I USK 1022/26

I USK 1022/26 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: SSN Robert Stefanicki Dnia 7 lipca 2026 r. w sprawie z odwołania A.G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Siedlcach o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 7 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 26 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 363/24, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. nie obciąża odwołującej się kosztami pełnomocnika strony przeciwnej w postępowaniu kasacyjnym; 3. zasądza od Skarbu Państwa Sądu Apelacyjnego w Lublinie na rzecz adwokata M.M. kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt) złotych powiększoną o stawkę podatku od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej odwołującej się z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. H.P. UZASADNIENIE W wyroku z 26 marca 2025 r., sygn. akt III AUa 363/24, Sąd Apelacyjny w Lublinie – w sprawie z odwołania A.G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Siedlcach o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy – oddalił apelację ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy I USK 1022/26 2 i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z 3 kwietnia 2024 r., sygn. akt IV U 116/23, w którym Sąd Okręgowy oddalił odwołanie A.G. od decyzji organu rentowego z 11 stycznia 2023 r., znak: […], w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Siedlcach, na podstawie art. 57 w związku z art. 58 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił ubezpieczonej prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ rentowy wskazał, że u wnioskodawczyni nie stwierdzono niezdolności do pracy. Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego odwołująca się zaskarżyła skargą kasacyjną. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano, że skarga jest oczywiście uzasadniona ze względu na nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób umożliwiający prawidłową i pełną ocenę stanu zdrowia wnioskodawczyni i błędne przyjęcie, iż nie jest ona osobą niezdolną do pracy w sytuacji, gdy z materiału zgromadzonego w aktach emerytalno - rentowych dotyczących A.G. wprost wynika, że oprócz schorzeń kardiologicznych, pulmonologicznych i w zakresie zdrowia psychicznego, cierpi ona na bóle i zawroty głowy, w związku z którymi leczy się neurologicznie, ma zwyrodnienia kręgosłupa we wszystkich jego odcinkach oraz zmaga się z wysiłkowym nietrzymaniem moczu, a ponadto żaden z Sądów orzekających w niniejszej sprawie nie wskazał jej na celowość ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, pomimo faktu, iż ewidentnie podejmowane przez nią w sprawie czynności wskazywały na jej nieporadność i zupełną nieznajomość zasad obowiązujących w postępowaniu cywilnym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o: 1) odmówienie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie o: 2) oddalenie skargi kasacyjnej, 3) zasądzenie – w obydwu przypadkach – od ubezpieczonej na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozpatrywana skarga kasacyjna odwołującej się nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje: I USK 1022/26 3 istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony twierdzeniem strony skarżącej, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). W związku z tym, że skarga kasacyjna służy ochronie przede wszystkim interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni i stosowania prawa przez udział Sądu Najwyższego w rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego oraz eliminowanie z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu nieważnym lub orzeczeń oczywiście niezgodnych z prawem, to niezbędne jest stworzenie mechanizmu pozwalającego na sprawną realizację tych zadań przede wszystkim przez wyodrębnienie z tego katalogu skarg niespełniających stawianych przez ustawodawcę przesłanek warunkujących potrzebę ich rozpoznania przez niniejszy Sąd. Nie można w świetle powyższego uznać, że skarżąca wykazała istnienie przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Wykazanie podnoszonej w skardze oczywistej zasadności skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) – jako przyczyny przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania – wymaga przedstawienia tego, w czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest oczywiście uzasadniona. Podczas gdy dla uwzględnienia skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do rozpoznania – z uwagi na jej oczywistą zasadność w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia w szczegóły, czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę przepisów i I USK 1022/26 4 doszukiwania się ich znaczenia. W judykaturze podkreśla się, że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego z: 16 marca 2023 r., I USK 163/22, LEX nr 3570640; 3 listopada 2025 r., III USK 151/24, LEX nr 3938651; 16 grudnia 2025 r., I USK 44/25, LEX nr 4003958; 17 grudnia 2025 r., II USK 127/25, LEX nr 3987252; 17 lutego 2026 r., I CSK 2551/25, LEX nr 4024399; 16 czerwca 2026 r., I CSK 3527/25, LEX nr 4107757). Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie spełnia powyższych wymogów; nie wykazuje, aby w sprawie występował stan „oczywistej zasadności” skargi kasacyjnej w rozumieniu przepisu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Skarżąca próbę wykazania oczywistej zasadności jej skargi kasacyjnej ogranicza do prostej negacji stanowiska zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że skarga kasacyjna jest bez wątpienia środkiem funkcjonującym w interesie publicznym, a nie w interesie prywatnym stron postępowania. Uwzględnienie skargi może oczywiście prowadzić do zaspokojenia interesu indywidualnego strony, ale jest to tylko skutek takiego orzeczenia (M. Łochowski, Przedsąd w postępowaniu kasacyjnym – zbędny formalizm czy konieczność? (w:) T. Szanciło (red.), Źródła i współczesność polskiej procedury sądowej. 500-lecie konstytucji Formula Processus, Warszawa 2024). Brakuje natomiast w twierdzeniach uzasadnienia wniosku określenia przekonującej argumentacji polemicznej, którą skarżąca zakwestionowałaby prawidłowość analiz interpretacyjnych przepisów prawa ubezpieczeń społecznych określających sporną w sprawie kwestię – analizy bardzo szczegółowo przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji. Skarżąca uzasadnienie wniosku ogranicza do twierdzenia, że Sąd drugiej instancji nie prowadził postępowania dowodowego w sposób umożliwiający prawidłową i pełną ocenę stanu zdrowia wnioskodawczyni i błędnie przyjął, że nie jest ona osobą niezdolną do pracy. Twierdzenie to w swojej ogólnikowości nie zostało sprecyzowane we wskazaniu I USK 1022/26 5 konkretnego przepisu (przepisów) prawa procesowego określających sygnalizowaną kwestię. Sąd drugiej instancji – oceniając sporny w sprawie problem tego, czy skarżąca spełnia wszystkie konieczne warunki prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy – stwierdził, że w art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1631) zostały określone warunki konieczne prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, które muszą być spełnione łącznie. Jednym z tych warunków jest niezdolność do pracy. Zgodnie z art. 12 ust. 1 powołanej ustawy, niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (art. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej). Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej). Sąd drugiej instancji wskazał, że Sąd pierwszej instancji dopuścił i przeprowadził dowody z opinii biegłych o specjalnościach odpowiednich do schorzeń wcześniej rozpoznanych u wnioskodawczyni – biegłych lekarzy specjalistów z zakresu kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz biegłego psychologa. Dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena dowodów z opinii biegłych lekarzy z zakresu tych specjalności medycznych i biegłego psychologa nie nasuwa żadnych zastrzeżeń, została ona dokonana bez przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów zakreślonych dyspozycją art. 233 § 1 k.p.c. Według Sądu Apelacyjnego opinie, które w sprawie niniejszej wydali wskazani biegli, dają pełny i wystarczający do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niniejszej obraz stanu zdrowia A.G. z punktu widzenia rozpoznanych u niej wcześniej schorzeń. W ocenie Sądu Apelacyjnego opinie biegłych lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz biegłego psychologa, na których oparł się Sąd pierwszej instancji, w pełni odpowiadają wymaganiom stawianym przez dyspozycję art. 285 § 1 k.p.c., ponieważ ich treść nie tylko umożliwia ich sądową kontrolę, ale ponadto uzasadnienia tych opinii są przystępne i zrozumiałe dla osób I USK 1022/26 6 niedysponujących wiedzą medyczną, a wnioski końcowe sformułowane zostały stanowczo, jasno i czytelnie. Wydanie przedmiotowych opinii zostało poprzedzone badaniem bezpośrednim ubezpieczonej, a także rzetelną i wnikliwą analizą zgromadzonej w sprawie dokumentacji medycznej dotyczącej procesu leczenia wnioskodawczyni, mających istotny wpływ na wnioski końcowe wydanych przez tych biegłych opinii, że stan rozpoznanych schorzeń nie czyni ubezpieczonej niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd drugiej instancji podkreślił, że ubezpieczona w toku postępowania zarówno przed Sądem Okręgowym, jak i przed Sądem Apelacyjnym, nie wskazała żadnych powodów, dla których powyższe opinie biegłych lekarzy specjalistów z zakresu: kardiologii, pulmonologii i psychiatrii oraz biegłego psychologa, należałoby uznać za niewiarygodne. W złożonych w toku postępowania przed Sądem I instancji pismach procesowych z: 3 października 2023 r. oraz 26 stycznia 2024 r. przedstawiła jedynie własną ocenę swego stanu zdrowia. Sąd drugiej instancji, podzielając ocenę i wnioski przedmiotowych opinii biegłych stwierdził, że skarżąca nie spełniła określonego w art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawowego warunku prawa do renty, jakim jest niezdolność do pracy. W konsekwencji nie ma ona prawa do spornego w sprawie świadczenia – renty z tytułu niezdolności do pracy. Odnosząc się do podnoszonych w uzasadnieniu wniosku twierdzeń o niewskazaniu skarżącej przez Sądy na celowość ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, pomimo faktu, iż ewidentnie podejmowane przez nią w sprawie czynności wskazywały na jej nieporadność i zupełną nieznajomość zasad obowiązujących w postępowaniu cywilnym, stwierdzić trzeba, że przepisy art. 5 k.p.c. oraz art. 212 § 2 k.p.c. stanowią, że w razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić stronom i uczestnikom postępowania cywilnego występującym w sprawie bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych (art. 5 k.p.c.), zaś przewodniczący może udzielić stronom niezbędnych pouczeń, a stosownie do okoliczności zwraca im uwagę na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego (art. 212 § 2 k.p.c.). W orzecznictwie I USK 1022/26 7 Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, iż nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi w przypadku naruszenia przepisów postępowania, którego skutkiem jest niemożność działania strony w postępowaniu lub w jego istotnej części. Chodzi zatem o takiej skali i znaczeniu uchybienia procesowe, które faktycznie uniemożliwiły stronie dochodzenie lub obronę przysługujących jej praw przed merytorycznym rozstrzygnięciem sporu. Nie każde więc naruszenie przepisów postępowania, nawet jeśli miało ono wpływ na wynik sprawy, może być uznane za podstawę nieważności postępowania objętą art. 379 pkt 5 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2025 r., III USKP 18/24, Lex nr 3819201 i powołane tam orzecznictwo). Jednakże zaniechanie udzielenia stronie występującej bez fachowego pełnomocnika procesowego pouczeń, o których mowa w art. 5 i art. 212 § 2 k.p.c., może stanowić uchybienie procesowe podlegające ocenie sądu drugiej instancji in casu w kategoriach jego wpływu na wynik sprawy (wyroki Sądu Najwyższego z: 7 listopada 2007 r., II CSK 286/07, LEX nr 490414; 11 października 2013 r., III UK, 139/12, LEX nr 1463907; 29 listopada 2017 r., II CSK 156/17, LEX nr 2428773). Jeżeli chodzi o art. 5 k.p.c., to przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, lecz konieczne jest przytoczenie przepisów, które zostały naruszone wskutek zaniedbania przez sąd orzekający powinności określonej w art. 5 k.p.c. i mogły jednocześnie wywrzeć wpływ na wynik sprawy (wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2011 r., I CSK 459/10, LEX nr 821062 i orzecznictwo tam przytoczone). Prawdą jest, że z art. 5 k.p.c. nie wynika powinność sądu o charakterze ogólnego obowiązku udzielania w każdym wypadku pouczeń osobom stającym przed sądem tylko dlatego, że występują bez zawodowego pełnomocnika. Udzielenie pouczenia musi być w danej sytuacji uzasadnione, zależy od oceny oraz uznania sądu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., II CZ 53/11, LEX nr 1001289). Dlatego też możliwość udzielania przez sąd stronom i uczestnikom postępowania występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczania ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań nie może być rozumiana jako obowiązek zastępowania inicjatywy dowodowej stron, czy też obowiązek udzielania pouczeń w sytuacji, gdy ochrona I USK 1022/26 8 praw procesowych tego nie wymaga. Dotyczy to w szczególności zachowań strony przy podejmowaniu czynności oczywiście zrozumiałych dla każdego (wyroki Sądu Najwyższego z: 11 października 2000 r., II UKN 33/00, OSNAPiUS 2002 Nr 10, poz. 251 oraz 9 lutego 2000 r., III CKN 590/98, LEX nr 52775). Pouczenie, o którym mowa w art. 5 k.p.c., ze względu na prawo do bezstronnego sądu i odpowiadający mu obowiązek przestrzegania przez sąd zasady równego traktowania stron, może być stosowane wyłącznie wtedy, gdy istnieje ku temu uzasadniona potrzeba, zwłaszcza gdy brak takiego współdziałania ze stroną może mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia. Zakres tego obowiązku wyznacza potrzeba procesowa (wyroki Sądu Najwyższego z: 20 stycznia 2011 r., I UK 267/10, LEX nr 738537; 16 grudnia 2021 r., II USKP 119/21, OSNP 2023, nr 8, poz. 86). Odnosząc się do kwestii braku pouczenia strony o możliwości i celowości ustanowienia dla niej pełnomocnika, godzi się zauważyć, że ocena, czy wystąpiła taka potrzeba, zgodnie z art. 212 § 2 k.p.c. należy wprawdzie do sądu i to on, kierując się swoją wiedzą i doświadczeniem, stwierdza, czy wystąpiły przesłanki uzasadniające pouczenie strony; brak pouczenia o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu może jednak stanowić uchybienie procesowe mające wpływ na wynik sprawy, aczkolwiek wpływ ten należy wykazać. Zależność taka występuje w razie nieporadności strony, która bez działu profesjonalnego pełnomocnika nie jest w stanie należycie bronić swoich interesów w toczącym się postępowaniu sądowym. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym o nieporadności strony świadczyły i za wyjątkowością sytuacji przemawiały między innymi: niepełnosprawność strony, niesłyszącej i niemówiącej od dzieciństwa z bardzo dużą wadą wzroku, która poza złożeniem pism procesowych przygotowanych przez pracowników stowarzyszenia wspomagającego osoby głuchonieme nie zgłosiła żadnego wniosku dowodowego oraz nie zażądała wezwania biegłych na rozprawę celem uzupełnienia wydanych opinii lub wyjaśnienia wątpliwości (wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 2011 r., I UK 293/10, LEX nr 811821), głęboka choroba psychiczna (wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 95), ukończenie przez stronę jedynie szkoły podstawowej specjalnej oraz rozpoznanie u niej przez biegłych upośledzenia umysłowego, prymitywnego rozumienia sytuacji społecznych, słabego poziomu I USK 1022/26 9 wiadomości ogólnych oraz zaburzenia psychicznego przy jednoczesnym braku jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej, oraz niestosowaniu się do treści kierowanych do niej wezwań (wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2014 r., I UK 363/13, LEX nr 1482341). W wyroku z 11 października 2002 r. (V CSK 174/07, LEX nr 438145; zob. też wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2025 r., III USKP 18/24, LEX nr 3819201) Sąd Najwyższy zastrzegł jednak, że jeżeli powód, mimo swej niepełnosprawności, wykazał w dotychczasowym postępowaniu aktywność, a także znajomość prawa w stopniu wskazującym na umiejętne popieranie powództwa, to chybiony jest zarzut naruszenia przepisów art. 5 i art. 212 k.p.c. W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik skarżącej nie wykazał zależności między brakiem pouczenia odwołującej się o możliwości domagania się ustanowienia pełnomocnika z urzędu a wynikiem sporu. W twierdzeniach uzasadnienia wniosku pomija się takie fakty, że skarżąca w rozpatrywanej sprawie aktywnie uczestniczyła w postępowaniu apelacyjnym - była obecna na rozprawie apelacyjnej, popierała apelację, złożyła plik dokumentacji medycznej (protokół rozprawy apelacyjnej – k 237 akt sprawy). W skardze nie przedstawiono odpowiedniej argumentacji wykazującej oczywistą zasadność skargi w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił w punkcie pierwszym zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie zawarte w punkcie drugim niniejszego postanowienia ma podstawę w art. 102 k.p.c. W punkcie trzecim niniejszego postanowienia Sąd Najwyższy rozstrzygnął na podstawie § 16 ust. 4 pkt 2 w związku z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2026 r., poz. 87). [SOP]