I KK 48/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 20 lutego 2025 r.
Prezes SN Zbigniew Kapiński (przewodniczący)
SSN Stanisław Stankiewicz (sprawozdawca)
SSN Ryszard Witkowski
Protokolant Paweł Bartczak
przy udziale prokuratora Prokuratury Regionalnej w Katowicach del. do Prokuratury
Krajowej Krzysztofa Urgacza
w sprawie P.B.
skazanego z art. 296 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 11 lutego 2025 r.,
kasacji wniesionej przez obrońcę
od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu
z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. akt XVII Ka 1158/21,
zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego Poznań-Stare Miasto w Poznaniu
z dnia 13 lutego 2018 r., sygn. akt III K 9/08,
1. uchyla zaskarżony wyrok w stosunku do P.B., w części
dotyczącej przypisanego mu czynu z art. 296 § 2 i 3 k.k. w zw. z art.
21 § 2 k.k. (pkt. 1a, 1b) oraz zmieniony nim wyrok Sądu
Rejonowego Poznań - Stare Miasto w Poznaniu z dnia 13 lipca 2018
r., sygn. akt III K 9/08, w zakresie dotyczącym P.B., w odniesieniu
do czynu przypisanego mu w pkt. I tego wyroku oraz związanych
I KK 48/23
2
z nim rozstrzygnięć zawartych w pkt. IV i XIVa i na podstawie art.
17 § 1 pkt 6 k.p.k. postępowanie karne w tym zakresie umarza, a
kosztami procesu w tej części obciąża Skarb Państwa;
2. zarządza zwrot na rzecz P.B. uiszczonej opłaty od kasacji w
kwocie 450 złotych.
Stanisław Stankiewicz Zbigniew Kapiński Ryszard Witkowski
UZASADNIENIE
Przed Sądem Rejonowym Poznań - Stare Miasto w Poznaniu toczyło się
postępowanie karne obejmujące 8 osób, w którym P. B. został oskarżony o to, że:
„1. w okresie od 30 grudnia 1993 roku do 30 września 1999 roku w P. i w W.,
wspólnie i w porozumieniu z J. B., W. P., G. S., M. K., E. Z., W. W., E. W., D. D., S.
P., będąc zobowiązanym na podstawie przepisów: rozporządzenia Prezydenta
Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy (Dz. U. z 1934 r. Nr
57, poz. 502 z późn. zmianami) statutu „B.” S.A. w P. do zajmowania się sprawami
majątkowymi wskazanej Spółki Akcyjnej jako przewodniczący, wiceprzewodniczący,
a także członek rady nadzorczej banku, działając w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej przez podmioty funkcjonujące w ramach systemu ratalnej sprzedaży
samochodów osobowych A., w krótkich odstępach czasu i w wykonaniu z góry
powziętego zamiaru polegającego na osiągnięciu - przez podmioty działające, w
wyżej wymienionym systemie - zysku kosztem depozytów walutowych ludności
złożonych w B. S.A. w P, stwarzając jednoosobowy system zarządzania, w którym
od jego decyzji uzależniona była realizacja istotnych przedsięwzięć gospodarczych
podmiotów systemu, kierował poprzez wydawanie poleceń, wymienionym wyżej
członkom kolejnych zarządów banku - którzy uczestnicząc w procesach decyzyjnych
związanych z czynnościami prawnymi dokonywanymi przez zarząd banku w zakresie
gospodarowania środkami finansowymi pochodzącymi z lokat walutowych, nadużyli
udzielonych im uprawnień i nie dopełnili ciążącego na nich obowiązku działania z
najwyższą starannością i dbałością o interesy majątkowe „B.” S.A. w P., a nadto
wykonując bezpośrednio wskazane niżej czynności doprowadził do:
I KK 48/23
3
a) zawarcia umowy w dniu 14 stycznia 1994 roku pomiędzy B. S.A., a K. w C., bez
określenia zdolności kredytowej K., która to umowa dotyczyła lokowania przez B.
środków finansowych w postaci lokat bankowych na okres od 1 do 6 miesięcy przy
jednoczesnym zobowiązaniu K. do przeznaczania powyższych lokat na obrót
wierzytelnościami na rynku polskim, która uniemożliwiała zwrot tych lokat ze środków
powierzonych K., jak również z kapitałów własnych, których bank ten nie posiadał,
b) naruszenia artykułu 35 Ustawy Prawo bankowe z 31 stycznia 1989 roku oraz art.
71 ustawy Prawo bankowe z dnia 29 sierpnia 1997 roku polegające na ominięciu
limitów kredytowych i ich koncentracji dotyczących K. z siedzibą w C. poprzez
lokowanie w celu pośrednictwa kredytowego w tym banku łącznie kwoty
603.447.310,00 PLN przy dopuszczalnej kwocie około 8.000.000,00 złotych
zaangażowania w system A. przy braku pośrednictwa K.,
c) nieprzestrzegania obowiązujących regulacji prawnych, obligujących B. do kontroli
ryzyka związanego z lokatami: Zarządzenia nr 19/92 Prezesa NBP z dnia 18
listopada 1992 roku w sprawie równoważenia ryzyka bankowego w drodze tworzenia
rezerw celowych (Dz. Urz. NBP z dnia 20 listopada 1992 roku), obowiązującego do
31 grudnia 1994 roku, a następnie Zarządzenia nr 13/94 Prezesa NBP z dnia 10
grudnia 1994 roku w sprawie zasad tworzenia rezerw na ryzyko związane z
działalnością banków (Dz. Urz. NBP z dnia 14 grudnia 1994 roku) oraz uchwały nr
13/98 Komisji Nadzoru Bankowego z 22 grudnia 1998 roku w sprawie zasad
tworzenia rezerw na ryzyko związane z działalnością banków (Dz. Urz. NBP z 29
grudnia 1998 roku),
d) przystąpienia i kontynuowania funkcjonowania B. w systemie A. bez stworzenia
mechanizmów monitorowania i organizacji pozwalających na sprawną kontrolę ryzyk
kredytowych w systemie A. i zarządzanie, bez monitorowania sytuacji podmiotów w
nim uczestniczących,
e) odstąpienia od zasad funkcjonowania przyjętych w opracowaniach z 1995 roku
dotyczących systemu A., w których nie zakładano wypływu środków pieniężnych
poza obszar finansowania akcji kredytowej na zakup samochodów osobowych,
poprzez przeznaczanie środków pieniężnych na inwestycje kapitałowe w podmioty
systemu: K. w C., B. S.A., P., P. T. w B.,
I KK 48/23
4
f) nieegzekwowania przez B. S.A. spłaty wierzytelności oraz odsetek należnych od
K. z siedzibą w C. z tytułu lokat,
g) podpisania 27 maja 1996 roku umowy poręczenia zawartej między B. S.A., M.
spółka z o.o. w W. oraz. K. w C. w której M. poręcza za lokaty złożone w K. w ramach
działalności w systemie A. do kwoty 100.000.000 dolarów USA, a następnie
nieujawnienie powyższej umowy w dokumentacji banku oraz niezłożenie
wystawionego weksla do dyspozycji B. S.A. w P. i w konsekwencji uniemożliwienie
skorzystania z powyższego zabezpieczenia przez ten bank,
h) zawierania w sprawozdaniach finansowych za lata 1994 i 1995, 1996, 1997
nierzetelnych danych na temat sytuacji finansowej B. S.A. odnośnie prawidłowości
klasyfikacji należności od K. z siedzibą w C. pod kątem ryzyka kredytowego i
tworzenia na nie rezerw celowych zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi
oraz nieujęcie w pozycjach pozabilansowych weksli zabezpieczających lokaty
złożone w K.,
i) utworzenia i kontynuowania funkcjonowania systemu A., który w swoim działaniu
obchodził regulacje dotyczące ryzyka kredytowego wynikające z Prawa bankowego,
wskazane w punkcie „b” postanowienia, poprzez przeprowadzanie transakcji w K. na
U., co w efekcie doprowadziło do koncentracji ryzyka banku w jednej grupie klientów
połączonych ze sobą organizacyjnie, kapitałowo i osobowo bez stworzenia
adekwatnego systemu zabezpieczeń ograniczających to ryzyko,
j) zawarcia w dniu 15 kwietnia 1996 roku urnowy generalnej o współpracy w zakresie
realizacji programu finansowego wspierania współpracy gospodarczej z zagranicą
pomiędzy P. z W., F. , K. z siedzibą w W., B. S.A., M. spółka z o.o. z siedzibą w W.
oraz załączników pod nazwą „[…]” w sprawie gwarantowania przez P. zobowiązań
zaciągniętych przez B. S.A. w ramach realizacji programu na mocy którego. P.
upoważnił bank do wypełnienia 20 weksli do kwoty 200.000.000 złotych, z ważnością
do 31 grudnia 2006 roku oraz w sprawie gwarantowania przez M. zobowiązań
zaciągniętych przez B. S.A. w ramach realizacji tego programu na mocy, którego M.
złożyła do rąk banku 150 weksli in blanco ze swojego wystawienia na łączną kwotę
1.250.000.000,00 złotych z ważnością do 31 grudnia 2006 roku, a następnie do
nieujawnienia powyższych umów w dokumentacji banku oraz niezłożenia
I KK 48/23
5
wymienionych weksli do dyspozycji B. S.A. w P. i w konsekwencji uniemożliwienia
skorzystania z powyższego zabezpieczenia przez ten bank,
k) przeprowadzenia pozornej operacji przeniesienia w dniu 25 czerwca 1999 roku
lokat z K. w C. do O., będącego w gorszej sytuacji, poprzez zapisy księgowe bez
rzeczywistego przepływu pieniędzy pomiędzy tymi bankami,
l) pośredniego wykorzystania lokat złożonych w B. S.A. na zwiększenie kapitałów B.
S.A., I., z ominięciem art. 25 Ustawy Prawo bankowe z 29.08.1997 roku co w
konsekwencji sprawiło uniknięcie ingerencji Komisji Nadzoru Bankowego w badanie
pochodzenia środków pieniężnych, z których obejmowane były- nowe emisje akcji,
m) zawarcia 25 września 1999 roku umowy zabezpieczenia lokat systemowych
pomiędzy A. S.A. w L., a B. S.A. w P. w celu zabezpieczenia lokat złożonych w O.
poprzez przyjęcie udziałów w F. spółka z o.o. w P. oraz wierzytelności z tytułu dopłat
do kapitału w tym samym podmiocie bez przeprowadzenia badania wartości
księgowej funduszu oraz bez wyceny przyjętych na zabezpieczenie udziałów i
wierzytelności.
n) zawarcia 20 sierpnia 1999 roku urnowy przewłaszczenia na zabezpieczenie praw
majątkowych w zakresie „know-how” I. pomiędzy A. S.A. w L. i B. S.A. w P. celem
zabezpieczenia lokat w O. bez dokonania wyceny tego zabezpieczenia,
o) odstąpienia przy zawieraniu w dniu 25 czerwca 1999 roku umowy przeniesienia
lokat z K. w C. do O. od poręczenia udzielonego 15 listopada 1995 roku przez F. w
wysokości 20.000.000,00 USD,
p) ominięcia art. 25 i art. 26 ustawy Prawo bankowe z dnia 29 sierpnia 1997 roku
(Dz. U. z dnia 21 listopada 1997 roku) - polegające na posłużeniu się S. - do objęcia
18,2 % kapitału B. S.A. i 90 % akcji l. wykorzystując w ten sposób próg 10 % limitu
kapitału bez obowiązku zgłaszania faktu nabycia pakietu do Komisji Nadzoru
Bankowego, podczas gdy w rzeczywistości z uwagi na powiązania osobowe i
funkcyjne – G. - funkcjonowały jako jeden podmiot zależny od kierującego systemem
A.,
q) nieprzestrzegania zaleceń Narodowego Banku Polskiego z 15 stycznia 1997 roku,
03 marca 1997 r. oraz z 09 grudnia 1998 roku - wydanych przez Komisję Nadzoru
Bankowego w zakresie: niezawierania nowych umów o lokaty z K. z siedzibą w C.,
nierolowania zawartych wcześniej umów i niezawierania umów cesji wierzytelności,
I KK 48/23
6
wyrządzając w ten sposób w mieniu B. S.A. w P. oraz deponentów tego banku szkodę
majątkową w wielkich rozmiarach w łącznej kwocie co najmniej 560.000.000 PLN,
tj. o przestępstwo z art. 296 § 3 w zw. z art. 12 k.k. w zw. z art. 18 § 1 k.k.;
2. w nieustalonym okresie do dnia 28 kwietnia 2000 roku w P. w budynku przy
ul. […] bez wymaganego zezwolenia posiadał kilkaset sztuk amunicji ostrej różnego
kalibru, amunicję hukową oraz bębenek rewolweru,
tj. o przestępstwo z art. 263 § 2 k.k.;
3. w okresie od 1 stycznia 2000 r. do 3 grudnia 2002 r. w P. przywłaszczył
powierzone mu pieniądze w kwocie 163 987,37 złotych na szkodę P. S.A., które
pobrał w formie zaliczki - bez wskazania jej przeznaczenia - w okresie od 1 stycznia
2000 r. do 31 marca 2000 r. pełniąc funkcję prezesa P. S.A., a następnie pomimo
kierowanych do niego kilkakrotnie ustnych i pisemnych wezwań przez zarząd spółki
o zwrot pobranych pieniędzy, nie oddał ich i nie rozliczył się ze sposobu ich
wydatkowania, przy czym zarzuconego mu przestępstwa dopuścił się wobec mienia
znacznej wartości,
tj. o przestępstwo z art. 284 § 2 w zw. z art. 294 § 1 w zw. z art. 12 k.k.”
Wyrokiem Sądu Rejonowego Poznań - Stare Miasto w Poznaniu z dnia 13
lipca 2018 r., wydanym w sprawie o sygn. akt III K 9/08, oskarżony P. B. został uznany
za winnego popełnienia przestępstwa z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 296 § 2 k.k. w
zw. z art. 296 § 4 k.k. w zw. z art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12
k.k. w zw. z art. 18 § 1 k.k. i art. 21 § 2 k.k. i za to na podstawie art. 296 § 3 k.k. w
zw. z art. 11 § 3 k.k. wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności, której
wykonanie warunkowo zawieszono na okres 2 lat tytułem próby oraz wymierzono mu
karę grzywny w wysokości 2 000 stawek dziennych po 50 zł każda. Ponadto, na
podstawie art. 414 § 1 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. uniewinniono oskarżonego
P. B. od popełnienia czynu z art. 263 § 2 k.k., zaś na podstawie art. 414 § 1 k.p.k. w
zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. oraz art. 101 § 1 pkt 3 k.k. i art. 102 k.k. w zw. z art. 4 §
1 k.k., umorzono postępowanie co do czynu z art. 284 § 2 k.k.
Tymże wyrokiem: oskarżonemu W. W. na podstawie art. 296 § 3 k.k. w zw. z
art. 11 § 3 k.k. wymierzono karę 1 roku i 2 miesięcy pozbawienia wolności, której
wykonanie warunkowo zawieszono na okres 2 lat tytułem próby, a także karę
grzywny w wysokości 400 stawek dziennych po 30 zł każda; oskarżonym E. W., D.
I KK 48/23
7
D. wymierzono, na podstawie art. 296 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k., kary po 1 roku
i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania na
okres 2 lat tytułem próby oraz kary grzywny w wysokości 500 stawek dziennych po
30 zł każda; oskarżonemu S. P. wymierzono, na podstawie art. 296 § 3 k.k. w zw. z
art. 11 § 3 k.k., karę 1 roku i 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym
zawieszeniem jej wykonania na okres 2 lat tytułem próby oraz karę grzywny w
wysokości 450 stawek dziennych po 30 zł każda; zaś trzech innych oskarżonych
zostało uniewinnionych od popełnienia zarzuconych im czynów.
Apelacje od powyższego wyroku wnieśli: prokurator oraz obrońcy
oskarżonych P. B., E. W. i D. D. oraz oskarżony W. W.
Prokurator, zaskarżył powyższy wyrok na niekorzyść oskarżonych: P. B., E.
W., D. D. i S. P. „w części dotyczącej orzeczenia o karze”. Na podstawie art. 438 pkt
4 k.p.k., wyrokowi temu zarzucił: „rażącą niewspółmierność kar wymierzonych
oskarżonym: P. B., S. P., E. W. oraz D. D. w stosunku do stopnia społecznej
szkodliwości oraz winy, wynikającą z orzeczenia zbyt niskich kar, co powoduje, że
nie spełniają one swej funkcji w zakresie prewencji ogólnej i szczególnej jak i nie
zaspakajają społecznego poczucia sprawiedliwości.”
W konkluzji prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i wymierzenie
oskarżonym: P. B. - kary 5 lat pozbawienia wolności; E. W. i D. D. - kar po 2 lata
pozbawienia wolności; S. P. - kary 1 roku i 10 miesięcy pozbawienia wolności.
Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 4 listopada 2019 r., wydanym w
sprawie o sygn. akt IV Ka 242/19, po rozpoznaniu ww. apelacji, zmienił zaskarżony
wyrok w ten sposób, że uniewinnił wszystkich oskarżonych od zarzucanych im
przestępstw.
Kasację od powyższego wyroku sądu odwoławczego wniósł, na podstawie art.
521 § 1 k.p.k. Prokurator Generalny, który zaskarżył to orzeczenie w całości, na
niekorzyść oskarżonych P. B., W. W., E. W., D. D. i S. P..
Na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k.
Prokurator Generalny zarzucił: rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku
naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 7 k.p.k. i art.
410 k.p.k., art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 434 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. i w zw. z art. 440
k.p.k. oraz art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k.,
I KK 48/23
8
polegające na zaniechaniu należytego skontrolowania sprawy poza granicami
zaskarżenia i zarzutu podniesionego w wywiedzionej na niekorzyść oskarżonych P.
B., E. W., D. D. i S. P. apelacji prokuratora, prowadzące do wyrażenia błędnego
poglądu, iż w realiach przedmiotowej sprawy wobec zaskarżenia wyroku Sądu
pierwszej instancji przez oskarżyciela publicznego jedynie w części dotyczącej
orzeczenia o karze na niekorzyść ww. oskarżonych oraz braku zaskarżenia tego
wyroku także na niekorzyść oskarżonego W. W., Sąd odwoławczy był związany
zakazem reformationis in peius wynikającym z przepisu art. 434 § 1 k.p.k. i nie mógł
uchylić zaskarżonego wyroku oraz przekazać sprawy Sądowi meriti do ponownego
rozpoznania, gdyż nie zachodził przypadek określony w art. 440 k.p.k., skutkiem
czego, jak również braku przeprowadzenia wnikliwej i kompletnej oceny ujawnionego
w toku rozprawy materiału dowodowego, prowadzącej do wadliwego uznania, że
oskarżeni swoim zachowaniem nie zrealizowali znamion występku z art. 296 k.k.,
przy jednoczesnym braku wskazania przez Sąd odwoławczy, w uzasadnieniu wyroku
rozważań dowodowych prowadzących do tak odmiennego wniosku, było
nieuzasadnione dokonanie, przez Sąd Okręgowy w Poznaniu, zmiany wyroku Sądu
Rejonowego Poznań-Stare Miasto w Poznaniu co do istoty sprawy i uniewinnienie
oskarżonych od przypisanych im czynów.
W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania
w postępowaniu odwoławczym.
Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 31 sierpnia 2021 r., wydanym w sprawie o
sygn. akt V KK 467/20, uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do P. B., W. W., E. W. i
D. D. i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego
rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.
Sąd Okręgowy w Poznaniu, po ponownym rozpoznaniu sprawy w
postępowaniu odwoławczym, wyrokiem z dnia 15 lipca 2022 r., sygn. akt XVII Ka
1158/21,
1. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: na podstawie art. 4 § 1 k.k.
stosując przepisy Kodeksu karnego obowiązujące w dniu 30 czerwca 1999 r.,
a) w pkt. 1 oskarżonego P. B. uznał za winnego tego, że w okresie od 1
stycznia 1998 r. do 30 czerwca 1999 r. w P. i W. pełniąc funkcję przewodniczącego
I KK 48/23
9
R. S.A z siedzibą w P., działając wspólnie i w porozumieniu z osobami, o których
wiedział, że są członkami zarządu ww. banku i tym samym na podstawie
rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks
handlowy i statutu B. S.A. są zobowiązani do zajmowania się sprawami majątkowymi
i działalnością gospodarczą tego banku tj. wspólnie i w porozumieniu z W. W.
pełniącym obowiązki Prezesa zarządu, E. W., D. D. będącymi vice prezesami
zarządu i inną ustaloną osobą, przy czym z W. W. do dnia 8 października 1998 r. a
od dnia 9 października 1998 r. z inną ustaloną osobą, które to osoby nie dopełniły
ciążącego na nich obowiązku prowadzenia działalności w sposób bezpieczny,
transparentny, zgodny ze sztuką bankową i zasadą ostrożnego działania i nie
egzekwowały spłaty kapitału oraz odsetek należnych od K. z siedzibą w C. z tytułu
lokat międzybankowych w ramach uczestniczenia w systemie działającym pod
nazwą A., zamiast tego zawierały aneksy przedłużające termin zapadalności lokat,
co powodowało brak możliwości skorzystania z ustanowionego zabezpieczenia, a
następnie w dniu 25 czerwca 1999 r. doprowadziły do zawarcia umowy, na podstawie
której przeprowadzono operację przeniesienia lokat międzybankowych o wartości 93
242 176,04 DEM i 99 312 806,43 USD z K. w C. do, będącego w gorszej sytuacji
ekonomiczno-finansowej, O. w K. przy czym działał w celu osiągnięcia korzyści
majątkowej przez inne niż B. S.A. podmioty uczestniczące w systemie działającym
pod nazwą A., wynikającej z dalszego uczestniczenia w systemie, pomimo że system
przestał generować dochody, a środki pieniężne były przeznaczane na inwestycje
kapitałowe nie związane z finansowaniem akcji kredytowania zakupu samochodów
osobowych w Polsce i w rezultacie doprowadził do wyrządzenia B. S.A w P. szkody
majątkowej w wielkich rozmiarach w wysokości co najmniej 127.048.086,79 zł”, tj.
uznał go za winnego popełnienia przestępstwa z art. 296 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 21
§ 2 k.k. i za to podstawie art. 296 § 3 k.k. w zw. z art.21§2 k.k. wymierzył mu karę 2
lat pozbawienia wolności oraz na podstawie art. 309 k.k. wymierzył mu karę grzywny
w wysokości 2.000 stawek dziennych po 50 zł każda;
b) w pkt. IV wskazany okres tymczasowego aresztowania zaliczył
oskarżonemu P. B. na poczet kary pozbawienia wolności orzeczonej w pkt 1a;
c) w pkt. VIII oskarżonego W. W. uznał za winnego popełnienia przestępstwa
z art. 296 § 2 i 3 k.k. i za to podstawie art. 296 § 3 k.k. wymierzył mu karę 1 roku i 2
I KK 48/23
10
miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono tytułem
próby na okres 2 lat oraz wymierzył mu karę grzywny w wysokości 400 stawek
dziennych po 30 zł każda;
d) w pkt. IX oskarżone E. W. i D. D. uznał za winne popełnienia przestępstwa
z art. 296 § 2 i 3 k.k. i za to podstawie art. 296 § 3 k.k. wymierzył im kary po 1 roku i
6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania
tytułem próby na okres 2 lat oraz kary grzywny w wysokości po 500 stawek dziennych
po 30 zł każda.
Sąd Okręgowy w Poznaniu w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał
w mocy, rozstrzygając także w przedmiocie kosztów procesu.
Od powyższego wyroku kasację wniósł obrońca skazanego P. B. i zarzucił:
„1. Rażące naruszenie art. 6 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. w zw. z art. 6 ust. 3
lit. b) Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez faktyczne uniemożliwienie
obrońcy dostępu do akt sprawy, w sytuacji w której Sąd Okręgowy w Poznaniu w dniu
15 listopada 2022 roku wydał wyrok o charakterze reformatoryjnym, dokonując
szeregu nowych ustaleń i jednocześnie przywołał jako podstawę tych ustaleń
okoliczności, które nie były podnoszone przez Sąd I instancji, w sytuacji której
częściowa weryfikacja tych okoliczności wskazuje, że przywołane przez Sąd
Odwoławczy dowody nie dostarczają treści formułowanych przez ten Sąd, zaś
całościowa ich weryfikacja, podobnie jak przywołanie konkretnych kart znajdujących
się w aktach sprawy dla potwierdzenia argumentacji podnoszonych przez obronę
została uniemożliwiona w skutek braku możliwości dostępu do akt sprawy w terminie
otwartym dla wywiedzenia kasacji;
2. Rażące naruszenie art. 434 § 1 KPK w zw. z art. 443 KPK mogące mieć
istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku poprzez dokonanie szeregu nowych,
niekorzystanych dla skazanego ustaleń, z których wynikać ma popełnienie przez
niego czynu z art. 296 § 2 i 3 k.k., mimo braku zaskarżenia wyroku Sądu I instancji
w kierunku na niekorzyść, w szczególności poprzez:
2.1. uzupełnienie opisu czynu przypisanego skazanemu P. B. o nowe,
niekorzystne dla oskarżonego znamiona sprawcze w postaci działania „wspólnie i w
porozumieniu z osobami, o których wiedział, że są członkami zarządu ww. banku (...),
które nie dopełniły ciążącego na nich obowiązku prowadzenia działalności w sposób
I KK 48/23
11
bezpieczny, transparentny, zgodny ze sztuką bankową i zasadą ostrożnego
działania" w sytuacji gdy Sąd Rejonowy Poznań-Stare Miasto w Poznaniu nie
przypisał skazanemu takich znamion oraz w postaci przyjęcia, że osoby
zarządzające Bankiem „zawierały aneksy przedłużające termin zapadalności lokat,
co powodowało brak możliwości skorzystania z ustanowionego zabezpieczenia” w
sytuacji gdy Sąd I instancji nie dokonał niekorzystnego dla P. B. ustalenia w opisie
zarzucanego czynu, iż zawieranie aneksów przedłużających termin zapadalności
automatycznie powodowało brak możliwości skorzystania z ustanowionego
zabezpieczenia;
2.2. dokonania nowych niekorzystnych dla skazanego ustaleń, w zakresie
ustalenia kręgu podmiotów, które miały uzyskać korzyść majątkową, a mianowicie,
że nie były to tylko spółki Systemu A., ale również K. S.A. i O. S.A., w sytuacji, gdy
Sąd I instancji ustalił, że K. S.A. jak i O. S.A. nie były podmiotami, które uzyskały
korzyść majątkową kosztem B. S.A., a przez te nowe, poczynione na niekorzyść
skazanego ustalenie faktyczne (przy braku podważenia stanowiska zawartego w
apelacji obrońcy co do wadliwości ustalenia, że działanie na korzyść spółek Systemu
było działaniem kosztem B. S.A., skoro B. przejął własność tych spółek,
skonsolidowanych w ramach F. sp. z o.o.) przyjęcie w opisie czynu, że P. B. „działał
w cełu osiągnięcia korzyści majątkowej przez inne niż B. S.A. podmioty
uczestniczące w systemie działającym pod nazwą „A.’’, co zrealizowało znamiona
art. 296 § 2 i 3 KPK;
2.3. dokonania nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia, zgodnie z
którym ocena ryzyka zwrotności środków decyduje o umieszczeniu zabezpieczeń
wyłącznie na pozycjach pozabilansowych;
2.4. dokonania nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia, zgodnie z
którym przejęcie zabezpieczeń przez B. według wartości przedmiotu zabezpieczenia
ustalonego przez strony w dniu jego ustanowienia doprowadziłoby, do sytuacji, w
których po uruchomieniu owego zabezpieczenia B. stałby się dłużnikiem podmiotu
zabezpieczającego o zwrot należności z tytułu nadwyżki nad wartością
zobowiązania, co miałoby faktycznie powodować wzrost starty B.;
I KK 48/23
12
2.5. dokonania nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia, zgodnie z
którym B. S.A. wnosił o pomoc z B. w wysokości przekraczającej dopuszczalną
ustawą wysokość takiej pomocy;
2.6. dokonania nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia, zgodnie z
którym P. B. podpisał wniosek do Komisji Nadzoru Bankowego o powołanie do
zarządu B. S.A. S. C., P. M. i S. M., w którym wskazywał, że osoby te „dają rękojmię
należytego sprawowania powierzonych im funkcji, a ich doświadczenie i kwalifikacje
zawodowe zapewniają prawidłowe prowadzenie spraw Banku”, co miałoby
świadczyć o braku podstaw do kwestionowania bilansów B. S.A. sporządzonych
przez te osoby za październik-grudzień 1999 roku;
2.7. dokonał nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia zgodnie z
którym sytuacja ekonomiczno-finansowa, jak również sytuacja gospodarcza […]
powinny zdecydować o podjęciu działań windykacyjnych i zakończeniu współpracy
B. S.A. z K. S.A.;
2.8. dokonał nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia zgodnie z
którym o braku wartości F. świadczy fakt zalegania przez F. z zapłatą podatku,
dochodowego za okres 11 września 1997 do 31 sierpnia 1998 roku oraz wykazanie
w sprawozdaniu finansowanym sporządzonym przez przedstawiciela syndyka B.
S.A. w 2000 roku i wykazanie gigantycznej straty 365.305.000 zł.;
2.9. dokonał nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia zgodnie z
którym bezwartościowe są zabezpieczenia w postaci poręczenia PTS udzielonego
umową z dnia 1 marca 1994 roku oraz poręczenia FPIE udzielone umową z dnia 15
listopada 1995 roku na tej podstawie, albowiem, jego skuteczność nie została
zweryfikowana a możliwości płatnicze dłużników były kwestionowane przez organy
nadzoru bankowego już w grudniu 1998 roku;
2.10. dokonał nowego niekorzystnego dla skazanego ustalenia zgodnie z
którym wspólnie z członkami zarządu B., zwłaszcza z oskarżoną D. D., koordynował
działanie wszystkich podmiotów w ramach Systemu A., w szczególności w zakresie
obiegu finansowego, zwrotności środków przez niefinansowe podmioty Systemu na
rzecz K., a także w zakresie zwrotności lokat przez K. na rzecz B.;
I KK 48/23
13
3. Rażące naruszenie art. 433 § 1 i 2 KPK mogące mieć istotny wpływ na treść
zaskarżonego wyroku poprzez nie rozpoznanie zarzutów apelacji obrońcy
dotyczących w szczególności:
3.1. błędnego ustalenia przez Sąd I instancji, o wyrządzeniu szkody B. S.A.
przez P. B. w związku z działaniami realizowanymi w latach 19981999 jako
Przewodniczącego Rady Banku:
3.1.1. przyjęciu przez Sąd Rejonowy że aktywo w postaci F. sp. z o.o. należało
ująć na pozycjach pozabilansowych, w sytuacji gdy Sąd nie zakwestionował wyceny
tej Spółki, dokonanej przez C. w dniu 30 września 1999 roku;
3.1.2. przyjęciu przez Sąd Rejonowy że nastąpiło zwiększenie ryzyka dla B.
S.A. w związku z przeniesieniem lokat z K. S.A. do O. S.A. nie uwzględnienia przez
Sąd I Instancji, że ani nadzór bankowy ani powołani w toku postępowania biegli
ostatecznie nie dokonali wyceny aktywów: F. i System I. według jakiejkolwiek
zestandaryzowanej metody, obejmującej zespół procedur, analiz i ocen, które
prowadzą do ustalenia wartości tych aktywów według stanu na dzień 31 października
1999 roku, względnie 30 listopada 1999 roku, a jednie wyrażają swoją „ocenę”;
3.1.3. błędnego przyjęcia przez Sąd I instancji, że przejęty majątek należało
wycenić według wartości zbywczej, właściwej dla likwidowanego przedsiębiorstwa
przy bezspornym ustaleniu tego Sądu, zgodnie z którym likwidacja Systemu A.
nastąpiła z przyczyn niezależnych od skazanego, w późniejszym niż końcowy okres
przypisanego czynu przypadający na dzień 30 czerwca 1999 r., a więc obciążania
oskarżonego okolicznościami na które nie miał wpływu;
3.1.4. błędnego ustalenia przez Sąd Rejonowy o braku wartości Systemu I.;
3.1.5. błędnego ustalenia przez Sąd I Instancji, że w oparciu o opinię biegłego
sądowego wartości jednej akcji I. S.A. należy ustalić na kwotę 229 zł;
3.2. błędnego ustalenia przez Sąd I instancji, jakoby opinie specjalistyczne
złożone do akt sprawy przez oskarżonego oraz oskarżyciela posiłkowego nie miały
waloru dowodu w sprawie, na tej podstawie, że nie stanowią one opinii biegłego
sądowego;
3.3. braku konsekwencji w ustaleniach Sądu I instancji, który w dysponując
opiniami ekspertów za okres 1994 - 1999 dzieli działania gospodarcze podejmowane
I KK 48/23
14
do grudnia 1997 roku na legalne, a od stycznia 1998 roku te same działania uznaje
za bezprawne i wypełniające znamiona art. 296 k.k.,
3.4. błędnego ustalenia przez Sąd I instancji, o istnieniu podstaw do
przypisania P. B. działania z zamiarem bezpośrednim oraz bezpośrednim
kierunkowym w zakresie zarzuconego mu czynu i nie ustosunkowanie przez Sąd
Okręgowy do istotnych okoliczności faktycznych, wskazanych w apelacji, które
świadczą o braku umyślności w działaniu P. B. w zakresie popełnienia czynu z art.
296 § 3 kk. oraz o braku zamiaru kierunkowego w zakresie popełnienia czynu z art.
296 § 2 kk,
3.5. błędnego ustalenia przez Sąd I instancji, o wiążącym dla władz B. S.A.
charakterze pisma z 15 stycznia 1997 roku,
3.6. dotyczącego zakwestionowania, że działania oskarżonego P. B. podjęte
były w celu, a więc z góry powziętym zamiarem, uzyskania korzyści majątkowej przez
niego, bądź jakikolwiek inny podmiot, w sytuacji, gdy ów zamiar kierunkowy stanowi
znamię czynu zabronionego, a więc decyduje o kwalifikacji danego zachowania jako
wypełniającego znamiona przestępstwa z art. 296 § 2 kk., którego to popełnienie
zostało przypisane oskarżonemu pomimo nie wykazania, aby działaniom
oskarżonego towarzyszył ów z góry powzięty zamiar;
3.7. w zakresie braku podstaw do przypisania P. B. działania w sposób
umyślny i to z zamiarem bezpośrednim w zakresie wyrządzenia szkody w wielkich
rozmiarach, w sytuacji gdy właściwa, a więc rzetelna i wszechstronna analiza
materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszym postępowaniu, w tym przede
wszystkim przywołanego w apelacji obrońcy, świadczy o tym, że działanie P. B. w
zakresie wyrządzenia przyjętej przez Sąd Odwoławczy szkody prowadzi do wniosku,
iż wszelkie czynności podejmowane przez niego w zakresie sprawowanej funkcji
Przewodniczącego Rady B. S.A.:
- poprzedzane były skrupulatną analizą sytuacji w oparciu o zlecone opinie,
opracowania i analizy, nie dające podstaw do uznania, że podejmowane działania
biznesowe niosą ze sobą ponadstandardowe ryzyko, mogące skutkować
wyrządzeniem szkody, a tym bardziej szkody w wielkich rozmiarach;
I KK 48/23
15
- asekurowane były skrupulatnym ustanawianiem zabezpieczeń przeprowadzanych
transakcji, które to czynności same z siebie negują możliwość przypisania chęci
wyrządzenia szkody i to w wielkich rozmiarach;
- na bieżąco w panujących ówcześnie realiach rynkowych (zarówno krajowych, jak i
międzynarodowych), wobec czego powinny być oceniane z punktu widzenia, w
zakresie zarzucalności, uczestnika rynku bankowego końcówki lat 90 - tych XX
wieku, a nie przez pryzmat skutków, jakie niezależnie od oskarżonego wystąpiły po
okresie, w którym miało dojść do inkryminowanych zachowań;
- w realiach prawnych tamtego okresu, w tym w sytuacji, gdy nawet stanowiska
jednostek organizacyjnych organów nadzoru bankowego były niejednolite, a nawet
sprzeczne; w skutek czego nastąpiło bezpodstawne przypisanie oskarżonemu
popełnienia czynu zabronionego polegającego na uznaniu, że niedopełniając
ciążących na nim obowiązków współdziałał z osobami wchodzącymi w skład zarządu
B. S.A., które miały postępować prowadząc sprawy tego podmiotu wbrew
standardom nakazującym postępowanie w sposób „bezpieczny”, „transparenty”,
„zgodny ze sztuką bankową”, „zasadą ostrożnego działania”, czym doprowadził do
wyrządzenia szkody majątkowej w wielkich rozmiarach, umyślnie, zgodnie z
ustaleniami Sądu Okręgowego z zamiarem bezpośrednim tj. chcąc wyrządzić taką
szkodę, w sytuacji, gdy rzeczywiście dokonana analiza zarzutów apelacyjnych
powinna prowadzić do wniosku, że w żadnym aspekcie w zakresie zamiaru działanie
oskarżonego P. B. nie miało na celu wyrządzenia szkody w majątku B. S.A. i to w
wielkich rozmiarach, a wręcz przeciwnie działania oskarżonego na każdym etapie
podejmowane były w celu niwelacji ryzyka wyrządzenia straty, a więc szkody w ujęciu
karnoprawnym.
4. Rażące naruszanie rażące naruszenie art. 454 § 2 w zw. z art. 434 § 1 k.p.k.
w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie
ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U.2013.1247), poprzez orzeczenie przez Sąd Okręgowy w Poznaniu wbrew
kierunku apelacji obrońców P. B. wniesionych na korzyść oskarżonego oraz pomimo
wniesienia apelacji przez prokuratora wyłącznie w zakresie wymiaru kary i ustalenia
na niekorzyść oskarżonego w postaci przypisania mu zamiaru bezpośredniego w
zakresie wyrządzenia szkody w wielkich rozmiarach na rzecz B. S.A. w sytuacji, gdy
I KK 48/23
16
w tym zakresie Sąd I instancji, ustalił, że oskarżeni, a więc również P. B. działali z
zamiarem ewentualnym wyrządzenia szkody, a więc, że nie chcieli jej wyrządzenia,
ale godzili się jedynie z możliwością jej wystąpienia;
5. Rażące naruszenie art. 296 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. art. 18 § 1 k.k. w zw. z
art. 21 § 2 k.k. oraz art. 413 § 2 pkt. 1 k.p.k., mogące mieć istotny wpływ na treść
zaskarżonego wyroku poprzez uznanie, że P. B. współdziałał z innymi osobami w
popełnieniu przestępstwa z art. 296 2 i 3 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. przy
jednoczesnym braku wskazania w opisie czynu jakichkolwiek czynności sprawczych
P. B., które stanowiłyby element przestępczego współdziałania w zakresie czynu z
art. 296 § 2 i 3 kk, przypisanego D. D., W. W., E. W. i innej ustalonej osobie.
6. Rażące naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ
na treść zapadłego orzeczenia, a mianowicie art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k.
poprzez dokonanie przez Sąd Odwoławczy samodzielnych ustaleń w zakresie stanu
faktycznego w sposób sprzeczny z zasadami wiedzy i prawidłowego rozumowania,
polegający w szczególności na dokonaniu ustaleń opisanych w pkt. 2.1 - 2.10 kasacji,
w sytuacji, gdy właściwa ocena zebranego materiału dowodowego zgodnie z
zasadami logiki i doświadczenia życiowego nie powinna prowadzić do poczynienia
takich ustaleń.
7. Rażące naruszenie art. 170 § 1 pkt 2, 3 i 5 k.p.k. poprzez oddalenie
wniosków dowodowych złożonych w dniu 6 lipca 2020 roku, a których powołanie
wcześniej nie było możliwe - dowody powstały po wydaniu prawomocnego
rozstrzygnięcia w dniu 4 listopada 2019 roku lub które zostały oddalone w toku
postępowania przygotowawczego a następnie rozpoznawczego i dokonanie ustaleń
przeciwnych do tezy wniosków dowodowych przez Sąd Okręgowy, na niekorzyść
skazanego,
- w sytuacji, gdy wskazane powyżej uchybienia mają istotny wpływ na treść
orzeczenia, gdyż skutkowały niedopuszczalną modyfikacją orzeczenia Sądu I
instancji w postępowaniu apelacyjnym na niekorzyść oskarżonego pomimo braku
środka odwoławczego kwestionującego zarówno ustalenia jak i opis czynów
przypisanych oskarżonemu przez Sąd Rejonowy na jego niekorzyść, a także
nierozpatrzeniem zarzutów apelacyjnych podnoszonych na korzyść oskarżonego,
I KK 48/23
17
których prawidłowe rozważenie powinno skutkować uwolnieniem oskarżonego P. B.
od odpowiedzialności karnej za zarzucane mu czyny.”
W kasacji obrońca zarzucił także: „w zakresie w jakim Sąd Okręgowy
wymierzył oskarżonemu P. B. bezwzględną karę pozbawienia wolności w wymiarze
2 lat, zmieniając tym samym wyrok Sądu Rejonowego w Poznaniu, który wymierzył
oskarżonemu karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej
wykonania zarzucam również rażące naruszenie prawa procesowego, mające
istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, a mianowicie:
1. rażące naruszenie art. 454 § 2 w zw. z art. 434 § 1 k.p.k. w zw. z art. 36 pkt
2 w zw. z art. 37 ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2013.1247) poprzez
zastosowanie tych przepisów w brzmieniu obecnie obowiązującym w sytuacji, gdy w
myśl przepisów intertemporalnych, w sytuacji wniesienia aktu oskarżenia przed
wejściem w życie w/w nowelizacji, do czasu prawomocnego zakończenia sprawy, w
tym również w przypadku uchylenia prawomocnego orzeczenia wyłącznie sądu
odwoławczego i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania, przepisy
regulujące zakaz reformationis in peius oraz reguły ne peius powinny mieć
zastosowanie w brzmieniu sprzed nowelizacji, co miało wpływ na treść orzeczenia,
a to z uwagi na fakt, że wedle dotychczasowego brzmienia tych przepisów, mając na
uwadze kierunek uwzględnionej apelacji oskarżyciela publicznego, zarzuty w niej
podniesione oraz to, że autorem apelacji był właśnie oskarżyciel publiczny, wydanie
wyroku reformatoryjnego, którym zaostrzono karę pozbawienia wolności
oskarżonemu P. B., było prawnie niedopuszczalne, a jedynym możliwym
rozstrzygnięciem, w przypadku podzielenia zarzutów i uchybień podniesionych w
apelacji prokuratora, zwłaszcza z uwzględnieniem okoliczności poczynienia przez
Sąd Odwoławczy szeregu własnych ustaleń faktycznych i to zarówno w zakresie
sprawstwa jak i kary, byłoby uchylenie wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania, gdyby apelacja zawierała taki wniosek;
2. rażące naruszenie art. 434 § 1 k.p.k. w zw. z art. 454 § 2 k.p.k. w zw. z art.
36 pkt 2 w zw. z art. 37 ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2013.1247) poprzez
uwzględnienie apelacji oskarżyciela publicznego - prokuratora, w części dotyczącej
I KK 48/23
18
warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawiania wolności, przy dokonaniu
szeregu zmian oraz dokonaniu wielu własnych ustaleń stanu faktycznego przez Sąd
Odwoławczy, w sytuacji gdy zmiana tych ustaleń, a więc w istocie dokonanie
samodzielnych ustaleń stanu faktycznego w tym przedmiocie była niedopuszczalna
z uwagi na to, że skutkowała orzeczeniem surowszej kary pozbawienia wolności, co
w stanie prawnym sprzed nowelizacji było zakazane w myśl reguły ne peius
sformalizowanej w przepisie art. 454 § 2 k.p.k., a jednocześnie Sąd Okręgowy nie
mógł wyjść poza ramy uchybień podniesionych w apelacji prokuratora dotyczących
kwestii niewspółmierności kary jako rażąco łagodnej,
3. rażące naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na
treść rozstrzygnięcia, a to art. 454 § 2 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30
czerwca 2015 r. oraz art. 6 k.p.k. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 78
Konstytucji RP w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasad
rzetelnego procesu karnego, przejawiające się w ograniczeniu prawa oskarżonego
do obrony oraz w sprzeniewierzeniu się zasadzie instancyjności postępowania
karnego, co związane było z dokonaniem przez Sąd Odwoławczy na etapie
postępowania apelacyjnego modyfikacji ustaleń stanu faktycznego, w tym w zakresie
orzeczenia o karze w odniesieniu do przypisanych czynów i w konsekwencji
orzeczenie po raz pierwszy w postępowaniu odwoławczym bezwzględnej kary
pozbawienia wolności, co stanowiło zarazem naruszenie reguły ne peius zakazującej
orzeczenia surowszej kary pozbawienia wolności w sytuacji, w której dochodzi do
poczynienia odrębnych ustaleń faktycznych przez Sąd Odwoławczy, podczas gdy
prawidłowa wykładnia i zastosowanie norm procesowych, składających się na
standard rzetelnego procesu karnego, w sytuacji, w której Sąd Odwoławczy, uznając
zgromadzony w sprawie materiał dowodowy za dający podstawę do dokonania
ustaleń faktycznych w sprawie w sposób chociażby częściowo odmienny od ustaleń
dokonanych przez Sąd I instancji oraz do odmiennego orzeczenia o karze
pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, do czego
dochodzi po raz pierwszy w postępowaniu odwoławczym, powinna prowadzić Sąd II
instancji do uchylenia zaskarżonego orzeczenia, co w zaistniałym układzie
procesowym dawałoby oskarżonemu możliwość w ponownym postępowaniu
pierwszoinstancyjnym podjęcia działań w zakresie przysługującego mu prawa do
I KK 48/23
19
obrony oraz skorzystania z prawa zaskarżenia wyroku Sądu I instancji w zakresie
orzeczonej wobec niego bezwzględnej kary pozbawienia wolności, co zwłaszcza w
kontekście znajdującej zastosowanie w realiach niniejszej sprawy normy z art. 454 §
2 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r. stanowiło naruszenie
wskazanej tam reguły ne peius;
przy czym uchybienia te miały bezpośredni wpływ na treść orzeczenia, gdyż
doprowadziły do wydania wyroku reformatoryjnego zasadniczo pogarszającego
sytuację oskarżonego, sprowadzającą się do orzeczenia po raz pierwszy przez Sąd
Odwoławczy w ramach rozpoznania apelacji bezwzględnej kary pozbawiania
wolności, w sytuacji gdy jedynym dopuszczalnym rozstrzygnięciem było w takiej
sytuacji, uchylenie orzeczenia Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania, a wobec braku stosowanego wniosku w tym zakresie w apelacji
prokuratora, oddalenie apelacji i utrzymanie orzeczenia Sądu I instancji w mocy,
ewentualnie zastosowanie art. 440 k.p.k. dające podstawy wyłącznie do uchylenia
wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.”
Podnosząc powyższe zarzuty obrońca P. B. wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania w postępowaniu apelacyjnym, względnie o umorzenie
postępowania lub uniewinnienie skazanego.
Pisemne odpowiedzi na kasację obrońcy zostały złożone przez prokuratora i
pełnomocników oskarżycieli posiłkowych. Prokurator wniósł o oddalenie kasacji jako
oczywiście bezzasadnej, natomiast pełnomocnicy oskarżycieli posiłkowych poparli
wniesioną skargę.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Kasacja obrońcy P. B. okazała się generalnie zasadna, a zatem należało ją
uwzględnić, co w efekcie doprowadziło do uchylenia wyroku Sądu odwoławczego w
zakresie nią zaskarżonym. Z kolei implikacją tego stała się także konieczność
uchylenia, we wskazanej części, zmienionego nim wyroku Sądu I instancji oraz
umorzenia postępowania z uwagi na przedawnienie karalności.
Spośród rozbudowanych zarzutów i twierdzeń wniesionej skargi, za słuszne
uznać należało zwłaszcza te, które wytykały Sądowi odwoławczemu niezasadne
oddalenie wniosków dowodowych obrońcy oraz rażące i mające istotny wpływ na
I KK 48/23
20
treść naruszenia innych przepisów prawa karnego procesowego, a mianowicie art.
454 § 2 k.p.k. w zw. z art. 434 § 1 k.p.k. w zw. z art. 36 pkt 2 w zw. z art. 37 ustawy z
dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz
niektórych innych ustaw.
W realiach przedmiotowej sprawy prawidłowe rozważenie zarzutu obrońcy
starającego się wykazać - wynikający z nieprawidłowego oddalenia wniosków
dowodowych - brak kompletności materiału dowodowego, wymaga odwołania się do
zaistniałych zaszłości procesowych. W kontekście tym dostrzec należy, że w piśmie
z dnia 6 czerwca 2022 r. (k. 35146) obrońca P. B. wniósł m.in. o: 1. zwrócenie się do
Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie XII K 40/14 o nadesłanie protokołu
rozprawy z dnia: 10 czerwca 2020 r. i 6 lipca 2020 r. (protokoły przesłuchania świadka
S. C.), z dnia 3 lipca, 4 listopada i 6 listopada 2020 r. (protokoły przesłuchania
świadka E. W.) i dopuszczenie dowodów z tych dokumentów na okoliczność: a)
prawidłowości tworzenia rezerw przez B. S.A.; b) okoliczności powołania do zarządu
B. S.A. S. C., P. M. i S. M., a tym samym braku wpływu P. B. na treść sprawozdania
finansowego B. S.A. za październik, listopad i grudzień 1999 roku, które były
podstawą do zawieszenia działalności i ogłoszenia upadłości B. S.A.; c) zasadności
zaangażowania B. S.A. w system A. w okresie 1998-czerwiec 1999; 2. dopuszczenie
dowodu z wyjaśnień P. B. na okoliczność materiałów i dowodów, które pojawiły się
po wydaniu prawomocnego rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy w Poznaniu, sygn.
akt IV Ka 242/19 w dniu 4 listopada 2019 r.
Na rozprawie odwoławczej w dniu 21 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w
Poznaniu postanowił dopuścić dowód z korespondencji mailowej z SO w Warszawie,
co do treści nieprawomocnego orzeczenia zapadłego w sprawie SO w Warszawie o
sygn. akt XII K 40/14, natomiast pozostałe wnioski dowodowe zostały oddalone. Na
tle powyższego zgodzić się należało ze stanowiskiem zawartym w kasacji, że
działanie Sądu Okręgowego doprowadziło do rażącego naruszenia prawa
procesowego, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Analiza
złożonych wniosków dowodowych bezspornym czyni fakt, iż zmierzały one do
podważenia relewantnego dla bytu przestępstwa z art. 296 k.k. znamienia
„wyrządzenia szkody majątkowej”.
I KK 48/23
21
Punkt wyjścia niewątpliwie stanowić musi całkowicie arbitralne oddalenie
przez Sąd odwoławczy, w oparciu o przesłankę z art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., wniosku
dowodowego o umożliwienie złożenia dodatkowych wyjaśnień przez P. B. Rację
należało przyznać obrońcy, że wskazane uchybienie miało charakter rażący, gdyż
uniemożliwienie oskarżonemu złożenia uzupełniających wyjaśnień przed sądem
odwoławczym naruszało przysługujące mu prawa do obrony. Zasada prawa
oskarżonego do obrony (art. 6 k.p.k.) jest przecież dyrektywą wynikającą z
odpowiednich unormowań Konstytucji RP (art. 42 ust. 2) oraz z zobowiązań
międzynarodowych (art. 14 ust. 3 MPPOiP oraz art. 6 ust. 3 lit. c EKPC). Przepisy te
wskazują zarówno na możliwość obrony w ogóle, jak i na pewne podstawowe kwestie
związane z obroną, które powinny być zagwarantowane w każdym demokratycznym
systemie prawnym. Między innymi należy do nich prawo do bronienia się osobiście
lub korzystania z ustanowionego obrońcy, a także zagwarantowanie każdemu,
przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, prawa od obrony we
wszystkich stadiach postępowania. W realiach przedmiotowej sprawy bez wątpienia
przysługiwało zatem P. B. prawo do obrony polegające na możliwości złożenia
uzupełniających wyjaśnień, również na etapie postępowania odwoławczego. Prawo
to znajduje swoje ucieleśnienie w treści art. 453 § 2 k.p.k., z którego wynika, że strony
w postępowaniu odwoławczym mogą składać wyjaśnienia, oświadczenia i wnioski
ustnie lub na piśmie. Wprawdzie słusznie Sąd odwoławczy potraktował wniosek o
złożenie uzupełniających wyjaśnień przez ww. oskarżonego jako wniosek dowodowy,
to w realiach niniejszej sprawy rażącym uchybieniem było jego oddalenie na
podstawie art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. Z treści art. 405 k.p.k., stosowanego odpowiednio
także w postępowaniu odwoławczym (art. 458 k.p.k.) wynika, że strona może
realizować uprawnienie do wnioskowania o przeprowadzenie dowodów aż do chwili
zamknięcia przewodu sądowego. Późne złożenie wniosku dowodowego nie może
wpłynąć na jego oddalenie także dlatego, że oskarżony nigdy nie ma obowiązku
dowodzenia swej niewinności (art. 74 § 1 k.p.k.). Z uprawnienia, o którym mowa,
może zatem skorzystać na każdym etapie postępowania, także w drugiej instancji,
poprzedzającym zamknięcie przewodu sądowego. Zresztą w orzecznictwie Sądu
Najwyższego niejednokrotnie wskazywano, że w postępowaniu karnym nie ma
przeszkód, aby strona zgłosiła wniosek dowodowy dopiero w postępowaniu
I KK 48/23
22
odwoławczym (zob. wyroki SN: z 12 listopada 2002 r., III KKN 217/00; z 22 czerwca
2004 r., V KK 54/04; z 15 lutego 2005 r., III KK 166/04; z 16 marca 2006 r., IV KK
446/05; z 22 lutego 2006 r., II KK 200/05; z 5 marca 2013 r., IV KK 248/12). W
kontekście niniejszej sprawy obrońca trafnie eksponuje, iż ówczesny moment
postępowania pozostawał o tyle odpowiedni na złożenie dodatkowych wniosków
dowodowych, że te odnosić się miały do zaktualizowanego wyniku postępowania,
prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie o sygn. akt XII K 40/14,
w którym to P. B. został uwolniony od zarzucanych mu czynów. To właśnie rzeczona
decyzja procesowa powodowała, że kolejne wyjaśnienia oskarżonego nabierały
istotnego znaczenia w kontekście realizacji prawa do obrony. W argumentacji
obrońca akcentował, że w oparciu o część materiału dowodowego zgromadzonego
w postępowaniu Sądu Okręgowego w Warszawie, w sprawie o sygn. akt XII K 40/14,
oskarżony zmierzał do wykazania, że B. S.A. prowadząc objętą zarzutami
działalność był reasekurowany przez instytucje zewnętrzne należące do Skarbu
Państwa. Jednocześnie skala tej asekuracji miała być wystarczająca do pokrycia
ryzyka jakie podejmował B. S.A. Konstrukcja prawna zabezpieczeń miała być zaś
prawidłowa i skuteczna, w przypadku, gdyby B. S.A. chciał z nich skorzystać. Tym
samym to właśnie zgromadzona w przywołanym wyżej postępowaniu dokumentacja,
zeznania świadków, opinie biegłych miały potwierdzać, że B. S.A. od czerwca 1996 r.
był wraz z P. S.A. i M. Sp. z o.o. uczestnikiem K. i miał uzyskać z tego tytułu
odpowiednie zabezpieczenia, w tym wekslowe, reasekurujące jego działalność na
rynku krajowym i rynkach zagranicznych. Powyższe kwestie niewątpliwie posiadały
doniosłe znaczenie przy ustaleniu przedmiotowego znamienia przestępstwa z art.
296 k.k. Umożliwienie oskarżonemu P. B. złożenia dodatkowych wyjaśnień
bezspornie dawałoby asumpt do szerszego zrozumienia idei i potwierdzenia
zasadności innych zgłoszonych przez obrońcę wniosków dowodowych, w tym
przede wszystkim tych, które odwoływały się do treści materiału dowodowego
zgromadzonego w sprawie XII K 40/14. Dopiero zaś wydanie przez Sąd Okręgowy
w Warszawie wyroku uniewinniającego, dało oskarżonemu podstawę do wniesienia
do niniejszego procesu dodatkowych, pozytywnie dlań zweryfikowanych informacji i
dowodów. Trafnie na tym tle obrońca eksponował, iż kierując się doświadczeniem
życiowym i elementarną logiką decyzja P. B., który w analizowanym postępowaniu
I KK 48/23
23
chciał skorzystać z dowodów potwierdzających brak jego winy dopiero po dniu
wydania przez Sąd Okręgowy w Warszawie wyroku uniewinniającego, była
całkowicie racjonalna. Pamiętać przy tym należy, że prawo do obrony gwarantuje
stronie możliwość nie tylko składania wniosków dowodowych, ale i wyboru etapu
postępowania, na którym, choćby w ramach taktyki obrończej, zostaną one złożone
(zob. wyrok SN z 3 sierpnia 2023 r., I KK 125/22, OSNK 2024, z. 1, poz. 4). W
kontekście niniejszej sprawy jest zatem oczywiste, iż okoliczności, które wykazać
chciał oskarżony za pośrednictwem złożonych wniosków dowodowych
zdecydowanie nabrały na sile dopiero wskutek wydania wyroku uniewinniającego w
sprawie XII K 40/14. Tymczasem Sąd odwoławczy apriorycznie i arbitralnie
zanegował postulaty obrony, całkowicie przy tym marginalizując fakt, iż w
rozpatrywanej sprawie zgłoszone wnioski dowodowe koncentrowały się również
wokół argumentów nieobecnych we wniesionych na rzecz P. B. apelacjach, do
których Sąd ad quem powinien się odnieść, a w szczególności rozważyć, czy nie
podważają skutecznie ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji.
Kwestia rażącego naruszenia art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. pozostaje tym bardziej
doniosła, gdy dokona się konfrontacji okoliczności jakie wnioskowane przez obronę
dowody miały do postępowania dostarczyć z warstwą prawną postanowienia Sądu
odwoławczego o ich oddaleniu. Mianowicie podstawą odmowy dopuszczenia
dowodu z wyjaśnień oskarżonego było stwierdzenie, że w sposób oczywisty zmierza
on do przedłużenia postępowania. Literalne odczytanie cytowanego wyżej przepisu
nie pozostawia wątpliwości, że decyzja o oddaleniu wniosku dowodowego na tej
podstawie powinna być poprzedzona oceną, że przeprowadzenie dowodu
spowoduje przedłużenie postępowania oraz że oczywistym celem wnioskującego
jest wyłącznie przedłużenie postępowania. Innymi słowy fakt stosunkowo późnego
wystąpienia z wnioskiem dowodowym przez stronę jest tylko jednym z elementów
wpływających na możliwość jego oddalenia w trybie art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k.,
albowiem stosowanie tego przepisu uzasadnione jest w sytuacji, gdy sąd wykaże, że
jedynym i oczywistym celem wnioskującego było spowodowanie dalszego trwania
postępowania jurysdykcyjnego (zob. wyrok SN z 7 lipca 2009 r., V KK 1/09). Taka
sytuacja w oczywisty sposób w niniejszej sprawie nie nastąpiła. Znamienny na tym
tle jest fakt, że oskarżony uczestniczył w rozprawie apelacyjnej w dniu 21 czerwca
I KK 48/23
24
2022 r. i wówczas to chciał składać wyjaśnienia. Bezspornie zatem odebranie
dodatkowej relacji procesowej od P. B. nie mogło spowodować przedłużenia
postępowania. Nadto, całkowicie niezasadne i również nieracjonalne pozostawało
przy tym działanie Sądu odwoławczego polegające na oddaleniu wniosku
dowodowego w przedmiocie złożenia dodatkowych wyjaśnień, przy jednoczesnym
stwierdzeniu Przewodniczącego, że „udzieli oskarżonemu głosu w mowach
końcowych, gdzie będzie mógł ustosunkować się do oceny całego zgromadzonego
materiału dowodowego” (k. 35220). Truizmem na tym tle pozostaje wszak
zaakcentowanie całkowicie odmiennego waloru wyjaśnień oskarżonego, które
wchodzą w skład materiału dowodowego i podlegają procesowej weryfikacji oraz
wywodu zaprezentowanego w ramach głosów prezentowanego przez podsądnego
już po zamknięciu przewodu sądowego. Dowolność działania Sądu odwoławczego
potęguje nadto fakt, iż wobec obszerności mowy końcowej P. B. zarządzono przerwę
w rozprawie do dnia 5 lipca 2022 r. (k. 35222). Tym samym oddalenie omawianego
wniosku dowodowego w istocie sprowadziło się wyłącznie do wyrugowania relacji
oskarżonego poza relewantny, w kontekście dowodowym, moment postępowania.
Decyzja ta nie miała zaś żadnego znaczenia dla długości postępowania, co jedynie
utwierdza w przekonaniu o zasadności artykułowanego w petitum kasacji zarzutu
rażącego naruszenia art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k.
Nadmienić należy, iż wykorzystanie instytucji oddalenia wniosku dowodowego
na podstawie cytowanego wyżej unormowania, której celem jest ograniczenie
możliwości stron w zakresie przewlekania postępowania, nie może przesłonić celów
postępowania karnego, określonych w art. 2 k.p.k., w tym dążenia do dokonania
prawdziwych ustaleń faktycznych, które mają stanowić podstawę wszelkich
rozstrzygnięć. W art. 2 § 2 k.p.k. zawarta jest obowiązująca w procesie karnym
zasada prawdy materialnej, która dość powszechnie uznawana jest za nadrzędną
zasadę procesową. Zasada ta znalazła odbicie w treści art. 170 § 1a k.p.k., który to
przepis nie został dostrzeżony przez Sąd odwoławczy, co trafnie wytknął jeden z
obrońców w piśmie z dnia 21 października 2024 roku. Tym samym Sąd ad quem
oddalając złożone przez obrońcę P. B. wnioski dowodowe nie uwzględnił art. 170 §
1a k.p.k., który wszak wyłącza możliwość oddalenia wniosku dowodowego na
podstawie art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. Sąd ma obowiązek dochodzenia do prawdy, co
I KK 48/23
25
oznacza obowiązek takiego prowadzenia postępowania, aby w oparciu o reguły
dowodowe dokonać ustaleń maksymalnie zgodnych z rzeczywistością. Wobec
wiodącego charakteru zasady prawdy materialnej w procesie karnym zastosowanie
przepisów, które w imię zwiększenia sprawności postępowania mogłyby w nią godzić
musi być wnikliwie rozważone, a podjęte decyzje winny być wyczerpująco
uzasadnione. Sąd odwoławczy nie mógł zatem ograniczyć prawa oskarżonego do
obrony, tylko powinien był umożliwić jego realizację, uzupełniając przewód sądowy i
wysłuchując uzupełniających wyjaśnień. Dopiero wówczas możliwe było podjęcie
prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie, przy uwzględnieniu treści
przeprowadzonego dowodu.
Powyższa argumentacja koreluje także z konstatacją obrońców o
nieprawidłowym oddaleniu wniosku dowodowego obrońcy o przeprowadzenie
dowodów z dokumentów z akt sprawy o sygn. XII K 40/14. Podstawą tej decyzji
oprócz omówionej już przesłanki z art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. stał się także art. 170 § 1
pkt 2 k.p.k. Oddalenie wniosku dowodowego na tej podstawie, że okoliczność, która
ma być udowodniona nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, powinno
następować jedynie w wyjątkowych wypadkach, a więc wówczas, gdy teza
dowodowa wskazuje, iż chodzi o okoliczność całkowicie uboczną, niepozostającą w
żadnym związku z inkryminowanym zdarzeniem (zob. wyrok SN z 3 sierpnia 2023 r.,
I KK 125/22, OSNK 2024, z. 1, poz. 4). W analizowanej zaś sprawie tak nie jest.
Złożony przez obrońcę wniosek dowodowy - co wyżej obszernie wykazano - odnosił
się do jednego z kluczowych przedmiotowych znamion przestępstwa z art. 296 k.k.,
tj. „wyrządzenia szkody majątkowej”.
Powyższe uwagi przekonywały o zasadności twierdzeń obrońcy, iż decyzja o
oddaleniu przez sąd odwoławczy wniosków dowodowych, w tym przede wszystkim
postulatu złożenia przez P. B. dodatkowych wyjaśnień, stanowiła o rażącym
naruszeniu przepisów prawa, mającym istotny wpływ na treść zaskarżonego
orzeczenia, już choćby z powodu rangi konstytucyjnego prawa do obrony w procesie
karnym.
Niezależnie od powyższego analiza nadzwyczajnego środka zaskarżenia w
polu oczywistej, a wręcz jaskrawej zasadności stawiała wyszczególniony w niej
zarzut rażącego naruszenia art. 454 § 2 k.p.k. w zw. z art. 434 § 1 k.p.k. w zw. z art.
I KK 48/23
26
36 pkt 2 w zw. z art. 37 ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw.
Na tle powyższego dostrzec należy, że w analizowanej sprawie z - uwagi na
datę wniesienia w tej sprawie aktu oskarżenia (20 grudnia 2004 r.) oraz treść art. 36
pkt 2 w zw. z art. 37 ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks
postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r. poz. 1247), w
toku rozpoznania apelacji wniesionych przez obrońców P. B. oraz prokuratora, Sąd
Okręgowy w Poznaniu był związany treścią reguły ne peius z art. 454 § 2 k.p.k. W
literaturze podkreśla się, że bez wątpienia zasadą generalną, wyrażoną również w
art. 27 cytowanej wyżej ustawy nowelizacyjnej, jest to, że proces karny „chwyta w
locie” zmiany przepisów proceduralnych. Od tej zasady ustawodawca wskazał
jednak wyjątki, które mają zapobiec temu, aby postępowanie karne utraciło swą
funkcjonalność i każdorazowo nie toczyło się na nowych zasadach, a więc na ogół
od początku. Wprowadzone od dnia 1 lipca 2015 r. zmiany związane z poszerzeniem
zasady kontradyktoryjności w istotny sposób wpływają na zachowania stron w
procesie sądowym, także w perspektywie postępowania odwoławczego.
Spowodowało to konieczność wprowadzenia nowych formuł intertemporalnych, które
chronić mają zaufanie stron w postępowaniach wszczętych przed dniem wejścia w
życie ustawy. Przepis art. 36 zawiera więc zespół wyjątków od zasady
bezpośredniego stosowania ustawy nowej, które dotyczą postępowania sądowego,
rozpoczętego wniesieniem aktu oskarżenia przed dniem 1 lipca 2015 r., aż do jego
prawomocnego zakończenia. Wyjątki te obowiązują zarówno podczas rozprawy
głównej, jak i odpowiednio stosowane są w postępowaniu odwoławczym, jeżeli
dopiero po jego przeprowadzeniu nastąpiła prawomocność orzeczenia [zob. M.
Świetlicka, Komentarz do przepisów przejściowych (art. 27 - art. 51) ustawy z dnia
27 września 2013 roku o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i niektórych
innych ustaw (Dz.U.2013.1247), LEX/el 2015]. Aż do prawomocnego zakończenia
sprawy nie ulegają zatem zmianie kompetencje sądu odwoławczego (art. 437 § 2
k.p.k.) oraz reguły ne peius w odniesieniu do orzeczenia sądu odwoławczego (art.
454 k.p.k.). Warto zauważyć, że wyjątki te rozszerzone zostały także na przypadki,
w których przed dniem 1 lipca 2015 r. wniesiono akt oskarżenia, a po tej dacie doszło
do uchylenia prawomocnego orzeczenia, wyłącznie sądu odwoławczego i
I KK 48/23
27
skierowania sprawy do ponownego rozpoznania (zob. M. Świetlicka, Komentarz do
art. 37). Co więcej, zawarty w ustawie z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy –
Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (ustawa marcowa)
przepis art. 21 traktujący o kwestiach intertemporalnych (ale w związku z
wprowadzeniem i obowiązywaniem ustawy marcowej) nie dotyczy stosowania art.
437 § 2 k.p.k. i art. 454 § 2 k.p.k. Ocena stosowania tych przepisów powinna zatem
odbywać się na zasadach dotychczasowych, nie objętych zmianami wynikającymi z
ustawy marcowej (zob. wyrok SN z 5 lipca 2018 r., V KK 123/18 i przywołane w nim
orzecznictwo m.in. uchwała SN z 29 listopada 2016 r., I KZP 10/16, OSNKW 2016,
z. 12, poz. 79).
Odnosząc powyższe do realiów niniejszej sprawy stwierdzić należy, że Sąd
Okręgowy w Poznaniu powinien był stosować przy orzekaniu przepisy art. 437 § 2
k.p.k. oraz art. 454 § 2 k.p.k. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 2015
r. Mając na względzie powyższe uwagi, podzielić należy stanowisko kasacji, że Sąd
odwoławczy dopuścił się rażącego naruszenia art. 454 § 2 k.p.k., które bez wątpienia
mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku. Zgodnie z normą zawartą w tym
przepisie Sąd odwoławczy mógł orzec surowszą karę pozbawienia wolności tylko
wtedy, gdy nie zmieniał ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego
wyroku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że reguła ne peius
określona w art. 452 § 2 k.p.k., dotyczy zmiany ustaleń faktycznych zarówno w części
dyspozytywnej wyroku, w tym ustaleń co do uzupełnienia listy okoliczności
obciążających lub zredukowania katalogu okoliczności łagodzących. Reguła ne
peius obejmuje każde ustalenie faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego
wyroku. Będą to ustalenia dotyczące przedmiotowej strony czynu, a także jego strony
podmiotowej, motywu pobudek, innych okoliczności wpływających na stopień winy i
społecznej szkodliwości czynu oraz ustalenia dotyczące samego oskarżonego, jego
właściwości i warunków osobistych, o których mowa w art. 53 § 2 k.k., jego
zachowania przed popełnieniem przestępstwa i po jego popełnieniu (zob. wyroki SN:
z 16 lutego 2001 r., IV KKN 369/00; z 14 września 2005 r., IV KK 160/05; z 11 grudnia
2006 r., IV KK 368/06; z 5 listopada 2014 r., V KK 252/14; z 14 stycznia 2015 r., V
KK 262/14; z 5 marca 2015 r., II KK 327/14). Istotne jest przy tym, aby dokonana
zmiana ustaleń faktycznych miała wpływ na wymiar kary (por. uchwała SN z 23
I KK 48/23
28
marca 2011 r., I KZP 28/10, OSNKW 2011, z. 4, poz. 30; postanowienie SN z 4
grudnia 2012 r., V KK 275/12). Surowszą karą pozbawienia wolności jest zaś kara
pozbawienia wolności w takim samym wymiarze jak orzeczona przez sąd pierwszej
instancji, o ile sąd odwoławczy uchyli rozstrzygnięcie o warunkowym zawieszeniu jej
wykonania (por. wyroki SN: z 23 września 1999 r., IV KKN 130/99; z 4 grudnia 2000
r., IV KKN 120/00; z 13 listopada 2014 r., II KK 75/14). Podkreślić przy tym należy, że
gwarancyjny charakter unormowania art. 454 § 2 k.p.k. oraz zasady lojalności
procesowej oraz rzetelnego procesu nie pozwalają na odmienną ocenę jego
naruszenia z perspektywy regulacji, w których tę regułę postępowania
wyeliminowano (por. wyroki SN: z 19 lipca 2017 r., V KK 94/17; z 5 lipca 2018 r., V
KK 123/18; z 18 listopada 2021 r., V KK 368/21). Z uzasadnienia zaskarżonego
wyroku wynika, że Sąd odwoławczy uwzględnił zarzut apelacji prokuratora oraz
zaaprobował argumentację prokuratora w zakresie oceny społecznej szkodliwości
przypisanego P. B. czynu. Rzecz jednak w tym, że analizując treść uzasadnienia
wyroku Sądu drugiej instancji oraz uzasadnienia wyroku Sądu pierwszej instancji
trzeba stwierdzić, że bez wątpienia wyeksponowano na tym tle szereg nowych,
dodatkowych okoliczności (vide str. 123-125 uzasadnienia SO), na które in concreto
trafnie zwraca uwagę kasacja obrońcy. To właśnie nowe konkluzje Sądu
odwoławczego w zakresie stopnia społecznej szkodliwości czynu oraz ustalenia w
zakresie uzupełniania listy okoliczności obciążających, tudzież zredukowania
katalogu okoliczności łagodzących dotyczących samego oskarżonego, doprowadziły
do doniosłego dla P. B. skutku w postaci w postaci wyeliminowania rozstrzygnięcia
o warunkowym zawieszeniu wykonania kary pozbawienia wolności.
W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że w rozważnym w sprawie
postępowaniu odwoławczym doszło do rażącego naruszenia wskazanych w kasacji
przepisów prawa, a w tym art. 454 § 2 k.p.k. również niewątpliwe jest to, że
stwierdzone uchybienia miały wpływ istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku
Sądu Okręgowego - w zakresie orzeczenia o karze, gdyż doszło do zasadniczego
pogorszenia – przez uchylenie skazania warunkowego – sytuacji oskarżonego P. B.
w instancji odwoławczej, w sposób niedopuszczalny obowiązującą w czasie
orzekania ustawą (art. 454 § 2 k.p.k.). Dość powiedzieć, że zmiana na niekorzyść
oskarżonego ustaleń faktycznych będących podstawą zaskarżonego wyroku, była
I KK 48/23
29
możliwa, jednak pod warunkiem nieorzeczenia w związku z tym surowszej kary
pozbawienia wolności. Ewentualność przeciwna rodziła natomiast po stronie sądu
odwoławczego obowiązek uchylenia tegoż wyroku i przekazania sprawy do
ponownego rozpoznania. Konstatacja ta wynika z regulacji art. 37 ustawy z dnia 23
września 2013 r., która wywołuje stan, w którym przepisy 454 § 2 k.p.k. i art. 437 § 2
k.p.k., jako wymienione w art. 36 pkt 2 tej ustawy, mają zastosowanie w brzmieniu
obowiązującym przed dniem 1 lipca 2015 r.
Dostrzegając zatem fakt postawienia Sądu Okręgowego w Poznaniu w
niezręcznej sytuacji, wynikającej ze wskazań poprzedniego wyroku kasatoryjnego (z
dnia 31 sierpnia 2021 r., V KK 467/20), Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok
nie może się ostać, skoro przedstawione wyżej uchybienia przyniosły negatywne
skutki dla gwarancji procesowych oskarżonego.
Zgodnie z treścią art. 436 k.p.k., mającego odpowiednie zastosowanie w
postępowaniu kasacyjnym (art. 518 k.p.k.), Sąd Najwyższy ogranicza rozpoznanie
kasacji do opisanego uchybienia, jeżeli jest to wystarczające do wydania orzeczenia
(zob. wyrok SN [7] z 5.01.2016 r., WK 10/15). Z tej właśnie perspektywy
bezprzedmiotowe stało się rozważenie pozostałych zarzutów kasacji. Tak sytuacja
nastąpiła w niniejszej sprawie, skoro omówione wyżej uchybienia stanowiły wszak o
konieczności uchylenia zaskarżonego wyroku, co w naturalnych okolicznościach
winno skutkować orzeczeniem następczym o przekazaniu sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi odwoławczemu. Rzecz jednak w tym, że rozstrzygnięcie takie -
wobec jednoznacznej dyspozycji art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. - stało się niecelowe.
Dostrzec bowiem należy, że Sąd Okręgowy w Poznaniu przypisał P. B. dokonanie
przestępstwa z art. 296 § 2 i 3 k.k. w okresie od 1 stycznia 1998 r. do 30 czerwca
1999 r. Czyn ten zagrożony jest karą do 10 lat pozbawienia wolności. Tym samym -
zgodnie z art. 101 § 1 pkt 2a k.k. - jego karalność ustaje z upływem 15 lat. Powoduje
to, że termin jego przedawnienia upływał 30 czerwca 2014 r. Z uwagi na skuteczne
wszczęcie postępowania powyższy termin ulegał wydłużeniu o 10 lat (art. 102 § 1
k.k.), a tym samym termin przedawnienia nastąpił 30 czerwca 2024 r. Powyższego
nie jest w stanie zmienić wzgląd na treść art. 15zzr1 ust. 1 ustawy z dnia 2 marca
2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,
przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz
I KK 48/23
30
wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1327 z późn. zm. - dalej
ustawa COVID). Przepis ten wprawdzie przewidywał, że w okresie obowiązywania
stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, ogłoszonego z powodu
COVID-19, oraz w okresie 6 miesięcy po ich odwołaniu nie biegnie przedawnienie
karalności czynu oraz przedawnienie wykonania kary w sprawach o przestępstwa i
przestępstwa skarbowe. Dostrzec jednak należy, że wyrokiem Trybunału
Konstytucyjnego z dnia 12 grudnia 2023 r., P 12/22 (OTK-A 2023, nr 101), przepis
ten został bowiem uznany za niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Oznacza to, że norma
prawna zawarta w tym przepisie - jako niezgodna z Konstytucją - nie oddziaływała
(zob. wyrok TK z dnia 12 grudnia 2023 r., P 12/22, OTK-A 2023, nr 101). Powyższy
wyrok uniemożliwia zatem uznania w ramach obowiązującego systemu prawnego
efektu, jaki wywierać miał art. 15zzr1 ust. 1 ww. ustawy marcowej.
Jednocześnie Sąd Najwyższy miał w polu widzenia, że w niniejszej sprawie
uwzględnić należało jeszcze treść art.15zzr ust. 6 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o
szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i
zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacjach
kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2024 r., 340 z późn. zm.), na mocy którego to przepisu, w
okresie od dnia 31 marca 2020 r. do dnia 16 maja 2020 r., obowiązywało zawieszenie
biegu terminu przedawnienia karalności przestępstw. Przepis ten został uchylony art.
46 pkt 20 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie
działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.
U. z 2020 r. poz. 875 z późn. zm.). Zatem termin przedawnienia został wydłużony o
47 dni. Domniemanie konstytucyjności tego przepisu nie zostało obalone
orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, a nadto Sąd Najwyższy w uchwale z dnia
14 września 2022 r., I KZP 9/22 (OSNK 2002, z. 11-12, poz. 39) potwierdził
konieczność doliczania do terminu przedawnienia wskazanego okresu wynikającego
z obowiązywania art. 15zzr ust. 6 specustawy COVID. Powyższe nie mogło
doprowadzić jednak do odmiennego rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie
kasacyjnej, wszak nawet doliczenie rzeczonych 47 dni nie derogowało skutku w
postaci przedawnienia karalności zarzucanego P. B. czynu, albowiem wówczas - jak
łatwo wyliczyć - upłynąłby on bezpowrotnie 16 sierpnia 2024 r.
I KK 48/23
31
W orzecznictwie utrwalił się pogląd, który Sąd Najwyższy orzekający w tej
sprawie w pełni podziela, że w wypadku uchylenia wyroku skazującego w trybie
kasacji lub wznowienia postępowania, gdy nie jest możliwe uniewinnienie
oskarżonego, a upłynął okres przedawnienia karalności, postępowania karnego nie
wolno prowadzić i podlega ono umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. (zob.
uchwała SN [7] z 12 lutego 1992 r., I KZP 40/91, OSNKW 1992, z. 5-6, poz. 31; wyrok
SN z 1 marca 2007 r., III KK 340/06; postanowienie SN z 1 sierpnia 2020 r., IV KK
334/19). Takie orzeczenie może wydać także samodzielnie Sąd Najwyższy.
Mając powyższe na względzie, wobec uznania zasadności przedstawionych
wyżej zarzutów kasacyjnych Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w stosunku do
P. B. oraz zmieniony nim wyrok Sądu I instancji, w części odnoszącej się do
przypisanego mu czynu z art. 296 § 2 i 3 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. Jednocześnie,
wobec tego, że doszło już do przedawnienia karalności wskazanego czynu,
konieczne było wydanie orzeczenia następczego w postaci umorzenia
postępowania, na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., w tym zakresie, zaś kosztami
procesu - zgodnie z art. 632 pkt 2 k.p.k. - obciążono Skarb Państwa.
Wobec skuteczności wniesionej kasacji zarządzono jednocześnie zwrot na
rzecz P. B. uiszczonej od niej opłaty w kwocie 450 zł.
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Stanisław Stankiewicz Zbigniew Kapiński Ryszard Witkowski
[PŁ]
[r.g.]
