem zaś sądu dyscyplinarnego, w ramach postępowania
wszczętego wnioskiem oskarżyciela o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do
odpowiedzialności karnej, jest zbadanie przedstawionych przez oskarżyciela
materiałów dowodowych, ewentualnie także innych zgromadzonych w toku tego
postępowania sądowego materiałów, w celu stwierdzenia, czy zachodzi
dostatecznie uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa przez sędziego.
Wykluczone jest zatem podjęcie uchwały o zezwolenie na pociągnięcie sędziego w
stanie spoczynku do odpowiedzialności karnej, gdy stopień prawdopodobieństwa
popełnienia przez niego przestępstwa jest niższy niż dostateczny, za czym
przemawia ocena dowodów zgromadzonych w toku sądowego postępowania o
zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karmnej, czyli
przedstawionych przez oskarżyciela wraz z wnioskiem, jak i dowodów uzyskanych
I ZI 11/25
19
na etapie postępowania przed sądem dyscyplinarnym. Obowiązkiem sądu
dyscyplinarnego, orzekającym w mającym umocowanie konstytucyjne odrębnym
sądowym postępowaniu o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do
odpowiedzialności karnej (por. art. 181 Konstytucji RP), jest wnikliwe rozważenie,
czy ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynikają okoliczności
wyłączające bezprawność czynu objętego wnioskiem o zezwolenie na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej, wyłączające winę, względnie prowadzące
do wniosku o znikomej społecznej szkodliwości czynu.
Zgodnie z poglądem ugruntowanym w doktrynie i orzecznictwie,
prawomocna uchwała sądu dyscyplinarnego o zezwoleniu na pociągnięcie
sędziego do odpowiedzialności karnej (uchylenie immunitetu formalnego sędziego)
nie przesądza o winie sędziego, nie pozbawia go domniemania niewinności, a jest
jedynie zgodą sądu na przejście toczącego się postępowania karnego do kolejnego
etapu.
Niezmiernie złożoną i delikatną materią jest kwestia ewentualnej
odpowiedzialności karnej sędziego za treść wyroku wydanego przez niego (w
składzie sądu z jego udziałem). Poniesienia tego rodzaju odpowiedzialności karnej
przez X. Y. – sędziego Departamentu Sądów Wojskowych Ministerstwa
Sprawiedliwości w W. w stanie spoczynku, domaga się Z. W. - prokurator
Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K., za
czyny opisane we wniosku z dnia 26 lutego 2025 r., sygn. akt […]. Przedmiotowy
wniosek prokuratora z Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowej Komisji Ścigania
Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. w sprawie prowadzonej pod sygn. akt
[…], podlega przede wszystkim ocenie prawnej zgodnie z mającą moc zasady
prawnej uchwałą pełnego składu Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu
Najwyższego z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22.
Według powołanej uchwały (pkt I lit. a), błąd w zakresie wykładni i
stosowania przepisów prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub w zakresie
ustalenia stanu faktycznego czy też oceny dowodów, jeżeli nie stanowi rażącej i
oczywistej obrazy przepisów prawa, jako zachowanie mieszczące się w istocie
sprawowania wymiaru sprawiedliwości (zwłaszcza w modelu dwuinstancyjnego
postępowania uzupełnionego o instytucje nadzwyczajnych środków zaskarżenia) i
I ZI 11/25
20
przez to legalne, nie może być podstawą do pociągnięcia członka składu
orzekającego do odpowiedzialności dyscyplinarnej i karnej (arg. ex. art. 107 § 1 pkt
1 - 3 u.s.p.). Jak też wskazano w tej uchwale (pkt I lit. b), jeżeli zachowanie
sędziego, które wyczerpuje znamiona typu deliktu dyscyplinarnego określonego w
art. 107 § 1 u.s.p., dotyczy błędu w zakresie wykładni i stosowania przepisów
prawa krajowego lub prawa Unii Europejskiej lub w zakresie ustalenia stanu
faktycznego czy też oceny dowodów, to nie stanowi ono przewinienia
dyscyplinarnego (art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p.) i nie może jednocześnie stanowić
przestępstwa (por. pkt I lit. a i lit. b uchwały pełnego składu Izby Odpowiedzialności
Zawodowej Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22).
Jednocześnie Sąd Najwyższy, w pkt I lit. c powołanej uchwały stwierdził, że
cyt. „Brak odpowiedzialności dyscyplinarnej, jak i będący tego konsekwencją brak
ewentualnej odpowiedzialności karnej, o jakich mowa w pkt I lit. a i lit. b, nie
obejmuje sytuacji wyjątkowych, w których w ramach sprawowania wymiaru
sprawiedliwości dochodzi do popełnienia przez sędziego w trakcie orzekania tzw.
zbrodni sądowej, czyli czynu sprowadzającego się do umyślnego, w formie zamiaru
bezpośredniego, zachowania polegającego na wymierzeniu przez niego (sąd z nim
w składzie) kary w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych,
powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne, jak również
kardynalnych zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do
odpowiedzialności karnej; sędzia dopuścił się innego przestępstwa (np.
przekupstwo, sfałszowanie dokumentu, zmuszenie do określonego zachowania);
sędzia podejmuje w złej wierze działania, dla których sprawowanie wymiaru
sprawiedliwości ma stanowić jedynie pozorne uzasadnienie; sędzia w sposób
arbitralny i pozbawiony jakichkolwiek podstaw faktycznych i prawnych odmawia
udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”.
Także w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 lipca
2021 r., w sprawie C-791/19 Komisja Europejska przeciwko Polsce (system
odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów) przyjęto, że wyłączenie gwarancji
wynikających z zasady niezawisłości sędziowskiej nie dotyczy „poważnych i
całkowicie niewybaczalnych zachowań ze strony sędziów, polegających na
przykład na celowym i wynikającym ze złej wiary lub z wyjątkowo poważnych i
I ZI 11/25
21
rażących zaniedbań pogwałceniu przepisów prawa krajowego i prawa Unii, których
przestrzeganie mają zapewnić, lub na arbitralnym szafowaniu wyroków lub
odmowie wymiaru sprawiedliwości, podczas gdy jako depozytariusze funkcji
orzeczniczych mają za zadanie orzekać w sporach poddawanych im pod
rozstrzygnięcie przez jednostki” (por. pkt 137 tego wyroku).
Współcześnie wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, iż nie do
przyjęcia jest, ze względu na sens panującego w Polsce porządku konstytucyjnego
demokratycznego państwa prawnego, aby sędzia wypełniający swoje obowiązki
orzecznicze i korzystający, w związku z tym z wynikającego z zasady sędziowskiej
niezawisłości, uprawnienia dokonywania samodzielnie, według swego sumienia,
wykładni prawa (interpretacji) podczas wykonywania czynności orzeczniczych
w obszarze sprawowania wymiaru sprawiedliwości, był za takie orzecznicze
czynności represjonowany na płaszczyźnie prawa karnego lub prawa
dyscyplinarnego. Niebudzące jakichkolwiek wątpliwości naruszenia w obszarze
wykładni przepisów prawa (określane jako naruszenie przepisów prawa
materialnego lub prawa procesowego przez błędną wykładnię), powinny być
usuwane w trybie kontroli instancyjnej, poprzez zaskarżenie takiego orzeczenia
zwykłym lub nadzwyczajnym środkiem odwoławczym, z konsekwencjami w postaci
zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia, jak też z ewentualnym
zastosowaniem przez sąd odwoławczy instytucji wytknięcia uchybienia, o jakiej
mowa w art. 40 u.s.p. (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2023 r.,
sygn. akt I ZSK 43/22, LEX nr 3516555).
W sprawie o sygn. akt [...] dot. Z. B., P. R. oraz L. N., Sąd [...] w G., w
składzie z udziałem X. Y., skazał ww., za przestępstwa wyczerpujące znamiona art.
46 ust. 1 i art. 48 ust. 3 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym, na
kary po 9 miesięcy pozbawienia wolności Z. B. i P. R., natomiast L. N. na karę 5
miesięcy pozbawienia wolności. Sąd [...] w G., w składzie z udziałem X. Y., we
wskazanej sprawie, zastosował korzystne dla oskarżonych unormowanie z art. 12
ust. 2 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w
sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego,
i odstąpił w wyroku od stosowania postępowania doraźnego.
I ZI 11/25
22
W realiach faktycznych niniejszej sprawy, mając na względzie unormowanie
z art. 5 § 2 k.p.k., określające zasadę in dubio pro reo, będące konsekwencją ujętej
w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP zasady domniemania niewinności, znajdującej się w
katalogu podstawowych praw człowieka, a która w Polsce obowiązuje przecież
także w odrębnym i autonomicznym wobec postępowania karnego sądowym
postępowaniu w przedmiocie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do
odpowiedzialności karnej, nie można przyjąć, iż zachodzi dostatecznie uzasadnione
podejrzenie popełnienia przez X. Y. – sędziego Departamentu Sądów Wojskowych
Ministerstwa Sprawiedliwości w W. w stanie spoczynku, trzech zbrodni
komunistycznych, będących tzw. zbrodniami sądowymi, stanowiących jednocześnie
zbrodnie przeciwko ludzkości, a polegających na pozbawieniu pokrzywdzonych Z.
B., P. R. i L. N. wolności na okres powyżej 7 dni, tj. przestępstw z art. 165 § 2 k.k. z
1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o IPN, ujętych w pkt 1- 3 wniosku
prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
w K. z dnia 26 lutego 2025 r., sygn. akt […]. W myśl pkt I lit. c uchwały pełnego
składu Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego z dnia 19 września
2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22, do przyjęcia popełnienia przez sędziego w trakcie
orzekania w sprawie, w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości, tzw.
zbrodni sądowej, która w przypadku spełnienia przesłanek określonych w pkt II tej
uchwały, może też przybrać postać zbrodni komunistycznej, stanowiącej
jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, wymaga się udowodnienia działania
umyślnego sędziego, w formie zamiaru bezpośredniego, polegającego na
wymierzeniu przez niego (sąd z nim w składzie) kary w postępowaniu
prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych, powszechnie uznanych zasad
normujących postępowanie karne, jak również kardynalnych zasad określających
podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności karnej (por. W. Kozielewicz,
Zbrodnie sądowe jako zbrodnie przeciwko ludzkości – uwagi z polskiej perspektywy,
w: A. Górski A. Światłowski (red.), Hominum causa omne ius constitutum sit.
Księga jubileuszowa Profesora Piotra Hofmańskiego, Warszawa 2024, s. 614 –
632). W doktrynie podkreśla się, iż zamiar bezpośredni z dogmatycznego punktu
widzenia nie budzi większych wątpliwości. Ustawodawca opisuje go w ten sposób,
że sprawca „chce popełnić czyn zabroniony”. Podnosi się, iż skoro sprawca chce
I ZI 11/25
23
czegoś konkretnego, to musi mieć świadomość istnienia owego czegoś,
przynajmniej w zakresie podstawowych, istotnych danych odnośnie do istoty
konkretnej czynności wykonawczej, przedmiotu tej czynności i innych okoliczności
mających znaczenie dla oceny jego zachowania z punktu widzenia znamion czynu
zabronionego (por. M. Budyn – Kulik, Umyślność w prawie karnym i psychologii.
Teoria i praktyka sądowa, Warszawa 2015, s. 35 – 38). W orzecznictwie dominuje
pogląd, że mimo, iż zamiar bezpośredni istnieje tylko w świadomości sprawcy, to
podlega identycznemu dowodzeniu jak okoliczności ze sfery przedmiotowej, a więc
z zastosowaniem odpowiednich zasad dowodzenia i wnioskowania (por. np.
postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 25 lipca 2005 r., sygn. akt V KK 87/05,
LEX nr 152493; z dnia 22 grudnia 2006 r., sygn. akt II KK 92/06, R – OSNKW 2006,
poz. 2576; z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. akt IV KK 168/10, R – OSNKW 2010,
poz. 2357). Z dowodów zgromadzonych w sprawie, nie można, bez przekroczenia
treści unormowania z art. 5 § 2 k.p.k., wywieść i uzasadnić wniosków, iż zachodzi
dostatecznie podejrzenie, że X. Y. – sędzia Departamentu Sądów Wojskowych
Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie w stanie spoczynku, skazując Z. B. i P.
R. na kary po 9 miesięcy pozbawienia wolności oraz L. N. na karę 5 miesięcy
pozbawienia wolności, uczynił to intencjonalnie, z naruszeniem kardynalnych
zasad określających podstawy pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności
karnej, czyli że działał z zamiarem bezpośrednim popełnienia zbrodni
komunistycznych stanowiących jednocześnie zbrodnie przeciwko ludzkości.
Bezsporna wadliwość wyroku Sądu [...] w G., w sprawie o sygn. akt [...], dot. Z. B.,
P. R. i L. N., stwierdzona w rzeczywistości prawno–ustrojowej Polski po 1990 r.,
wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1992 r., sygn. akt WRN
101/92, to wynik błędu w zakresie prawa materialnego składu Sądu [...] w G.
orzekającego w tej sprawie. Błąd to tego rodzaju stosunek poznającego podmiotu,
który charakteryzuje się niezgodnością świadomości z rzeczywistością wobec
nieodpowiedniego odbicia tej rzeczywistości w jego świadomości, czyli błędność to
tyle co niezgodność między rzeczywistością a jej odbiciem w świadomości jakiegoś
aktu poznawczego (por. W. Wolter, Funkcja błędu w prawie karnym, Warszawa
1965, s. 8). W doktrynie podkreśla się, że błąd jest wszechobecny, tzn. występuje w
każdej sferze ludzkiej działalności, człowiek nie jest nieomylny. Zwracał na to już
I ZI 11/25
24
uwagę już w starożytności Seneka Starszy (urodzony około 55 roku p.n.e. a zmarły
w 40 r. n.e.), mówiąc, że „błądzić jest rzeczą ludzką” (por. M. Nawrocki, Błąd jako
znamię czynu zabronionego w polskim prawie karnym, Szczecin 2019, s. 9 – 18).
Jak podniósł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 18 marca
2020 r., sygn. akt IV KK 76/20, LEX nr 3168856, istota błędu polega na
niezgodności obiektywnej rzeczywistości z jej odbiciem w psychice sprawcy i może
przybrać postać nieświadomości lub urojenia. Należy przy tym podkreślić, że
zastosowanie unormowania z art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p., na gruncie prawa karnego
materialnego w stosunku do sędziów, za zachowania związane z wydaniem
orzeczenia, nie prowadzi do uprzywilejowania sędziów względem innych
funkcjonariuszy publicznych, ale stanowi tylko jeszcze jedno zabezpieczenie
niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów. Ten brak uprzywilejowania
wynika nadto z faktu, że instytucja z art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p. jest rozwiązaniem
szczególnym do przepisów regulujących błąd, zawartych w art. 28 - 30 k.k., które z
kolei mają zastosowanie do wszystkich osób odpowiadających za przestępstwa, a
więc także pozostałych funkcjonariuszy publicznych. Sędzia, oprócz tego, że jest
funkcjonariuszem publicznym w myśl art. 115 § 13 pkt 3 k.k., jest jednocześnie
przedstawicielem władzy sądowniczej, zachowującej odrębność od pozostałych
władz, a zarazem co do której przewidziano szereg gwarancji, mających na celu
zapewnienie niezawisłości w orzekaniu, a więc brak wpływu na proces orzekania w
konkretnej sprawie ze strony jakichkolwiek czynników zewnętrznych. Oczywiste jest
natomiast, że zasada niezawisłości sędziowskiej ulega zachwianiu, kiedy
działalność sędziów w sferze orzekania, jest pod presją odpowiedzialności zarówno
dyscyplinarnej, jak i karnej. Takiej presji w obu wymienionych płaszczyznach być
nie może, co uzasadnia zastosowanie wyłączenia winy sędziego w związku z
wydaniem orzeczenia, zarówno na gruncie odpowiedzialności dyscyplinarnej, jak i
karnej, w sytuacji szczególnego błędu, jakim jest błąd związany z poszczególnymi
etapami stosowania prawa, a więc oceną dowodów, dokonaniem ustaleń
faktycznych, jak i wykładni prawa. Odpowiedzialność sędziego wyłącza każdy
rodzaj błędu, w tym także tzw. błąd nieusprawiedliwiony, czyli błąd którego można
było uniknąć. Wskazać przy tym należy, że instytucja z art. 107 § 3 pkt 1 u.s.p. nie
różnicuje uchybień związanych z wydaniem wyroku na takie, które mogą skutkować
I ZI 11/25
25
pociągnięciem do odpowiedzialności karnej oraz takie, który to wykluczają.
Wszystkie zawarte w tym przepisie uchybienia zostały przez ustawodawcę
postawione na tym samym poziomie i zasadniczo istnienie każdego z nich wyłącza
możliwość pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności karnej w sytuacji, kiedy
zarazem nie zachodzi kwalifikowana postać takiego uchybienia, które może
prowadzić do stwierdzenia intencjonalnego, a zarazem instrumentalnego
stosowania prawa, przyjmującego postać tzw. zbrodni sądowej. Wyłączenie
możliwości pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności karnej za wydane wadliwe
orzeczenie zachodzi zatem zarówno wówczas, kiedy dotknięte jest uchybieniami
natury procesowej, jak i wtedy, gdy doszło w nim do błędu w ustaleniach
faktycznych, obrazy prawa materialnego, jak wymierzenia rażąco niewspółmiernej
kary. Należy przy tym zauważyć, iż Prokurator Generalny w rewizji nadzwyczajnej
złożonej w 1992 r. od wyroku Sądu [...] w G. z dnia 30 marca 1983 r., sygn. akt [...],
w sprawie Z. B., P. R. i L. N., zarzucał obrazę prawa materialnego, a konkretnie art.
1 k.k. przez bezpodstawne uznanie, że działanie oskarżonych miało charakter
czynów społecznie niebezpiecznych, czyli w istocie wskazał na wadliwość,
błędność, ustaleń Sądu [...] w G., w zakresie oceny stopnia społecznego
niebezpieczeństwa czynów przypisanych Z. B., P. R. i L. N..
Jak wynika z pisemnego uzasadnienia wyroku Sądu [...] w G. w sprawie o
sygn. akt […], za fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub
rozruchy oraz nawołujące do nielegalnych wystąpień w dniu 10 listopada 1982 r.
uznano ulotkę z zawartym stwierdzeniem zaczynającym się od słowa „Rodacy…”,
mówiącym o pozbawieniu prawa do wolności osobistej i wdrożeniu drakońskich
metod dla wymuszenia grobowego spokoju narodu. Owe ustalenia co do
fałszywych wiadomości, które zostały podane w pisemnym uzasadnieniu wyroku w
sprawie o sygn. akt [...] przez Sąd [...] w G. wynikają, jak się wydaje, z dokonanych
przez ten Sąd ocen ówczesnej sytuacji panującej w Polsce. Oczywiście
współcześnie zupełnie odmienna jest ocena tamtej rzeczywistości w Polsce,
rzeczywistości okresu stanu wojennego.
Sąd Najwyższy krytycznie ocenia, brak dyscyplinarnego, jak i
prawnokarnego „rozliczenia”, w rzeczywistości prawno–ustrojowej Polski po 1990 r.,
czynów sędziów z okresu PRL–u, zawiązanych z wydawaniem orzeczeń, mających
I ZI 11/25
26
postać tzw. zbrodni sądowych (por. W. Kozielewicz, Odpowiedzialność
dyscyplinarna sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych i notariuszy,
Warszawa 2023 r., s. 198 – 212, M. Kielasiński, Raport o zabijaniu. Zbrodnie sądów
wojskowych na Zamku w Lublinie, Lublin 1997, W. Kulesza i A. Rzepliński (red.),
Przestępstwa sędziów i prokuratorów w Polsce lat 1944 – 1956, Warszawa 2001, K.
Szwagrzyk, Prawnicy czasu bezprawia. Sędziowie i prokuratorzy wojskowi w
Polsce 1944 – 1956, Kraków – Wrocław 2005, B. Padło, Odpowiedzialność sędziów
stalinowskich za zbrodnie popełnione w przeszłości, w: P. Pleskot (red.) Wina i kara.
Społeczeństwa wobec rozliczeń zbrodni popełnionych przez reżimy totalitarne w
latach 1939 – 1956, Warszawa 2015, s. 318 – 349, A. Strzembosz,
Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów, którzy w latach 1944 – 1989
sprzeniewierzyli się niezawisłości sędziowskiej, w: S. Fundowicz, F. Rymarz, A.
Gomułowicz (red.), Prawość i godność. Księga pamiątkowa w 70 rocznicę urodzin
profesora Wojciecha Łączkowskiego, Lublin 2003, W. Kozielewicz, Bezprawne
pozbawienie wolności w wyniku orzeczenia sądu, w:M. Mozgawa (red.), Bezprawne
pozbawienie wolności, Warszawa 2025, s. 89 - 103). Jednakże, co oczywiste, ten
bezsporny fakt zaniechania, nie może współcześnie skutkować przyjęciem
konstrukcji prawnych upraszczających przypisanie odpowiedzialności karnej
sędziom za ich czyny związane z orzekaniem w sprawach rozpoznawanych z
dekretów Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 r., np. poprzez wprowadzenie
elementów odpowiedzialności zbiorowej, czy przyjęcia domniemania ich
bezprawności.
Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Najwyższy rozstrzygnął jak w
uchwale.
[M. T.]
[r.g.]
I ZI 11/25
27
