I KZP 7/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 19 marca 2026 r.
SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek (przewodniczący)
SSN Andrzej Stępka
SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)
Protokolant Paweł Bartczak
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Marka Zajkowskiego
w sprawie K. L.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
w dniu 19 marca 2026 r.,
przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Sosnowcu,
postanowieniem z dnia 12 listopada 2025 r., sygn. akt V Ka 639/25, zagadnienia
prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:
„Czy prawomocne ukaranie mandatem karnym za
wykroczenie stoi na przeszkodzie objęciu czynu ukaranego w
tym trybie odmianą czynu ciągłego z art. 12 § 2 k.k.?”
podjął uchwałę:
Prawomocne ukaranie mandatem karnym za wykroczenie stoi
na przeszkodzie objęciu czynu ukaranego w tym trybie odmianą
czynu ciągłego z art. 12 § 2 k.k.
Andrzej Stępka Małgorzata Wąsek-Wiaderek Eugeniusz Wildowicz
UZASADNIENIE
Przedstawione Sądowi Najwyższemu, na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.,
zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.
I KZP 7/25
2
K. L. został oskarżony o to, że:
„W dniu 04.04.2025 r. w S. w krótkich odstępach czasu przy wykorzystaniu tej
samej sposobności popełnił dwa umyślne wykroczenia kradzieży mienia, gdzie
łączna wartość skradzionego mienia wynosiła 869,97 złotych przy czym czynu tego
dopuścił się w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia
wolności za umyślne przestępstwo podobne, będąc uprzednio skazanym wyrokiem
Sądu Rejonowego w Koszalinie II K 1195/20 z dnia 21 grudnia 2020 r. na karę 1
roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności za czyn z art. 288 § 1 k.k. w zw. z art. 11 §
2 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. oraz wyrokiem Sądu Rejonowego w Będzinie VII K
313/21 na karę 1 roku pobawienia wolności za czyn z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art.
57b k.k. oraz na karę 1 roku i 6 miesięcy za czyn z art. 289 § 2 k.k. w zw. z art. 64 §
1 k.k., za które wymierzono karę łączną 2 lat pozbawienia wolności, a które to kary
odbywał w ramach wyroku łącznego VII K 1067/23 z dnia 19 stycznia 2024 r. w
okresie od 07.05.2023 r. do 06.04.2024 r., tj. o czyn z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art.
64 § 1 k.k. w ten sposób, że:
- w dniu 04.04.2025 r. w sklepie R. zlokalizowanym przy ul. […] w S. dokonał
kradzieży artykułów kosmetycznych o wartości 359,99 złotych na szkodę R. z
siedzibą przy ul. […] w S.,
- w dniu 04.04.2025 r. w sklepie K. zlokalizowanym przy ul. […] w S. dokonał
kradzieży zabawek o wartości 509,98 złotych na szkodę K. z siedzibą przy ul. […] w
S., tj. o czyn z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. i art. 12 § 2 k.k.”
Sąd Rejonowy w Sosnowcu, wyrokiem z 16 czerwca 2025 r., sygn. akt
III K 294/25, uznał oskarżonego K. L. za winnego tego, że:
1. w dniu 4 kwietnia 2025 r. w sklepie K. zlokalizowanym przy ul. […] w S. dokonał
kradzieży zabawek o wartości 509,98 złotych na szkodę K. Sp. z o.o. Sp. J. z
siedzibą w W., czym wyczerpał znamiona wykroczenia z art. 119 § 1 k.w. i za to na
mocy art. 119 § 1 k.w. wymierzył mu karę miesiąca ograniczenia wolności z
obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w
wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym;
2. na mocy art. 82 § 3 k.p.w. na poczet orzeczonej kary ograniczenia wolności
zaliczył oskarżonemu okres zatrzymania od 4 kwietnia 2025 r., g. 19.15 do 5
I KZP 7/25
3
kwietnia 2025 r., g. 10.50 przyjmując jeden dzień zatrzymania za równoważny
dwóm dniom kary ograniczenia wolności;
3. na mocy art. 5 § 1 pkt 8 k.p.w. umorzył postępowanie przeciwko K. L. o to, że w
dniu 4 kwietnia 2025 r. w sklepie R. zlokalizowanym przy ul. […] w S. dokonał
kradzieży artykułów kosmetycznych o wartości 359,99 złotych na szkodę R.1. Sp. z
o.o.
W uzasadnieniu wyroku Sąd ten wskazał, że 4 kwietnia 2025 r. K. L. został
ukarany mandatem karnym seria […] nr […], którym nałożono na niego karę 500 zł
grzywny za to, iż tego dnia w sklepie R. zlokalizowanym przy ul. […] w S. dokonał
kradzieży artykułów kosmetycznych o wartości 359,99 zł na szkodę R. 1. Sp. z o.o.
W związku z tym, powołując się na pogląd Sądu Okręgowego w Sosnowcu
przedstawiony w uzasadnieniu wyroku z 28 stycznia 2025 r., sygn. akt V Ka 972/24,
uznał, że z uwagi na zasadę ne bis in idem nie było możliwe przypisanie
oskarżonemu przestępstwa opartego o konstrukcję z art. 12 § 2 k.k.
Apelację od tego wyroku wniósł prokurator Prokuratury Rejonowej
Sosnowiec-Południe w Sosnowcu. Zaskarżył wyrok w całości na niekorzyść
oskarżonego i zarzucił obrazę prawa materialnego - art. 12 § 2 k.k. przez wyrażenie
błędnego poglądu, że w sytuacji uprzedniego ukarania w postępowaniu
mandatowym za część wykroczeń objętych ciągiem z art. 12 § 2 k.k., nie jest
możliwe przyjęcie kwalifikacji prawnej przy zastosowaniu art. 12 § 2 k.k. z uwagi na
zasadę ne bis in idem, podczas gdy - zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem -
fakt uprzedniego prawomocnego ukarania za wykroczenie wchodzące w skład
ciągu z art. 12 § 2 k.k. nie stanowi negatywnej przesłanki do zastosowania
kwalifikacji z art. 12 § 2 k.k.
W oparciu o powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez
przyjęcie, że czyn oskarżonego stanowi realizację znamion przestępstwa z art. 278
§ 1 k.k. w zw. z art. 12 § 2 k.k. i art. 64 § 1 k.k.
Rozpoznając ten środek odwoławczy, Sąd Okręgowy w Sosnowcu
postanowieniem z 12 listopada 2025 r., sygn. akt V Ka 639/25, przedstawił Sądowi
Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wymagające zasadniczej
wykładni ustawy o następującej treści:
I KZP 7/25
4
„Czy prawomocne ukaranie mandatem karnym za wykroczenie stoi na
przeszkodzie objęciu czynu ukaranego w tym trybie odmianą czynu ciągłego z art.
12 § 2 kk?”.
Uzasadniając swoją wątpliwość interpretacyjną wskazał, że zagadnienie to
jest odmiennie rozstrzygane w judykaturze, co zilustrował orzeczeniami Sądu
Najwyższego. Podniósł, że w orzecznictwie tym istnieje dualizm stanowisk
odnośnie do tego, czy klamra odmiany czynu ciągłego z art. 12 § 2 k.k. może
obejmować wykroczenie, które wcześniej zostało prawomocnie ukarane mandatem
karnym. Z jednej strony wskazał, że taka możliwość jest wykluczona ze względu na
zasadę ne bis in idem (postanowienie Sądu Najwyższego z 10 września 2024 r., IV
KK 145/24). Z drugiej zaś strony zwrócił uwagę na orzeczenia, z których wynika, że
zasada ne bis in idem może nie mieć w tym wypadku zastosowania, ponieważ
nałożenie grzywny w drodze mandatu karnego nie stanowi orzeczenia co do winy i
kary, a ukaranie mandatem za wykroczenie nie jest dokonywane przez sąd (wyroki
Sądu Najwyższego z: 9 maja 2024 r., IV KK 29/24 oraz 13 czerwca 2024 r., IV KK
181/24).
Następnie odnotował, że także w orzecznictwie sądów powszechnych
prezentowane są w tym względzie odmienne stanowiska. Wymienił przy tym
jedynie te orzeczenia, które wskazują na to, że uprzednie ukaranie wykroczenia
mandatem aktualizuje zasadę ne bis in idem, tj. wyroki Sądu Okręgowego w
Sosnowcu 28 stycznia 2025 r., V Ka 972/24, Sądu Okręgowego w Rybniku z 22
września 2023 r., VI Ka 450/23, Sądu Okręgowego w Rybniku z 16 stycznia 2025 r.,
VI Ka 674/24 i Sądu Rejonowego w Kielcach z 12 maja 2022 r., II K 1781/21.
Podkreślił też, że za potrzebą dokonania zasadniczej wykładni przemawia
redakcja art. 12 § 2 k.k. Na jej podstawie trudno bowiem jednoznacznie wskazać
czy czyny, o których mowa w art. 12 § 2 k.k. są wykroczeniami, za które sprawca
odpowiada jak za przestępstwo, czy też są jednym przestępstwem składającym się
z kilku wykroczeń. Zdaniem Sądu Okręgowego w Sosnowcu rozstrzygnięcie tej
kwestii ma znaczenie z punktu widzenia możliwości zastosowania art. 64 § 1 k.k.
czy art. 85 § 1 k.k., jak również może pomóc w ustaleniu czy wcześniejsze ukaranie
mandatem karnym jest ukaraniem za ten sam czyn w sensie prawnym.
I KZP 7/25
5
Na koniec wyraził pogląd, że bliższe jest mu stanowisko, iż wykluczone jest
objęcie wykroczenia ukaranego prawomocnym mandatem odmianą czynu ciągłego
z art. 12 § 2 k.k. Podkreślił, że za takim poglądem przemawia represyjny charakter
postępowania mandatowego oraz potrzeba zapobieżenia podwójnego karania za
ten sam czyn w myśl zasady ne bis in idem.
Prokurator delegowany do Prokuratury Krajowej pismem z 29 grudnia 2025 r.
wniósł o podjęcie uchwały, że „prawomocne ukaranie za wykroczenie mandatem
karnym, grzywną lub jakąkolwiek inną karą, która została orzeczona w
postępowaniu mandatowym wszczętym przez jakikolwiek organ administracyjny,
który nie jest sądem, nie stoi na przeszkodzie objęcia tak ukaranego czynu
odmianą czynu ciągłego z art. 12 § 2 k.k.” W uzasadnieniu swojego stanowiska
podniósł, że mandat karny nie stanowi prawomocnego orzeczenia sądowego
tworzącego stan powagi rzeczy osądzonej, co uniemożliwia stosowanie zasady ne
bis in idem. Wskazując na odrębność postępowania mandatowego i sądowego,
dającą - jego zdaniem - podstawę do zastosowania art. 12 § 2 k.k. w stosunku do
osoby wcześniej ukaranej mandatem za ten sam czyn, przywołał orzeczenia Sądu
Najwyższego, tj. wyrok z 13 września 2017 r., IV KK 55/17 oraz wyrok z 13 czerwca
2024 r., IV KK 181/24.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zgodnie przyjmuje się, że
skuteczne wystąpienie przez sąd odwoławczy z pytaniem prawnym, w trybie art.
441 § 1 k.p.k., może nastąpić, gdy łącznie spełnione są następujące warunki. Po
pierwsze, w postępowaniu odwoławczym wyłoniło się „zagadnienie prawne”, a więc
istotny problem interpretacyjny, czyli taki, który dotyczy przepisu lub przepisów
rozbieżnie interpretowanych w praktyce sądowej lub przepisu o wadliwej redakcji
albo niejasno sformułowanego, dającego możliwość różnych przeciwstawnych
interpretacji. Po drugie, zagadnienie to wymaga „zasadniczej wykładni ustawy”, a
zatem przeciwdziałania rozbieżnościom interpretacyjnym, już zaistniałym w
orzecznictwie, bądź mogącym – ze względu np. na istotne różnice poglądów
doktryny – w nim zaistnieć, które to rozbieżności są niekorzystne dla prawidłowego
funkcjonowania prawa w praktyce. Po trzecie, pojawiło się ono „przy
rozpoznawaniu środka odwoławczego”, a więc jest powiązane z konkretną sprawą,
I KZP 7/25
6
i to w taki sposób, że od rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego zależy
rozstrzygnięcie danej sprawy (zob. T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego
oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s. 953 – 955; R. A.
Stefański, Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych,
Kraków 2001, s. 264 – 299 i przywołane tam orzecznictwo oraz piśmiennictwo).
Analiza przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sosnowcu pytania
prawnego pozwala na stwierdzenie, że spełnia ono wszystkie wyżej wymienione
wymagania. Nie ulega wątpliwości, że przedstawione Sądowi Najwyższemu
zagadnienie wyłoniło się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, gdyż w
apelacji prokuratora został podniesiony zarzut naruszenia art. 12 § 2 k.k.
polegający na błędnej wykładni tego przepisu. Wymaga on zasadniczej wykładni
ustawy, gdyż jest odmiennie interpretowany w orzecznictwie sądowym i doktrynie
oraz jest niejasno zredagowany. Niewątpliwie rozstrzygnięcie pytania prawnego ma
też znaczenie z punktu widzenia rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy w Sosnowcu
sprawy. Stąd potrzeba udzielenia odpowiedzi na zadane pytanie i podjęcia przez
Sąd Najwyższy uchwały.
Trzeba się zgodzić z Sądem Okręgowym w Sosnowcu, że rozumienie art. 12
§ 2 k.k. w kontekście zasady ne bis in idem dzieli zarówno sądy, jak i
przedstawicieli świata nauki. Aktualnie funkcjonują poglądy bądź to kontestujące
bądź afirmujące, wprost lub w sposób dorozumiany, jedno z dwóch zapatrywań
dotyczących kwestii przedstawionej w zadanym Sądowi Najwyższemu pytaniu
prawnym.
Stanowisko dominujące zakłada, że uprzednie prawomocne zakończenie
postępowania w sprawie o wykroczenie, w tym w drodze mandatu karnego, stwarza
powagę rzeczy osądzonej i aktualizuje zasadę ne bis in idem. Sąd Najwyższy
wyraził je w postanowieniu z 10 września 2024 r., IV KK 145/24. W orzeczeniu tym
stwierdził wprost, że zasada ta uniemożliwia wszczęcie i prowadzenie
postępowania w kwestii odpowiedzialności za popełnione w warunkach określonych
w art. 12 § 2 k.k. przestępstwo, jeżeli wcześniej doszło do prawomocnego
rozstrzygnięcia co do odpowiedzialności za stanowiące elementy czynu ciągłego
zachowania, wypełniające znamiona wykroczenia. Uznał także, że wcześniejsze
prawomocne ukaranie mandatem karnym skutkuje skonsumowaniem skargi
I KZP 7/25
7
publicznej w tym zakresie. Podkreślił również, iż prawomocne ukaranie mandatem
karnym wyłącza możliwość ujęcia tego wykroczenia w klamrę czynu ciągłego z art.
12 § 2 k.k. Oprócz tego podniósł, iż przyjęcie takiego stanowiska nie narusza art.
10a ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2025 r., poz. 734 ze
zm.; dalej zwana: k.w.), który stosuje się w ramach wymierzania i wykonywania
kary. Sąd Najwyższy wskazał przy tym, że wynikający z zasady ne bis in idem
zakaz stanowi ujemną przesłankę procesową, wpływającą na możliwość wszczęcia
i prowadzenia postępowania. Ziszczenie się tej przesłanki skutkuje obligatoryjną
odmową wszczęcia postępowania albo jego umorzenia, co wyłącza stosowanie art.
10a k.w.
Pogląd ten był też wyrażany we wskazanych przez Sąd Okręgowy
w Sosnowcu orzeczeniach sądów powszechnych, tj. wyrokach Sądu Okręgowego
w Sosnowcu z 28 stycznia 2025 r., V Ka 972/24; Sądu Okręgowego w Rybniku
z 22 września 2023 r., VI Ka 450/23; Sądu Okręgowego w Rybniku z 16 stycznia
2025 r., VI Ka 674/24 oraz Sądu Rejonowego w Kielcach z 12 maja 2022 r.,
II K 1781/21.
Za stosowaniem art. 12 § 2 k.k. do czynów, które nie zostały objęte
wcześniejszym ukaraniem mandatem karnym w doktrynie opowiedzieli się: J.
Giezek, P. Kardas, Zasada ne bis in idem a nowe regulacje ciągłości popełnienia
przestępstwa, Palestra 2019, nr 4, s. 5 – 23; J. Giezek, P. Kardas, Nowe
uregulowania ciągłości popełnienia przestępstwa i wykroczenia (art. 12 § 2 kodeksu
karnego i art. 10a kodeksu wykroczeń), Palestra 2019, nr 1 - 2, s. 36 – 55; J.
Lachowski, uwagi do art. 12 k.k., teza 16. (w:) V. Konarska-Wrzosek (red.), Kodeks
karny. Komentarz, wyd. IV, Lex/el.; Ł. Pohl, uwagi do art. 12 k.k. (w:) R. A. Stefański
(red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 7, 2025, Legalis; P. Daniluk, Dwukrotne
egzekwowanie odpowiedzialności karnej za ten sam czyn a zasada ne bis in idem.
Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 10 września 2024
r., IV KK 145/24, OSP 2025, nr 3, s. 27.
Natomiast odmienne stanowisko wyrażone zostało w wyroku Sądu
Najwyższego z 13 czerwca 2024 r., IV KK 181/24. Z tego orzeczenia wynika, że
nawet jeżeli doszło do prawomocnego ukarania sprawcy mandatem za
wykroczenie, to nie zachodzi niemożność przypisania sprawcy tego czynu
I KZP 7/25
8
przestępstwa z art. 12 § 2 k.k. W wyroku tym wskazano wyraźnie, że odmienne
postąpienie stanowiłoby rażące naruszenie prawa, w postaci obrazy art. 10a § 1 in
fine k.w., który stanowi, że „Jeżeli czyn będący wykroczeniem, za które wymierzono
karę lub środek karny, stanowi, wspólnie z innym czynem lub czynami, ze względu
na łączną wartość mienia przestępstwo, za które wymierzono karę lub środek karny
tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. Przepisy art.
10 § 1 zdanie drugie oraz § 2-4 stosuje się odpowiednio.” W przepisie tym
stworzono więc możliwość procedowania dwa razy o ten sam czyn zabroniony, raz
jako o wykroczenie i ponownie - jako element czynu ciągłego w rozumieniu 12 § 2
k.k., który to czyn ciągły zawierałby co najmniej jeszcze jeden „nowy”, tj. nieukarany
wcześniej czyn.
Z kolei z wyroku Sądu Najwyższego z 9 maja 2024 r., IV KK 29/24, wynika,
że nałożenie mandatów karnych w postępowaniu wykroczeniowym nie stanowi
przeszkody procesowej, w postaci powagi rzeczy osądzonej, do łączenia takich
czynów w konstrukcję przestępstwa, jako czynu składającego się z wielu
wykroczeń, zgodnie z art. 12 § 2 k.k. Sąd Najwyższy w tym wypadku wskazał, że
mandat karny nie jest orzeczeniem co do winy i kary, co w myśl art. 9 i 10 ustawy z
dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U.
2025 r., poz. 860 ze zm.; dalej zwana: k.p.w.) jest wyłącznym uprawnieniem sądu.
Podniósł, że postępowanie mandatowe stanowi postępowanie pozasądowe
zastępcze i prowadzi się je dobrowolnie, po uzyskaniu zgody sprawcy. Zdaniem
Sądu Najwyższego orzekającego w przywołanej sprawie, przyjęcie innego poglądu
doprowadziłoby do naruszenia art. 175 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
zgodnie z którym wymiar sprawiedliwości sprawują sądy. Nie może zatem tego
czynić inny organ, posiadający kompetencje do nakładania mandatów karnych.
Jednocześnie podkreślił, że postępowanie mandatowe jako postępowanie
niesądowe, nie może skutkować innymi niż mandat konsekwencjami prawnymi. W
związku z tym Sąd Najwyższy stwierdził, że przyjęcie mandatu karnego nie
skutkuje zaistnieniem przesłanki w postaci res iudicata, gdyż taka sytuacja nie
może być utożsamiana z prawomocnym zakończeniem postępowania sądowego.
Ponieważ w wydaniu tego wyroku brały udział osoby powołane do pełnienia
urzędów sędziów Sądu Najwyższego z rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa
I KZP 7/25
9
ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie
Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3), a więc w
wadliwej, niekonstytucyjnej procedurze, jest on dotknięty uchybieniem stanowiącym
bezwzględną przyczynę odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. w postaci
nienależytej obsady sądu. Wynika to m. in. z pkt 1. uchwały składu połączonych
Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z
23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-1/20). Uchwała ta z chwilą jej podjęcia uzyskała
moc zasady prawnej i wiąże każdy skład Sądu Najwyższego, dopóty nie nastąpi
odstąpienie od niej w trybie art. 88 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym. Wielokrotnie już podnoszono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że
pomimo wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 20 kwietnia 2020 r.,
U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61, jest ona dalej wiążąca (zob. w tym przedmiocie
postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21; z dnia
29 września 2021, V KZ 47/21 i z dnia 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22; uchwała
Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22; uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22; uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 19 listopada 2025 r., I KZP 1/25 czy orzecznictwo w tzw.
sprawach testowych - art. 29 § 5 u. SN: postanowienia Sądu Najwyższego z dnia
27 lutego 2023 r., II KB 10/22 i z dnia 13 kwietnia 2023 r., III CB 6/23).
Dostrzegając powyższe stwierdzić jednak należy, że dopóki orzeczenie to
nie zostanie wzruszone i wyeliminowane z porządku prawnego (czego nie może
uczynić Sąd Najwyższy w tym postępowaniu), dopóty obowiązuje i wywołuje skutki
procesowe.
W literaturze prawniczej na szerokie rozumienie art. 12 § 2 k.k.,
umożliwiające objęcie klamrą odmiany czynu ciągłego czynów prawomocnie
ukaranych mandatem karnym wskazali: M. Grzesik, Czyn ciągły i inne mechanizmy
redukcyjne w przypadku jednoczynowego zbiegu przestępstwa z wykroczeniem,
Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 2019, nr 4, s. 113 – 130; S. Żółtek,
uwagi do art. 12 k.k. (w:) M. Królikowski, R. Zawłocki, (red.) Kodeks karny. Część
ogólna. Tom I. Komentarz. Art. 1–116, wyd. 5, 2021, Legalis; J. Kluza, Zasada ne
bis in idem a art. 10a Kodeksu wykroczeń. Uwagi na tle wyroku Sądu Najwyższego
z 18.05.2017 r., IV KK 447/16, Przegląd Prawa Publicznego 2022, nr 9, s. 104 –
I KZP 7/25
10
114; J. Kluza, Znaczenie wprowadzania art. 12 § 2 k.k. i art. 57b k.k. dla praktyki
wymiaru sprawiedliwości, Nowa Kodyfikacja Prawa Karnego Tom LXI, Wrocław
2021, s. 11 – 28; J. Kluza, Nowelizacja kodeksu wykroczeń w zakresie wykroczeń
przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji, Ius Novum 2022, nr 4, s. 57
– 72; I. Zgoliński, Czyn ciągły a zbieg wykroczeń. Relacja przepisów art. 12 § 2
Kodeksu karnego i art. 10a Kodeksu wykroczeń, UWM Studia Prawnoustrojowe 67,
s. 399 – 414.
Nie są to jednak jedyne trudności, które pojawiają się w związku z
interpretacją art. 12 § 2 k.k. Sąd Okręgowy w Sosnowcu zasadnie podniósł, że
treść tego przepisu budzi wątpliwości pod kątem tego czy czyny, o których w nim
mowa są wykroczeniami, za które ustawa przewiduje odpowiedzialność jak za
przestępstwo (tzw. ciąg wykroczeń), czy jednak stanowią jedno przestępstwo
składające się z kilku wykroczeń (odmiana czynu ciągłego).
Również i te kwestie są rozbieżnie rozstrzygane w orzecznictwie oraz
interpretowane w doktrynie.
Za przyjęciem możliwości, że art. 12 § 2 k.k. określa ciąg wykroczeń Sąd
Najwyższy opowiedział się w wyrokach z 5 marca 2025 r., I KK 25/25 i 13 maja
2025 r., II KK 139/25.
W doktrynie za uznaniem „ciągu wykroczeń” opowiedzieli się: J. Kluza,
Znaczenie wprowadzenia art. 12 § 2 k.k. i art. 57b k.k. dla praktyki wymiaru
sprawiedliwości, NKPK 2022, nr 61, s. 11-28; A. Limburska, Ciągłość czynów w
sferze kontrawencjonalizacji - uwagi na kanwie nowelizacji art. 12 k.k., Prok. i Pr.
2021, nr 1, s. 5 - 20; Ł. Deda, Problematyka stosowania przepisu art. 12 § 2 k.k. po
nowelizacji z dnia 4 października 2018 r., Rocznik Administracji i Prawa 2025, nr 1,
s. 223 – 240; M. Kulik, uwagi do art. 12 k.k., teza 21. (w:) M. Mozgawa (red.),
Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, Lex/el. 2025; Ł. Pohl, uwagi do art. 12 k.k.
(w:) R. A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 7, 2025, Legalis;
M. Gałązka, uwagi do art. 12 k.k. (w:) A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks
karny. Komentarz, wyd. 9, 2026, Legalis; J. Kulesza, uwagi do art. 12 k.k. (w:) J.
Kulesza (red.) Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2025, s. 64; K. Lipiński,
Przestępny ciąg wykroczeń a zasada ne bis in idem. Glosa do postanowienia Sądu
I KZP 7/25
11
Najwyższego – Izba Karna z dnia 10 września 2024 r., IV KK 145/24, Orzecznictwo
Sądów Polskich 2025, nr 4, s. 66 -79).
Natomiast stanowisko, że w art. 12 § 2 k.k. uregulowano swoistą konstrukcję
czynu ciągłego, zostało wyrażone w wyrokach Sądu Najwyższego z: 7 marca 2024
r., V KK 39/24; 3 października 2023 r., V KK 281/23; 7 listopada 2023 r., V KK
278/23; 10 września 2024 r., IV KK 145/24; 13 czerwca 2024 r., IV KK 181/24; oraz
postanowieniu z 25 czerwca 2025 r., V KK 134/25.
W piśmiennictwie taki pogląd wyrazili: J. Giezek, P. Kardas, Nowe
uregulowanie ciągłości popełnienia przestępstwa i wykroczenia (art. 12 § 2 kodeksu
karnego i art. 10a kodeksu wykroczeń), Palestra 2019, z. 1-2, s. 36 - 55; J.
Lachowski, uwagi do art. 12 k.k. teza 16. (w:) V. Konarska - Wrzosek (red.). Kodeks
karny. Komentarz, Warszawa 2023, s. 109; J. Majewski, uwagi do art. 12 k.k., teza
20. (w:) J. Majewski (red.) Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2024, s. 118; J.
Giezek, uwagi do art. 12 k.k. (w:) J. Giezek (red.) Kodeks karny. Część szczególna.
Komentarz, Warszawa 2021, s. 125 - 127; S. Żółtek, uwagi do art. 12 k.k. (w:) M.
Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Komentarz do art. 1-116, wyd. 5,
2021, Legalis; M. Grzesik, Czyn ciągły i inne mechanizmy redukcyjne w przypadku
jednoczynowego zbiegu przestępstwa z wykroczeniem, Czasopismo Prawa
Karnego i Nauk Penalnych 2019, nr 4, s. 113 – 130; J. Kasiński, Konstrukcja z art.
12 § 2 k.k. i konsekwencje jej zastosowania. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z
7.03.2024 r., V KK 39/24, Przegląd Sądowy 2025, nr 9, s. 115 – 123.
Przystępując do rozważenia przekazanego zagadnienia, na wstępie należy
przeprowadzić wykładnię językową art. 12 § 2 k.k.
Zgodnie z art. 12 § 2 k.k.: „Odpowiada jak za jeden czyn zabroniony
wyczerpujący znamiona przestępstwa ten, kto w krótkich odstępach czasu, przy
wykorzystaniu tej samej albo takiej samej sposobności lub w podobny sposób
popełnia dwa lub więcej umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu, jeżeli łączna
wartość mienia uzasadnia odpowiedzialność za przestępstwo.”
Przepis ten - dołączony w toku prac sejmowych nad rządowym projektem
ustawy o zmianie ustawy - Kodeks wykroczeń oraz niektórych innych ustaw, VIII
kadencja Sejmu RP, druk nr 2557 (zob. sprawozdanie Podkomisji Stałej do spraw
nowelizacji prawa karnego z 12 lipca 2018 r., s. 9,
I KZP 7/25
12
https://orka.sejm.gov.pl/opinie8.nsf/nazwa/spr_2557/$file/spr_2557.pdf) - został
wprowadzony do porządku prawnego na podstawie art. 3 ustawy z dnia 4
października 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks wykroczeń oraz niektórych innych
ustaw (Dz. U. poz. 2077).
Opiera się on na takich elementach jak: umyślne wykroczenia przeciwko
mieniu, popełnienie dwóch lub więcej takich wykroczeń, łączna wartość mienia,
krótkie odstępy czasu, wykorzystanie tej albo takiej samej sposobności lub
popełnienie wykroczeń w podobny sposób, odpowiedzialność jak za jeden czyn
zabroniony.
Do zakresu czynów mogących być objętymi tą regulacją prawną należy
zaliczyć wykroczenia, które zostały uregulowane w Rozdziale XIV k.w.,
zatytułowanym: „Wykroczenia przeciwko mieniu”.
Zgodnie z art. 6 § 1 k.w. wykroczenie umyślne zachodzi wtedy, gdy sprawca
ma zamiar popełnienia czynu zabronionego, to jest chce go popełnić albo
przewidując możliwość jego popełnienia na to się godzi.
Ustawodawca użył sformułowania „dwa lub więcej umyślnych wykroczeń
przeciwko mieniu”, co wskazuje na możliwość skorzystania z instytucji określonej
w art. 12 § 2 k.k. tylko wtedy, gdy wskazane w tym przepisie wykroczenia zostaną
popełnione co najmniej dwa razy. Istotne przy tym jest to, by wykroczenia
popełnione przez sprawcę były wykroczeniami tego samego rodzaju, a zatem
wykroczeniami tak samo prawnie zakwalifikowanymi. Przyjęcie wymogu
jednorodności stanowi naturalną konsekwencję warunku wynikającego z treści art.
12 § 2 k.k., w myśl której wszystkie wykroczenia mają tworzyć odzwierciedlenie
jednego czynu zabronionego wyczerpującego znamiona przestępstwa [por. Ł. Pohl,
uwagi do art. 12 k.k. (w:) R. A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz, wyd. 7,
2025, Legalis; M. Kulik, uwagi do art. 12 k.k., teza 23. (w:) M. Mozgawa (red.)
Kodeks karny. Komentarz aktualizowany, Lex/el. 2025; J. Lachowski, uwagi do art.
12 k.k. teza 16. (w:) V. Konarska - Wrzosek (red.). Kodeks karny. Komentarz,
Warszawa 2023, s. 109].
Na podstawie stanu prawnego obowiązującego od 1 października 2023 r.
(art. 4 pkt 5 ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz
niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 2600) wartość mienia, która w ramach tzw.
I KZP 7/25
13
typów przepołowionych wskazuje na zaistnienie odpowiedzialności za
przestępstwo, musi przekraczać 800 zł. Ustawodawca nie zdecydował się na
przyjęcie, iż art. 12 § 2 k.k. powinien być stosowany wyłącznie wtedy, gdy doszło do
naruszenia mienia przekraczającego wskazaną wartość. W związku z tym stosuje
się go także, jeżeli mienie będzie tylko realnie zagrożone zachowaniami sprawcy
[por. por. Ł. Pohl, uwagi do art. 12 k.k. (w:) R. A. Stefański (red.), Kodeks karny.
Komentarz, wyd. 7, 2025, Legalis].
Zawarta w art. 12 § 2 k.k. przesłanka podejmowania przez sprawcę
zachowań w „krótkich odstępach czasu”, podobnie jak w wypadku art. 12 § 1 k.k.,
nie została zdefiniowana. W judykaturze wyraźnie zarysowuje się odmienne jej
interpretowanie. Z jednej strony Sąd Najwyższy uznał, że okresy te powinny być
kilkudniowe, a maksymalnie nie mogą przekroczyć kilku tygodni (zob.
postanowienie z 27 lutego 2002 r., II KKN 41/00; postanowienie z 18 września 2003
r., III KK 159/02; wyrok z 1 lutego 2006 r., II KK 127/05). Z drugiej zaś strony
przyjął, że „krótki odstęp czasu” może wynosić nawet kilka miesięcy (zob.
postanowienie z 9 marca 2006 r., V KK 271/05); nie jest jednak dopuszczalne, aby
przekroczył rok (zob. postanowienie z 9 marca 2006 r., V KK 271/05; postanowienie
z 4 marca 2008 r., III KK 302/07).
Kolejny wymóg dotyczy wykorzystania tej albo takiej samej sposobności lub
popełnienia wykroczeń w podobny sposób (który spowodował trudności w
interpretacji już w czasie prac legislacyjnych - zob. zapis prac Podkomisji stałej do
spraw nowelizacji prawa karnego z 12 lipca 2018 r., 13:50:29 – 14:00:48,
https://www.sejm.gov.pl/Sejm8.nsf/transmisja.xsp?documentId=26D8FF0C4120D16
AC12582C20037D8E2&symbol=TRANSMISJA_ARCH&info=T).
Sposobność to „sprzyjająca okoliczność, okazja do zrobienia czegoś”
(zob. E. Sobol, Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2011, s. 944).
W kontekście omawianego przepisu za „tę samą sposobność” należy
uważać identyczną okazję do popełnienia wykroczenia. Wyrażenie „ta sama”
wskazuje bowiem na to, że coś jest tożsame z czymś innym. „Ta sama
sposobność” oznacza więc, że sposobność ta trwa i nie ulega modyfikacji w czasie
popełniania wszystkich wykroczeń.
I KZP 7/25
14
Z kolei termin „taka sama” odnosi się do czegoś o tych samych
właściwościach. Wobec tego pojęcie „z wykorzystaniem takiej samej sposobności”
powinno być rozumiane jako popełnienie wykroczenia, w ramach okazji
pochodzącej z takiej samej kategorii. „Taka sama sposobność” zachodzi zatem
wówczas, gdy dochodzi do okresowego zaistnienia okoliczności podobnych do
tych, które poprzednio zostały już przez sprawcę wykorzystane (por. wyrok Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z 25 października 2019 r., II AKa 416/19).
Popełnienie wykroczenia w podobny sposób nie zostało zdefiniowane przez
ustawodawcę. Pojęcie „podobny” w ujęciu językowym oznacza „mający pewne
cechy wspólne z czymś, z kimś” (zob. E. Sobol, Słownik…, s. 675). W myśl założeń
ustawodawcy przewidziany w art. 12 § 2 k.k. podobny sposób działania zachodzi
wówczas, gdy sprawca za każdym razem „np. obcina metki; tankuje bak paliwa
i odjeżdża” (zob. zapis prac Podkomisji stałej do spraw nowelizacji prawa karnego
z 12 lipca 2018 r., 13:54:25 – 13:54:27). Podobny sposób popełnienia wykroczeń,
składających się na konstrukcję przyjętą w omawianym przepisie należy więc
traktować jako podobieństwo w znaczeniu technicznym [por. M. Kulik, uwagi do art.
12 k.k., teza 26. (w:) M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz aktualizowany,
Lex/el. 2025].
Ustawodawca posłużył się także alternatywą zwykłą poprzez użycie „lub”
między elementami tej regulacji prawnej, takimi jak: „przy wykorzystaniu tej samej
albo takiej samej sposobności” a „w podobny sposób popełnia dwa lub więcej
umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu”. Wynika z powyższego, że zdecydował się
na możliwość łączenia wykroczeń popełnionych w różnych konfiguracjach. Albo
w części przy wykorzystaniu tej samej sposobności, a w części popełnionych
w sposób podobny. Albo w części w ramach takiej samej sposobności, a w części
popełnionych w sposób podobny (por. Ł. Deda, Problematyka stosowania przepisu
art. 12 § 2 k.k. po nowelizacji z dnia 4 października 2018 roku, Roczniki
Administracji i Prawa 2025, s. 227 – 228).
W przeciwieństwie do art. 12 § 1 k.k., art. 12 § 2 k.k. nie zawiera przesłanki
w postaci działania „z góry powziętym zamiarem”, co było celowym zabiegiem
ustawodawcy, mającym poszerzyć zakres zachowań podlegających
odpowiedzialności na podstawie omawianego mechanizmu (zob. zapis prac
I KZP 7/25
15
Podkomisji stałej do spraw nowelizacji prawa karnego z 12 lipca 2018 r.). Oznacza
to, że w tym wypadku zamiar dotyczący wszystkich zachowań nie musi istnieć już
przed podjęciem pierwszego z nich (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 3
października 2011 r., V KK 96/11).
Spełnienie powyższych przesłanek obliguje sąd do zastosowania art. 12 § 2
k.k., co wynika z posłużenia się przez ustawodawcę kategorycznym
sformułowaniem „odpowiada” [por. S. Żółtek, uwagi do art. 12 k.k. (w:) M.
Królikowski, R. Zawłocki, (red.) Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Komentarz. Art.
1–116, wyd. 5, 2021, Legalis].
Przez użyte przez ustawodawcę sformułowanie „Odpowiada jak za jeden
czyn zabroniony wyczerpujący znamiona przestępstwa” przepis art. 12 § 2 k.k. jest
niejednoznaczny i może być interpretowany dwojako. Z jednej strony uważa się, że
przepis ten stanowi ciąg wykroczeń, które nie tracą swojej samoistności na gruncie
prawa wykroczeń. Pojedyncze zachowania będące elementami tego ciągu nie
stanowią zatem przestępstwa, lecz pozostają wykroczeniami, za które
odpowiedzialność jest kształtowana jak za przestępstwo. Z drugiej strony podnosi
się, że przepis art. 12 § 2 k.k. stanowi jednak swoistą konstrukcję czynu ciągłego.
Artykuł 12 § 2 k.k. dotyczy więc tylko wypadków takich zachowań podejmowanych
przez tego samego sprawcę, które - ujmowane samoistnie - stanowią szereg
wykroczeń, ale łącznie wartościowane przekształcają się w jedno przestępstwo
przeciwko mieniu, jeżeli suma wartości mienia będącego przedmiotem zamachu
poszczególnych wykroczeń przekracza próg właściwy dla przestępstwa.
Za drugim ze wskazanych powyżej wariantów interpretacyjnych przemawiają
następujące argumenty.
W art. 12 § 2 k.k. ustawodawca posłużył się spójnikiem „jak”
wprowadzającym wyrażenie porównawcze (zob. E. Sobol, Słownik…, s. 285).
Przepis ten wskazuje na to, że to, o czym mowa, tj. szereg wykroczeń ma cechy
wspólne z tym, z czym się je zestawia, tj. z przestępstwem. Takie ujęcie art. 12 § 2
k.k. nie powinno więc prowadzić do wniosku, że w rachubę wchodzi wyłącznie
sytuacja, w której wszelkie konsekwencje związane ze skazaniem w warunkach
określonych w tym przepisie należałoby łączyć tylko z wykroczeniami. Skutkiem
zastosowania analizowanego mechanizmu niewątpliwie jest odpowiedzialność za
I KZP 7/25
16
„jeden” (rozumiany jako: „sam, jedyny”; „tworzący całość” – zob. E. Sobol,
Słownik…, s. 290), a nie za wiele czynów zabronionych. Musi być to przy tym czyn
zabroniony wyczerpujący znamiona przestępstwa.
Przepis ten traktuje szereg wykroczeń przeciwko mieniu jako jedną,
zorganizowaną całość, a nie zbiór odrębnych zachowań. Sprawca odpowiada tak,
jakby popełnił jeden, poważniejszy czyn zabroniony (por. J. Kasiński, Konstrukcja
z art. 12 § 2 k.k. i konsekwencje jej zastosowania. Glosa do wyroku Sądu
Najwyższego z 7.03.2024 r., V KK 39/24, Przegląd Sądowy 2025, nr 9, s. 118 -
119).
Artykuł 12 § 2 k.k. ustala przesłanki odpowiedzialności karnej „jak za jeden
czyn zabroniony”, w sytuacji gdy sprawca dopuścił się przynajmniej dwóch
zachowań, z których każde wypełnia znamiona wykroczenia. Tym samym uzupełnia
on kryminalizację zawartą w Kodeksie karnym wraz z wszelkimi tego
konsekwencjami. Podstawy prawnokarnej oceny zachowania sprawcy określono
więc w sposób oparty na redukcji, jeżeli z wielu zachowań będących wykroczeniami
ma się ukształtować jeden scalony i podlegający łącznej ocenie czyn klasyfikowany
prawnokarnie jako przestępstwo. Wobec tego wszystkie zachowania, które bez
użycia konstrukcji z art. 12 § 2 k.k. byłyby odrębnymi wykroczeniami przeciwko
mieniu, stają się łączną podstawą odpowiedzialności za jeden czyn będący
przestępstwem (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 3 października 2023 r., V KK
280/23; 7 listopada 2023 r., V KK 278/23; 7 marca 2024 r., V KK 39/24).
Podsumowując, wykładnia językowa art. 12 § 2 k.k. nakazuje traktowanie
zachowań w nim opisanych jako integralnej całości. Sprawca nie odpowiada zatem
za każde z nich osobna, lecz za jeden czyn zabroniony będący przestępstwem.
Taka interpretacja znajduje potwierdzenie w wykładni systemowej.
Omawiany przepis został zamieszczony w Kodeksie karnym (po art. 12 § 1 k.k.), a
nie w Kodeksie wykroczeń. Takie usytuowanie art. 12 § 2 k.k. pozwala na uznanie,
że stanowi on odmianę czynu ciągłego uregulowanego w art. 12 § 1 k.k. Pogląd ten
znajduje również potwierdzenie w zasadach konstruowania przepisu prawnego.
Zgodnie bowiem z § 55 załącznika do rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z
dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki prawodawczej” (Dz. U. z 2016 r.,
poz. 283), każdą samodzielną myśl ujmuje się w odrębny artykuł (ust. 1); jeżeli
I KZP 7/25
17
samodzielną myśl wyraża zespół zdań, dokonuje się podziału artykułu na ustępy.
W ustawie określanej jako „kodeks” ustępy oznacza się paragrafami (§) (ust. 3);
podział artykułu na ustępy wprowadza się także w przypadku, gdy między zdaniami
wyrażającymi samodzielne myśli występują powiązania treściowe, ale treść
żadnego z nich nie jest na tyle istotna, aby wydzielić ją w odrębny artykuł (ust. 4).
Zawarcie art. 12 § 2 k.k. wraz z czynem ciągłym z art. 12 § 1 k.k.
w jednym artykule oraz zawartość obu tych przepisów daje podstawy do przyjęcia,
że istnieją wskazane wcześniej zależności między tymi konstrukcjami prawnymi
(por. J. Kasiński, Konstrukcja z art. 12 § 2 k.k. i konsekwencje jej zastosowania.
Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 7.03.2024 r., V KK 39/24, Przegląd Sądowy
2025, nr 9, s. 119 – 120).
Wyniki przedstawionej wykładni językowej i systemowej analizowanego
przepisu potwierdza także wykładnia funkcjonalna. Celem wprowadzenia § 2 do
art. 12 k.k. było objęcie karnoprawną reakcją sprawców, którzy dopuszczając się
serii wykroczeń przeciwko mieniu, wcześniej często unikali za nie
odpowiedzialności, ze względu na krótkie terminy przedawnienia wykroczeń oraz
wolne działania organów ścigania (zob. zapis prac Podkomisji stałej do spraw
nowelizacji prawa karnego z 12 lipca 2018 r.). W związku z tym ustawodawca,
chcąc uniknąć rozdrobnienia postępowań, umożliwił ponoszenie odpowiedzialności
karnej przez sprawców powielających zbliżone czyny, traktując ich z większą
surowością niż sprawców jednorazowych wykroczeń. Celem art. 12 § 2 k.k. było
ustanowienie odmiany czynu ciągłego, na który składają się poszczególne
wykroczenia, które tracą swoją samoistność po ziszczeniu się przesłanek
określonych w tym przepisie.
Taki wniosek jest zgodny z intencją ustawodawcy, gdyż znajduje
potwierdzenie w zapisie prac legislacyjnych nad omawianą regulacją prawną.
Przyjęto wówczas bowiem, że ratio legis tego przepisu ma sprowadzać się do tego,
„aby konstrukcję czynu ciągłego, która już istnieje, dostosować do realiów czynów
przepołowionych, czyli odpowiedzialności za wykroczenia przeciwko mieniu” (zob.
zapis prac Podkomisji stałej do spraw nowelizacji prawa karnego z 12 lipca 2018 r.,
13:54:37 – 13:54:53).
I KZP 7/25
18
Instytucja uregulowana w art. 12 § 2 k.k. ma zatem charakter uzupełniający
w stosunku do art. 12 § 1 k.k.; stosuje się ją w tych sytuacjach, które wykraczają
poza ramy pierwotnej wersji czynu ciągłego. Na płaszczyźnie ciągłości, w myśl art.
12 § 2 k.k., przeprowadza się wspólną ocenę wartości straty w mieniu, powstałej w
wyniku popełnienia wszystkich zachowań będących wykroczeniami. W tym
wypadku dochodzi też do całościowej oceny stopnia społecznej szkodliwości. Także
inne elementy wymienione w art. 12 § 2 k.k., istotne przy weryfikacji podstaw
poniesienia odpowiedzialności karnej z tego tytułu, nie wykluczają przyjęcia, iż jest
to instytucja mogąca być uznana za czyn ciągły. Przepis art. 12 § 2 k.k. powiela
zresztą niektóre z wymogów charakterystycznych dla czynu z art. 12 § 1 k.k. [por. J.
Giezek, P. Kardas, Nowe uregulowania ciągłości popełnienia przestępstwa i
wykroczenia (art. 12 § 2 kodeksu karnego i art. 10a kodeksu wykroczeń), Palestra
2019, nr 1–2, s. 45 - 46 i 51].
Sprawca przestępstwa z art. 12 § 2 k.k. podlega więc odpowiedzialności
karnej, a nie wykroczeniowej, co z kolei musi skutkować zapewnieniem mu
gwarancji wynikających z postępowania karnego, w tym m.in. w zakresie
obowiązku jego przesłuchania czy terminów procesowych.
Warunkiem rozpoznania sprawy o przestępstwo z art. 12 § 2 k.k., jest
sporządzenie i wniesienie przez uprawnionego oskarżyciela do właściwego sądu
aktu oskarżenia o ten czyn zabroniony (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 7
listopada 2023 r., V KK 278/23; 7 marca 2024 r., V KK 39/24).
Powyższe determinuje konieczność spełnienia wymogów dotyczących
wszczęcia i prowadzenia postępowania określonych w k.p.k. Odnosi się to także do
stosowania zasady ne bis in idem.
Zasada ta nie została uregulowana expressis verbis w Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny wyprowadza ją ze wzorca
wynikającego z art. 2 Konstytucji RP, wskazując, że należy ona do naczelnych
zasad prawa karnego i jest jednym z elementów demokratycznego państwa
prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, a wszelkie
odstępstwa od tej zasady, zwłaszcza stworzenie organowi władzy publicznej
uprawnienia do dwukrotnego zastosowania środka represyjnego wobec tego
samego podmiotu za ten sam czyn, byłoby naruszeniem tej zasady (zob. wyrok TK
I KZP 7/25
19
z 15 kwietnia 2008 r., P 26/06, OTK-A z 2008 r., Nr 3, poz. 42; por. wyrok TK z 3
listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A z 2004 r., Nr 10, poz. 103). Wielokrotne karanie
tej samej osoby za ten sam czyn jest naruszeniem zasady proporcjonalności reakcji
państwa na naruszenie obowiązku prawnego. Ważne przy tym jest i to, że zasada
ne bis in idem obejmuje zakaz podwójnego karania tej samej osoby za ten sam
czyn nie tylko w odniesieniu do wymierzania kar za przestępstwo, ale też przy
stosowaniu innych środków represyjnych (zob. wyrok TK z 18 listopada 2010 r., P
29/09, OTK-A z 2010 r., Nr 9, poz. 104).
Trzeba mieć na uwadze, że zasada ne bis in idem jest jednym z elementów
prawa do sądu określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, polegającego na
zapewnieniu rzetelnej i sprawiedliwej procedury sądowej. Prawo do sądu wyraża
się w: prawie do wszczęcia procedury przed właściwym, niezależnym, bezstronnym
i niezawisłym sądem; prawie do właściwego ukształtowania procedury sądowej,
zgodnie z warunkami sprawiedliwości i jawności - sprawiedliwego, rzetelnego
postępowania sądowego; prawie do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy
przez sąd. Zapewnienie rzetelnej i sprawiedliwej procedury sądowej łączy się m.in.
z zakazem dwukrotnego stosowania środka represyjnego wobec tego samego
podmiotu za ten sam czyn (zob. wyrok TK z 15 kwietnia 2008 r., P 26/06).
Ponadto, zasada ne bis in idem została uregulowana w przepisach prawa
„ponadnarodowego”. W ramach procedury wewnątrzpaństwowej stosuje się: art. 14
ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do
podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167; dalej
zwany: MPPOiP), art. 4 ust. 1 Protokołu Nr 7 sporządzonego dnia 22 listopada
1984 r. w Strasburgu do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych
wolności (Dz. U. z 2003 r., Nr 42, poz. 364) oraz art. 50 Karty Praw Podstawowych
UE (Dz. Urz. UE C 326 z 2012 r., s. 391; dalej zwana: KPP) (por. H. Kuczyńska,
Zasada ne bis in idem w polskim kodeksie karnym w aspekcie prawa
międzynarodowego, Prokuratura i Prawo 2006, nr 3, s. 35; M. Wąsek – Wiaderek,
Ochrona praw oskarżonego w Karcie Praw Podstawowych UE – nowy standard czy
zatwierdzenie status quo?, Europejski Przegląd Sądowy 2015, nr 10, s. 40).
Rzeczpospolita Polska przyjęła wszystkie te akty prawne do swojego porządku
prawnego (zob. odpowiednio: Oświadczenie Rządowe z dnia 23 kwietnia 1977 r. w
I KZP 7/25
20
sprawie ratyfikacji przez Polską Rzeczpospolitą Ludową Międzynarodowego Paktu
Praw Obywatelskich i Politycznych, otwartego do podpisu w Nowym Jorku dnia 19
grudnia 1966 r., Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 168 oraz ustawa z dnia 21 czerwca
2002 r. o ratyfikacji Protokołu nr 7, sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w
Strasburgu, Dz. U. z 2002 r., Nr 127, poz. 1084; natomiast moc wiążącą KPP nadał
Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający
Wspólnotę Europejską, sporządzony w Lizbonie dnia 13 grudnia 2007 r., Dz. U.
z 2009 r., Nr 203, poz. 1569).
Rozstrzygając niniejszą sprawę w szczególności należy wziąć pod uwagę
art. 4 ust. 1 Protokołu Nr 7, w myśl którego „Nikt nie może być ponownie sądzony
lub ukarany w postępowaniu przed sądem tego samego państwa za przestępstwo,
za które został uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem lub uniewinniony
zgodnie z ustawą i zasadami postępowania karnego tego państwa”.
Z przepisu tego należy wyodrębnić następujące gwarancje:
- nikt nie może ponownie podlegać sądzeniu,
- nikt nie może ponownie być uznanym za winnego,
- nikt nie może ponownie być ukarany,
za ten sam czyn (por. wyrok Sergey Zolotukhin v. Rosja z 10 lutego 2009 r., Wielka
Izba, skarga nr 14939/03, § 110; M. A. Nowicki, uwagi do art. 4, Komentarz do
Protokołu Nr 7 do konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności,
(w:) Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka, wyd. IX, Lex/el. 2025).
Do naruszenia zasady ne bis in idem dochodzi zatem wówczas, gdy jest
wszczynane, prowadzone postępowanie, bądź ma być rozstrzygana
odpowiedzialność za przestępstwo albo inny delikt penalny, jeżeli została już
prawomocnie rozstrzygnięta odpowiedzialność za przestępstwo albo inny delikt
penalny, pod warunkiem, że był on oparty na tych samych lub w znacznej części
tych samych faktach (por. wyrok Sergey Zolotukhin v. Rosja z 10 lutego 2009 r.,
Wielka Izba, skarga nr 14939/03, § 82–83; A. Błachnio – Parzych, Zbieg przepisów,
zbieg idealny, zasada ne bis in idem, wykroczenie, art. 10 § 1 Kodeksu wykroczeń.
Glosa do wyroku TK z dnia 1 grudnia 2016 r., K 45/14, OSP 2018, nr 1, s. 81).
I KZP 7/25
21
Przepis art. 4 ust. 1 Protokołu Nr 7 nie nakazuje, aby zachowania w nim
wskazane były definiowane jako przestępstwo. Z kolei przez termin „postępowanie
karne” należy rozumieć postępowanie w „sprawie karnej” według art. 6 Konwencji
o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia
4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm. Dalej: „Konwencja” lub
„EKPC”), (por. C. Nowak, Prawo do rzetelnego procesu sądowego w świetle EKPC
i orzecznictwa ETPC [w]: P. Wiliński (red.), Rzetelny proces karny w orzecznictwie
sądów polskich i międzynarodowych, Warszawa 2009, s. 147).
W myśl ugruntowanego orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka postępowanie karne to postępowanie, które poza przestępstwami,
obejmuje także m.in. wykroczenia. Według ETPC, ustalenie gałęzi prawa, do której
należą regulacje prawne definiujące czyn karalny, jest tylko formalnym etapem
analizy, czy chodzi o sprawę karną (zob. wyroki z: 8 czerwca 1976 r. w sprawie
5100/71, Engel i inni p. Holandii; 25 sierpnia 1987 r. w sprawie 9912/82, Lutz p.
Niemcom; 22 maja 1990 r. w sprawie 11034/84, Weber p. Szwajcarii). Poza
kwalifikacją prawną czynu w systemie prawnym państwa, bardzo duże znaczenie
ma bowiem natura czynu karalnego (por. A. Błachnio – Parzych, Pozorny zbieg
znamion przestępstwa i wykroczenia a zasada ne bis in idem w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, Palestra 2008, nr 9 - 10, s. 67; zob. wyrok ETPC z 28 czerwca 1984
r. w sprawie 7819/77, Campbell i Fell p. Zjednoczonemu Królestwu). Równie ważny
jest także charakter sankcji grożącej za popełnienie określonego czynu karalnego
(zob. wyrok ETPC z 2 września 1998 r. w sprawie 27061/95, Kadubec p. Słowacji).
Wymierzenie kary przez właściwy organ uważa się za czynność poprzedzoną
oceną okoliczności sprawy i legalności zachowania osoby ukaranej [por. M. A.
Nowicki (w:) Komentarz do Protokołu Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności (w:) Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. IX, LEX/el. 2025, art. 4; zob. wyrok
ETPC z 8 lipca 2019 r., 54012/10, Mihalache v. Rumunia, Wielka Izba, § 98].
Termin „ten sam czyn” odnosi się do tego samego zdarzenia historycznego.
Porównanie znamion jednego i drugiego czynu zabronionego musi umożliwiać
wykazanie istotnych elementów zachowań, które są tożsame [por. M. A. Nowicki
(w:) Komentarz do Protokołu Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i
I KZP 7/25
22
podstawowych wolności (w:) Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. IV, Warszawa 2009, art. 4; zob.
wyrok ETPC z 29 maja 2001 r. Franz Fischer przeciwko Austrii, skarga nr
37950/97].
Z kolei wydanie orzeczeń w wyniku prowadzenia odrębnych postępowań
o charakterze karnym, co do tego samego zdarzenia, narusza zasadę ne bis in
idem [por. A. Sakowicz, Zasada ne bis in idem w prawie karnym międzynarodowym
oraz europejskim prawie karnym (w:) M. Wąsek – Wiaderek, System Prawa
Karnego Procesowego. Tom XVII. Współpraca międzynarodowa w sprawach
karnych, Warszawa 2025, s. 469 – 471; zob. wyrok ETPC z 23 października 1995 r.
w sprawie Gradinger przeciwko Austrii, skarga nr 15963/90; odmiennie – wyrok
ETPC z 30 lipca 1998 r., w sprawie Oliveira przeciwko Szwajcarii, skarga nr
25711/94].
Naruszenie normy określonej w art. 4 Protokołu Nr 7 dotyczy bowiem nie
tylko sprawcy, który został skazany dwukrotnie za ten sam czyn, ale także sytuacji,
w której drugie postępowanie o to samo, po uprzednim skazaniu, zostało wszczęte.
Wskazana regulacja prawna zakazuje nie tylko ponownego karania, lecz również
ponownego sądzenia [zob. wyrok ETPC z 6 czerwca 2002 r., w sprawie Sailer
przeciwko Austrii, skarga nr 38237/97; por. P. Hofmański, Komentarz do art. 4
Protokołu nr 7 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
(w:) L. Garlicki (red.), Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności. Komentarz do artykułów 19-59 oraz Protokołów dodatkowych. Tom II,
Legalis].
Dla celów stosowania art. 4 Protokołu Nr 7, nie jest konieczne, by skazanie
nastąpiło przez sąd w formie wyroku. Istotne jest, by doszło do ustalenia
odpowiedzialności sprawcy przez organ uprawniony do tego na podstawie prawa
krajowego (por. R. Sokół, Dopuszczalność wszczęcia postępowania karnego po
wymierzeniu kary porządkowej pozbawienia wolności – uwagi na tle orzecznictwa
Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Europejski Przegląd Sądowy 2020, nr
12, s. 29; zob. wyrok ETPC z 8 lipca 2019 r., 54012/10, Mihalache v. Rumunia,
Wielka Izba, § 95; wyrok ETPC w sprawie Gradinger przeciwko Austrii z 23
października 1995 r., skarga nr 15963/90).
I KZP 7/25
23
„Prawomocność” orzeczenia w rozumieniu art. 4 Protokołu Nr 7 jest
uzależniona od tego czy przysługuje od niego „zwyczajny środek zaskarżenia”.
Przy ustalaniu jego istnienia w konkretnej sprawie należy mieć na uwadze zasadę
pewności prawnej wymagającej temporalnego ograniczenia możliwości korzystania
z takiego środka, jak również jasność dla stron uprawnionych do skorzystania z
niego co do obowiązującej procedury [por. M. A. Nowicki (w:) Komentarz do
Protokołu Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
(w:) Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka, wyd. IX, LEX/el. 2025, art. 4; zob. wyrok ETPC z 8 lipca 2019 r.,
54012/10, Mihalache v. Rumunia, Wielka Izba, § 115]. Ponadto, w myśl raportu
wyjaśniającego do Protokołu nr 7, odwołującego się do Europejskiej konwencji o
międzynarodowej ważności wyroków karnych z dnia 28 maja 1970 r., orzeczenie
staje się prawomocne, gdy nie można już go uchylić, a więc gdy przestały być
dostępne zwyczajne środki odwoławcze, strony je wykorzystały albo pozwoliły na
upływ terminu, nie korzystając z nich [por. M. A. Nowicki (w:) Komentarz do
Protokołu Nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
(w:) Wokół Konwencji Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw
Człowieka, wyd. IX, LEX/el. 2025, art. 4; zob. wyrok Nikitin v. Rosja z 20 lipca 2004
r., Izba (Sekcja II), skarga nr 50178/99, § 37; wyrok Sergey Zolotukhin v. Rosja,
Wielka Izba, § 107).
Z kolei art. 14 ust. 7 MPPOiP, otwartego do podpisu w Nowym Jorku 19
grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167), stanowi, że „Nikt nie może być
ponownie ścigany lub karany za przestępstwo, za które już raz został prawomocnie
skazany lub uniewinniony zgodnie z ustawą i procedurą karną danego kraju.” W
regulacji tej, tak jak w art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7, unormowano zasadę ne bis in
idem, polegającą na zakazie podwójnego karania oraz ponownego sądzenia. W
myśl wykładni tego przepisu przeprowadzoną przez Komitet Praw Człowieka ONZ,
zasada ne bis in idem znajduje zastosowanie do orzeczeń wydanych w jednym
kraju (zob. wyrok TK z 18 listopada 2010 r., P 29/09). Przepis ten w stosunku do
art. 4 Protokołu nr 7 jest ogólniejszą normą międzynarodową. Artykuł 4 Protokołu Nr
7 stanowi „europejski” odpowiednik zasady wyrażonej w art. 14 ust. 7 MPPOiP,
zapewniając silniejszą ochronę proceduralną w sprawach karnych. Jest on bowiem
I KZP 7/25
24
bardziej szczegółowy i według orzecznictwa ETPC pozwala na szerszą
interpretację „tego samego czynu”. Ponadto dopuszcza wznowienie postępowania,
jeżeli po prawomocnym orzeczeniu zostaną ujawnione nowe dowody lub zostaną
stwierdzone wady w poprzednim postępowaniu.
Zgodnie z art. 50 KPP: „Nikt nie może być ponownie sądzony lub ukarany
w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary, w
odniesieniu do którego zgodnie z ustawą został już uprzednio uniewinniony lub za
który został już uprzednio skazany prawomocnym wyrokiem na terytorium Unii.”
W Wyjaśnieniach dotyczących KPP (Dz. Urz. UE C 303 z 14 grudnia 2007 r.)
wprost wskazuje się, że w wypadku zastosowania art. 50 KPP tylko w ramach
jednej jurysdykcji krajowej, wyrażone w tym przepisie prawo ma takie samo
znaczenie i zakres jak odpowiadające mu prawo zagwarantowane w art. 4
Protokołu nr 7 (por. M. Wąsek – Wiaderek, Ochrona…, s. 41).
Mając powyższe na uwadze należy przyjąć, że przepisy Konstytucji RP
wyszczególnione przez orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz
obowiązujące akty prawa „ponadnarodowego” otwierają drogę do stosowania
zasady ne bis in idem w polskim systemie prawnokarnym (por. K. Witkowska,
Idealny zbieg czynów karalnych w Kodeksie wykroczeń a zasada ne bis in idem,
Czasopismo Prawa karnego i nauk penalnych, Rok XVI: 2012, z. 2, s. 109 – 136).
Na zasadzie ne bis idem bazuje powaga rzeczy osądzonej. Z kolei na stan
powagi rzeczy osądzonej niewątpliwie przekłada się przyjęcie mandatu karnego.
Zgodnie z art. 32 § 1 k.p.w. mandat karny stanowi rozstrzygnięcie w ramach
postępowania w sprawie o wykroczenie, tak samo jak wyrok czy postanowienie.
Uzyskuje on walor prawomocności już w wypadku jego przyjęcia, a w wypadku
mandatu zaocznego – z chwilą jego zapłacenia w ustawowo określonym terminie
(art. 98 § 2, 3 i 5 k.p.w.). Ukaranie mandatem kończy postępowanie w stosunku do
określonego czynu określonej osoby i przez to wyczerpuje przesłankę rei iudicatae
dla innego postępowania o to samo (por. T. Grzegorczyk, Postępowania szczególne
w sprawach o wykroczenia, Prokuratura i Prawo 2002, nr 1, s. 40).
Nie ma znaczenia fakt, że ukaranie mandatem nie nastąpiło w ramach
postępowania sądowego. Zasada ne bis in idem – na co już wcześniej wskazano -
ma również zastosowanie do postępowania, które toczyło się bez udziału sądu.
I KZP 7/25
25
Nie można też nie zauważyć, iż mandat ma charakter zarówno prewencyjny,
jak i represyjny. Pełni zatem funkcję bardzo podobną do reakcji karnej wypływającej
z działania sądu. To, że ustawodawca uregulował możliwość nałożenia mandatu
bez udziału sądu nie może zmienić jego natury karnej i w żadnym stopniu nie
umniejsza jego dolegliwości (por. M. A. Nowicki, Komentarz do Konwencji o
ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, (w:) Wokół Konwencji
Europejskiej. Komentarz do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, wyd. IX,
Lex/el. 2025, uwagi do art. 6; orzeczenia ETPC z: 24 lutego 1994 r. Bendenoun v.
Francja, nr 12547/86; 22 maja 1990 Weber v. Szwajcaria, skarga nr 11034/84 oraz
23 września1998 r. Malige v. Francja, skarga nr 27812/95). Zaznaczyć przy tym
trzeba, że prawomocny mandat może zostać uchylony tylko w drodze
nadzwyczajnego środka zaskarżenia określonego w art. 101 k.p.w.
Przyjęcie mandatu następuje w ramach postępowania w sprawach
o wykroczenia, zaliczanego do szeroko rozumianego postępowania karnego.
Ponadto oznacza potwierdzenie przez sprawcę nielegalności zachowania, zgodę
na „karę” i - co do zasady - zakończenie sprawy.
Poniesienie zatem przez sprawcę wykroczenia odpowiedzialności z tytułu
jego popełnienia w drodze mandatu spełnia warunki do zastosowania zasady ne bis
in idem.
Wobec tego, ustawodawca regulując kwestię odpowiedzialności za czyny
przepołowione powinien realizować standardy określone w Konstytucji RP, art. 4
ust. 1 Protokołu nr 7, art. 14 ust. 7 MPPOiP oraz w art. 50 KPP, czego jednak do
końca nie uczynił.
Modyfikacja art. 12 k.k. poprzez oznaczenie jego dotychczasowej treści jako
§ 1 i dodanie do niego § 2 miała być konsekwencją wprowadzenia, na podstawie
art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 października 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks
wykroczeń oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2077), zmiany w ustawie z
dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2018 r. poz. 618 i 911) poprzez
dodanie po art. 10 art. 10a w brzmieniu:
„Art. 10a. § 1. Jeżeli czyn będący wykroczeniem, za które wymierzono karę
lub środek karny, stanowi, wspólnie z innym czynem lub czynami, ze względu na
łączną wartość mienia przestępstwo, za które wymierzono karę lub środek karny
I KZP 7/25
26
tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. Przepisy art.
10 § 1 zdanie drugie oraz § 2-4 stosuje się odpowiednio.
§ 2. W wypadku dwóch lub więcej czynów będących wykroczeniami, o
których mowa w § 1, za karę lub środek karny wymierzony za wykroczenie w
rozumieniu § 1 uznaje się sumę kar lub środków karnych wymierzonych za te
wykroczenia.” (zob. zapis prac Podkomisji stałej do spraw nowelizacji prawa
karnego z 12 lipca 2018 r.).
Wskazany w tym przepisie sposób wykonania kar sugeruje możliwość
zawarcia w ramach instytucji określonej w art. 12 § 2 k.k. czynu, za który wcześniej
sprawcę ukarano mandatem w postępowaniu wykroczeniowym. Takie rozwiązanie
nie może być uznane za spełniające standardy wynikające z zasady ne bis in idem.
Nie ma przy tym znaczenia fakt, że ujemne skutki podwójnego karania określonego
w art. 10a § 1 k.w. są redukowane do wykonania surowszej kary lub surowszego
środka karnego. Dalej bowiem, wbrew standardom konstytucyjnym i
międzynarodowym, dochodziłoby do prowadzenia dwóch odrębnych postępowań w
stosunku do tej samej osoby o ten sam czyn. Zasada ne bis in idem nie ogranicza
się tylko do zakazu podwójnego karania. Oprócz aspektu materialnoprawnego, ma
ona bowiem aspekt procesowy. Jej zadaniem jest ochrona przed prowadzeniem
postępowania w przedmiocie odpowiedzialności represyjnej za ten sam czyn, gdy
została ona już prawomocnie rozstrzygnięta. Już tylko sam fakt prowadzenia
takiego postępowania stanowi naruszenie zasady ne bis in idem (por. A. Błachnio –
Parzych, Zbieg…, s. 83).
Wobec tego umożliwienie podwójnego postępowania w związku z tym
samym czynem, raz za wykroczenie, drugi raz – jako element przestępstwa w
ramach konstrukcji art. 12 § 2 k.k. niewątpliwie narusza zasadę ne bis in idem,
wyrażoną m.in. w art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7. Protokół ten, sporządzony dnia 22
listopada 1984 r. w Strasburgu do Konwencji o ochronie praw człowieka i
podstawowych wolności, został ratyfikowany za uprzednią zgodą wyrażoną w
ustawie (art. 91 ust. 2 w zw. z art. 89 i 90 Konstytucji RP), przez co ma
pierwszeństwo w wypadku kolizji z ustawami (zob. uwagi do art. 91 Konstytucji RP,
teza 3., P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II,
WKP 2023).
I KZP 7/25
27
Określona konstytucyjnie hierarchia źródeł prawa oznacza, że organy,
prowadząc postępowanie, obowiązane są uwzględnić powołaną regulację prawną,
a w wypadku, gdy przepisów ustawy nie da się z nią pogodzić, bezpośrednio
zastosować umowę międzynarodową.
W konsekwencji konieczność dochowania standardu rzetelnego procesu
w aspekcie realizacji zasady ne bis in idem wymaga, przy zastosowaniu art. 91 ust.
2 Konstytucji RP, posługiwania się art. 12 § 2 k.k. w taki sposób, aby sprawca
czynu zabronionego miał prawo do gwarancji z art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 (por. P.
Daniluk, Dwukrotne egzekwowanie odpowiedzialności karnej za ten sam czyn a
zasada ne bis in idem. Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego – Izba Karna z
dnia 10 września 2024 r., IV KK 145/24, OSP 2025, nr 3, poz. 27).
W art. 12 § 2 k.k. ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie
odpowiedzialności za przestępstwo, w skład którego mają wchodzić co najmniej
dwa czyny wyczerpujące znamiona umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu.
Przedstawiona argumentacja wskazuje na to, że wcześniejsze ukaranie mandatem
karnym umyślnego wykroczenia przeciwko mieniu uniemożliwia objęcie go
konstrukcją z art. 12 § 2 k.k. W przeciwnym wypadku doszłoby do wszczęcia i
prowadzenia kolejnego już postępowania w tym samym przedmiocie. A wynikający
z zasady ne bis in idem zakaz ponownego prowadzenia postępowania ma przecież
charakter obligatoryjny, a nie fakultatywny (zob. stanowisko Sejmu RP złożone w
Trybunale Konstytucyjnym do sprawy P 23/11, s. 13,
https://orka.sejm.gov.pl/stanowiskaTK.nsf/nazwa/Stanowisko_P_23_11/$file/Stanow
isko_P_23_11.pdf).
Trzeba więc uznać, że - działając w zgodzie z zasadą ne bis in idem –
prawomocne ukaranie mandatem karnym za wykroczenie stoi na
przeszkodzie objęciu czynu ukaranego w tym trybie odmianą czynu ciągłego
z art. 12 § 2 k.k.
Kierując się powyższym uchwalono, jak na wstępie.
[J.J.]
[r.g.]
I KZP 7/25
28
Andrzej Stępka Małgorzata Wąsek-Wiaderek Eugeniusz Wildowicz
