I USK 510/23
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 26 marca 2025 r.
SSN Halina Kiryło
w sprawie z odwołania J. K.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość policyjnej renty rodzinnej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 26 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 10 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 745/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od J. K. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w
Warszawie tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych z ustawowymi
odsetkami za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia
zobowiązanemu orzeczenia do dnia zapłaty.
[SOP]
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2023 r. oddalił
apelację J. K. od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 11 sierpnia 2022 r.,
którym oddalono odwołanie W. K. od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-
I USK 510/23
2
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie z dnia
13 lipca 2017 r. o ponownym ustaleniu wysokość należnej jej renty rodzinnej po
zmarłym emerycie T. K.
W. K. zmarła w dniu 24 stycznia 2021 r. W miejsce zmarłej do procesy
wstąpił jej syn J. K.
J. K. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie,
zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia: 1)
prawa materialnego: art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu
Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży
Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby
Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2024
r., poz. 1121; dalej jako ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy lub
ustawa zaopatrzeniowa) w związku z art. 13b ust. 1 pkt 4 ustawy zaopatrzeniowej;
art. 2 Konstytucji RP; art. 67 ust. 1 Konstytucji RP; art. 30 Konstytucji RP oraz art.
64 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP; art. 3 Powszechnej
Deklaracji Praw Człowieka; art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności; art. 4 ust. 3 i art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej; art. 177
Konstytucji RP w związku z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 193
Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji RP; art. 33 ust. 1 pkt 1-6 ustawy
zaopatrzeniowej; art. 9 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych,
Społecznych i Kulturalnych; art. 24a ust. 1-2 ustawy zaopatrzeniowej; art. 91 ust. 3
Konstytucji RP; 2) przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik
sprawy - art. 386 § 4 oraz art. 379 pkt 4 i 5 k.p.c.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie w całości
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie i orzeczenie co do istoty
sprawy; ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz uchylenie w
całości poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; ewentualnie o
uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie.
I USK 510/23
3
Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, skarżący wskazał na
występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych, w tym w szczególności:
czy zostało zagwarantowane wnoszącym odwołanie od decyzji ustalającej
wysokość emerytury policyjnej lub renty inwalidzkiej - w przypadku, gdy sporna
regulacja wprowadziła ustawowe zagwarantowanie ubezpieczonym jedynej
możliwości wyłączenia stosowania lub braku zastosowania art. 13b ust. 1 tylko w
drodze art. 15c ust. 5 i 6 lub w art. 22a ust. 5 i 6 ustawy zaopatrzeniowej -
procedury administracyjnej z art. 8a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, co stanowi
naruszenie prawa wnoszącego odwołanie do rzetelnego procesu, mając na
względzie że opisywane tryby mają charakter wyjątkowy; de facto nieobalalne
domniemanie spełnienia kryterium instytucjonalnego służby na rzecz totalitarnego
państwa wynikające z informacji o przebiegu służby wydanej przez IPN;
wprowadzenie ogólnego pojęcia „służby na rzecz totalitarnego państwa”, które w
rzeczywistości determinuje konieczność odniesienia się stosującego prawo
sędziego do własnych doświadczeń i przekonań odnośnie okresu historycznego
1944-1990 oraz wyznawanych ocen etyczno-moralnych względem tego okresu
historycznego; czy charakter represyjny art. 15c ust. 1-3, art. 22a ust. 1-3, art. 24a
ust. 1-2 ustawy zaopatrzeniowej zezwala na stosowanie instytucji prawa karnego, w
tym gwarancji procesowych wynikających z procedury karnej, w drodze analogii, co
znajduje uzasadnienie w orzecznictwie sądów powszechnych dotyczącym
problematyki pokrewnej, a mianowicie spraw lustracyjnych; czy w przedmiocie
ustalenia wysokości emerytury policyjnej znajduje zastosowanie ustawa o
emeryturach i rentach z FUS, a w szczególności, czy funkcjonariuszowi, który
spełnił wymóg stażu służby w Policji określony w art. 12 ust. 1 i art. 15 ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej, przysługuje emerytura ustalona zgodnie z art. 15 ust. 1—6 tej
ustawy, mając na względzie, że w myśl art. 11 ustawy zaopatrzeniowej w sprawach
nieuregulowanych stosuje się przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
tymczasem art. 100 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, iż prawo
do świadczeń określonych w ustawie powstaje z dniem spełnienia wszystkich
warunków wymaganych do nabycia tego prawa.
Ponadto skarżący wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawa
budzących wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie, to jest analogicznie do
I USK 510/23
4
przepisów powołanych w sformułowanych zagadnieniach prawnych – art. 15c ust. 1
– 3 ustawy zaopatrzeniowej, art. 22c ust. 1-3 oraz art. 24a ust. 1-3 ustawy
zaopatrzeniowej, również w związku z art. 116 k.k., a także art. 12 ust. 1 w związku
z art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej oraz art. 3 k.p.c., art. 232 k.p.c., art. 233 §
1 i 2 k.p.c. i 321 § 1 k.p.c. w związku z 6 k.c.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie przez
Sąd Najwyższy postanowienia w przedmiocie odmowy przyjęcia skargi do
rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego od odwołującego się
kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skargi kasacyjne nie kwalifikowały się do przyjęcia celem ich
merytorycznego rozpoznania.
Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest
sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze
skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi
kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,
wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.
wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek
złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg
ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości
odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
(art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego
wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie
okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu
katalogowi przesłanek.
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
I USK 510/23
5
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest
oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Strona wnosząca skargę kasacyjną
powinna zatem sformułować w niej wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania wraz
ze stosownym uzasadnieniem. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania powinien zaś wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z
okoliczności wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c., a jego uzasadnienie winno
zawierać argumenty prawne świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę
sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd
Najwyższy.
Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem
nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu
Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest
niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania występującego w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale
także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną
argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu
prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu
rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez
sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty
przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie
art. 390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne, w formie pytania sformułowanego w
taki sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego
wątpliwości, musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów
prawa, na tle których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy
ma podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście
zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie można
zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd
Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w podnoszonej
kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę (postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14, niepublikowane).
I USK 510/23
6
Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance
określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., to jest istnieniu potrzeby wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący
źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,
przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (postanowienia Sądu
Najwyższego: z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365 i z dnia
18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest wskazanie
argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także
przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43).
Powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga ponadto przytoczenia i
poddania analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności
te mają swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia
argumentów wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej
instancji sprzeczna jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu
Najwyższego. Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej,
skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego przepisu
przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej (postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr 1238124).
Twierdzenie o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących
poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów jest
uzasadniony tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze
rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym
zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących owo
zagadnienie.
Pełnomocnik skarżącego przedstawił obszerne uzasadnienie wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności wskazując na
wątpliwości prawne dotyczące zagwarantowania w sporach o obniżenie wysokości
świadczeń emerytalnych funkcjonariuszy prawa do rzetelnego procesu opartego na
I USK 510/23
7
zasadzie kontradyktoryjności. Podkreślił także represyjny charakter przepisów
uprawniających organ rentowy do ponownego ustalenia wysokości świadczenia z
pominięciem okresów służby na rzecz totalitarnego państwa. Wątpliwości prawne
przedstawione przez skarżącego znalazły swoje rozwiązanie w utrwalonym i
bogatym orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Kluczowe znaczenie w wyjaśnienia tej kwestii ma pogląd wyrażony w
uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r.,
III UZP 1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), zgodnie z którym stwierdzenie pełnienia
służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca
1990 r. nie może być dokonane wyłącznie na podstawie informacji Instytutu
Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
(kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich
okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich
weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka
służących reżimowi komunistycznemu (art. 13b ust. 1 w związku z art. 13a ust. 1
ustawy z dnia 18 lutego 1994 r.). Stąd nie można zaaprobować stanowiska, że w
każdym przypadku kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa
określone w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy jest
spełnione już tylko w przypadku formalnej przynależności do wymienionych w nim
służb. Utrwalony też jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że sąd
ubezpieczeń społecznych, rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia odwołania od
decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno- Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w sprawie ponownego ustalenia (obniżenia)
wysokości emerytury policyjnej byłego funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa, nie
jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach bezpieczeństwa
państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno co do faktów
(ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do kwalifikacji prawnej
tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako służby w organach
bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ emerytalny, który
przy wydawaniu decyzji musi kierować się danymi zawartymi w informacji o
przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu Pamięci
Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu, do którego wyłącznej kompetencji
I USK 510/23
8
(kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w przedmiocie
prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia kwalifikacja prawna
(subsumcja) ustalonych faktów. W powołanej wyżej uchwale III UZP 1/20
podkreślono też, że informacja o przebiegu służby jest wprawdzie dokumentem
urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c., ale przeciwko niemu mogą być
przeprowadzane przeciwdowody.
W rezultacie, co do zasady, to od wyniku postępowania dowodowego zależy
ocena prawna spornego okresu z perspektywy art. 13b ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy, w której bierze się pod uwagę przede wszystkim
formację, w której pełniona była służba, a także zajmowane stanowisko czy stopień
służbowy oraz przebieg służby funkcjonariusza. Określenie formacji/instytucji
(z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy) ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i
przedmiot ich działalności może prima facie potwierdzać, że były one bezpośrednio
ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań
i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący
w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe
byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań.
Trzeba też zauważyć, że skoro art. 13b ust. 1 ustawy z o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym
podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to
można przyjąć, iż istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o
przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba w nich była
służbą na rzecz totalitarnego państwa.
Należy podkreślić, że zapadły już orzeczenia Sądu Najwyższego wprost
dotykające poruszanej przez skarżącego kwestii. Mianowicie Sąd Najwyższy
przyjmuje, że w ujęciu "instytucjonalnym" sam fakt pełnienia służby w określonej
jednostce może wypełniać kryterium "służby na rzecz totalitarnego państwa", mimo
braku po stronie odwołującego się indywidualnych działań bezpośrednio
zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności człowieka. Brak takich
działań samoistnie nie wyklucza owej kwalifikacji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia
16 marca 2023 r., II USKP 120/22, LEX nr 3506736). W wyroku tym podkreślono,
I USK 510/23
9
że "naruszanie podstawowych praw i wolności człowieka" jest wypadkową działań
"instytucjonalnych" oraz "indywidualnych", wyjaśniając, że "totalitaryzm" jako cecha
określonego państwa jest wypadkową indywidualnych działań łamiących
podstawowe prawa i wolności, ale również realizuje się w "kooperatywnych
działaniach" ludzi skupionych w instytucjach, których zadaniem jest ograniczanie
praw i wolności obywateli. W rezultacie Sąd Najwyższy stwierdził, że w trakcie
kwalifikacji dokonywanej na podstawie art. 13b ust. 1 w związku z art. 15c ust. 1
pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy nie jest wystarczające
podkreślenie, iż odwołujący się osobiście nikomu nie szkodził i że nie prowadził
sam działalności operacyjnej. Należy bowiem to ustalenie skonfrontować ze
spojrzeniem "instytucjonalnym", a więc z tym, czym zajmowała się dana jednostka.
Taki sam pogląd wyrażony został w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia
18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22 (LEX nr 3602783) i z dnia 17 maja 2023 r.,
I USKP 63/22 (LEX nr 3563400), w których stwierdzono, że istotne znaczenie ma
zakres i przedmiot działalności formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek
wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy), który może prima facie potwierdzać, że były one bezpośrednio
ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań
i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący
w danej jednostce organizacyjnej, którzy stanowili jej strukturę, bez której
niemożliwe byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań.
Podnoszone przez skarżącego wątpliwości na tle wykładni powołanych
przepisów zostały zatem wyjaśnione w judykaturze. Zapadłe w sprawie
rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego jest zaś zgodne z przytoczoną linią orzeczniczą.
Sąd Najwyższy poddał również ocenie przepis art. 15c ust. 1 – 3 ustawy
zaopatrzeniowej. W wyroku z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22 (OSNP 2023
nr 9, poz. 104) wyłożył, że przepis art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie
jest niezgodny z Konstytucją RP. Sąd Najwyższy przyznał, że przedstawione
rozwiązanie jest "okrutne" i "nieefektywne funkcjonalnie". Pierwsza właściwość
wiąże się ze skutkiem takiego "wyzerowania" lat służby. Zgodnie z tym zamysłem
każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa traktowany jest jak "powietrze",
czyli nie ma żadnego wpływu na wysokość świadczenia. Sprawia to, że im więcej
I USK 510/23
10
takich "pustych" lat, tym wysokość świadczenia szybciej zbliża się do wysokości
najniższej emerytury - gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej.
Mimo występowania tej zależności, trzeba dostrzec, że w przeciwieństwie do
rozwiązania przyjętego w art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, "wyzerowanie lat
służby" godzi w sposób wprost proporcjonalny w funkcjonariuszy, których lata
służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Zatem,
dolegliwość tego rozwiązania jest proporcjonalna. W rezultacie, omawiane
rozwiązanie, jakkolwiek radykalne ("okrutne"), to jednak przez swoją
proporcjonalność wpisuje się w cel promowany przez aktualnego ustawodawcę.
Skutecznie obniża emerytury "osób służących na rzecz totalitarnego państwa".
W pewnym sensie dostrzegalna jest również adekwatność tego rozwiązania
względem przyświecającego ustawodawcy zamysłu. Wzorzec wpisany w art. 15c
ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej skutecznie zrównuje emerytury policyjne do,
lub nawet poniżej wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli
prześladowanych przed 1990 r. Pozostając przy ocenie konstytucyjności
rozwiązania z art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej, należy rozważyć
jeszcze jeden czynnik wynikający z wprowadzenia rozwiązania "zerowania" lat
służby. Chodzi o jego "nieefektywność funkcjonalną" - wiążącą się z upływem
czasu. U podstaw ustawy nowelizującej leży założenie, że okres "komuny"
powinien doczekać się rozliczenia. To swoiste "stawanie w prawdzie" wiąże się z
przeświadczeniem, że niemoralna jest sytuacja, w której "oprawcy", czyli ci, którzy
czynnie i systemowo wspierali oraz budowali totalitarne państwo, nie powinni
znajdować się w lepszej sytuacji niż ich "ofiary", czyli ci, którzy, często z
poświęceniem zdrowia, wolności, kariery, pracy i innych dóbr, dążyli do wyzwolenia
naszej Ojczyzny i wprowadzenia rządów prawa. O ile zamysł ten jest z założenia
słuszny i racjonalny, a w rezultacie zasługujący na normatywne urzeczywistnienie,
o tyle jego realizowanie po 30 latach od pierwszych wolnych wyborów, gdy wielu
funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa zostało pozytywnie zweryfikowanych oraz
przez wiele lat służyło i budowało wolną Polskę, jest wysoce dyskusyjne. Z pozycji
efektywności prawa można mieć bowiem wątpliwości, czy tak drastyczna regulacja
prawna rzeczywiście rozwiązuje problem społeczny, jakim jest potrzeba
"zadośćuczynienia krzywdom". Można rozważać, czy po trzydziestu latach
I USK 510/23
11
zapotrzebowanie społeczne na tego rodzaju rozliczenia jest "palące" czy też
znikome. Nie można w tym kontekście tracić z pola widzenia, że nie tylko prawa
"ofiar" są ważne. Działania rozliczeniowe na tak wielką skalę, dokonywane po
upływie 30 lat, skutkują zrozumiałą frustracją po stronie byłych funkcjonariuszy
służby bezpieczeństwa. Nośne w tym kontekście stają się argumenty odwołujące
się do pewności prawa, niedopuszczalności kolejnego karania za to samo, czy też
wręcz głoszące, że Polskie Państwo oszukało byłych funkcjonariuszy i nie jest
wobec nich lojalne. Przeciwstawiając te dwie tendencje, w ocenie Sądu
Najwyższego, nie jest pozbawione racji twierdzenie, że ustawa nowelizująca
wprowadziła więcej złego niż dobrego w relacjach międzyludzkich i społecznych - w
niewielkim stopniu bowiem wychodzi naprzeciw słusznym postulatom społecznym,
a jednocześnie, z uwagi na znaczny upływ czasu i następcze zdarzenia, wśród
wielotysięcznej grupy byłych funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa skutkuje
poczuciem usprawiedliwionego pokrzywdzenia. Mimo zaprezentowanych
krytycznych konkluzji, Sąd Najwyższy zwrócił jednak uwagę, że rygoryzm
wprowadzonych rozwiązań normatywnych, a także ich nieefektywność funkcjonalna,
nie stanowią wystarczających racji przemawiających za uznaniem oczywistej
niezgodności art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej z Konstytucją RP. To, że
ustawodawca posługuje się drakońskimi mechanizmami ("wyzerowuje" lata służby
na rzecz totalitarnego państwa), a jego działania prowadzą do fermentu, a nie
stabilizowania relacji społecznych, samoistnie nie świadczy o konflikcie z wzorcem
demokratycznego państwa prawa i urzeczywistnianiem zasady sprawiedliwości
społecznej. Tam gdzie ścierają się przeciwstawne wartości, chronione w państwie
prawa - tam dokonywanie zdecydowanego wyboru jednej z nich, kosztem drugiej,
nie jest co do zasady działaniem sprzecznym z Konstytucją. Porządek
konstytucyjny zakłada bowiem pewną autonomię decyzyjną siły politycznej, która
dostała od społeczeństwa mandat do sprawowania władzy. W rezultacie, krytyczna
ocena Sądu Najwyższego w zakresie rozwiązania przewidzianego w art. 15c ust. 1
pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej, a wręcz przekonanie, że mechanizm ten w
ostatecznym rozrachunku jest szkodliwy dla Polski, nie jest wystarczające dla
uznania niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP. Dodać do tego należy, że
przeprowadzana przez Sąd Najwyższy ocena zgodności przepisów ustawy
I USK 510/23
12
zaopatrzeniowej z Konstytucją ma charakter subsydiarny. Znajduje uzasadnienie
wyłącznie w bezczynności Trybunału Konstytucyjnego. Znaczy to tyle, że tylko
oczywista niekonstytucyjność przepisów jest nośna. Przypadek opisany w art. 15c
ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej do tej grupy nie należy.
Oczywiste jest, że wskazany rygoryzm (sprowadzający się do "wyzerowania"
lat służby) może być konfrontowany z poszczególnymi przepisami Konstytucji.
Wynik tego zestawienia nie wypada jednak jednoznacznie. Antagonizm
występujący między obywatelami, którzy domagają się rozliczeń z przeszłością, a
tymi, którzy nie widzą takiej potrzeby, utrudnia postrzeganie art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zabezpieczeniowej jako niemieszczącego się w formule "demokratycznego
państwa prawa". Zasady sprawiedliwości społecznej, stanowiące fundament
państwa prawa niekoniecznie w jednoznaczny sposób przemawiają za
przyznaniem racji funkcjonariuszom służącym totalitarnemu państwu.
"Społeczność" owej sprawiedliwości wiąże się bowiem z tym, że dokonywana
ocena musi stanowić wypadkową zróżnicowanych odczuć. Uzależnienie Polski od
Związku Radzieckiego doprowadziło społeczeństwo polskie do zróżnicowanych
ocen. Cześć Polaków nadal ma poczucie, że nie wszystkie krzywdy zostały
wyrównane, pozostali prezentują bardziej umiarkowane postawy, przede wszystkim
kierują swoje myśli w przyszłość, a znaczny upływ czas nie skłania ich do
popierania "rozliczeń". Ci pierwsi będą wskazywać na wyrządzone krzywdy, a poza
tym będą podnosić jeszcze jeden argument. Dostrzegając zaprezentowane
przeciwstawne racje, bez względu na to, które z nich do każdego z nas bardziej
przemawiają, wydaje się jasne, że wskazany dwugłos nie sprzyja, a wręcz
zaciemnia możliwość jednoznacznego zakwalifikowania art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy
zaopatrzeniowej jako pozostającego w opozycji do wzorca wskazanego w art. 2
Konstytucji RP. Identycznie rzecz się ma, jeśli chodzi o zgodność z pozostałymi
przepisami Konstytucji. W każdym razie Sąd Najwyższy rozpoznający sprawę nie
ma w tym zakresie pewności, a to oznacza, że należy uwzględnić domniemanie
zgodności tego przepisu z Konstytucją.
Powyższa argumentacja zachowuje aktualność w przypadku obniżenia
świadczeń pochodnych, takich jak renta rodzinna (art. 24a ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej).
I USK 510/23
13
Zaprezentowane wyżej stanowiska Sądu Najwyższego wyznaczające
standardy interpretacyjne przepisów uzasadniających obniżenie świadczeń
przewidzianych w ustawie zaopatrzeniowej zostały uwzględnione przez Sąd drugiej
instancji i zastosowane do ustalonego stanu faktycznego.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy nie dostrzegł w rozbudowanym
uzasadnieniu i wywodzie prawnym przedstawionym przez skarżącego
wystarczających powodów przemawiających za przyjęciem skargi kasacyjnej do
rozpoznania. Należy podkreślić, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa
ani nie występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy w
danej kwestii wyraził swój pogląd we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą
okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu (postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 17 marca 2015 r., I PK 4/15, LEX nr 1661934).
Wobec niewykazania przez skarżącego istnienia powołanych przesłanek
przedsądu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach sądowych orzeczono zgodnie z
art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
