1. | 1.naruszenie art. 7 k.p.k, poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i uznanie, że J. Ł. podjął się działalności, która byłaby zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a w konsekwencji oddaleniem wniosku o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz spadkobierców J. Ł., w sytuacji gdy J. Ł. nigdy nie podjął działań wprost wymierzonych przeciwko niepodległemu Państwu Polskiemu a wprost przeciwnie - w bardzo młodym wieku działał w Armii Krajowej za co został surowo ukarany zsyłką na Sybir - a informacje o ewentualnych przestępstwach popełnionych po zakończeniu II Wojny Światowej winny zostać ocenione przez pryzmat wcześniejszych działań na rzecz niepodległości ojczyzny, możliwego skazania z uwagi na wcześniejszą działalność
w ramach Armii Krajowej oraz półtorarocznego pobytu katorżniczej prac, które to zdarzenia niewątpliwie odcisnęły piętno na młodym mężczyźnie, który w momencie wstąpienia do wojska miał zaledwie 16 lat; 2.naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r.
o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie
i uznanie, że działania podejmowane przez J. Ł. stanowiły zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a w konsekwencji oddalenie wniosku o przyznanie odszkodowania i zadośćuczynienia, w sytuacji gdy zostały spełnione odpowiednie przesłanki, a spadkobiercom J. Ł. przysługuje prawo do odszkodowania, albowiem postanowieniem z dnia 8 marca 2021 roku sygn. akt Ko. (Un) 18/20 stwierdzono nieważność wyroku byłego Wojskowego Sądu Garnizonowego w Lublinie z dnia 13 marca 1948 roku (sygn. Sr 1241/47), na mocy którego J. Ł. został skazany za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego; 3.art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia przyznane zostało tylko tym, którzy w całym swoim okresie nigdy nie podjęli się działalności, która byłaby zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, w sytuacji gdy przepis ten w rzeczywistości nie jest tak jednoznaczny jak przyjął Sąd I instancji, a ocena działań J. Ł. winna być rozpoznawana przez pryzmat działalności w Armii Krajowej. | ☐ zasadny ☐ częściowo zasadny ☒ niezasadny |
W zakresie sformułowanych w apelacji pełnomocnika wnioskodawców zarzutów nr 1 - 3 (a więc zarówno w postaci naruszenia art. 7 k.p.k, jak i obrazy przepisów prawa materialnego art. 8 ust. 1 i 5 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego) wypada na wstępie zauważyć, że mimo ich formalnego zróżnicowania osadzone zostały na jednej płaszczyźnie, sprowadzającej się do wyrażenia przez apelującą odmiennego zapatrywania w kontekście prawa do uzyskania przez wnioskodawców odszkodowania i zadośćuczynienia, poprzez uznanie przez sąd I instancji, że J. Ł. dokonał działalności stanowiącej zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Okoliczność ta nota bene znajduje bezpośredni wyraz już w samej treści wszystkich wyeksponowanych zarzutów. Skoro zatem zarzuty te sprowadzają się do tych samych zagadnień oraz odwołują się do analogicznej argumentacji uzasadnione stało się ich łączne rozpatrzenie (aczkolwiek tylko w przeważającej mierze). Trzeba również dodać, w kontekście zarzutu naruszenia art. 7 k.p.k. (zarzut nr 1), iż sąd I instancji, wbrew stanowisku wyrażonemu w środku odwoławczym, nie dopuścił się naruszenia granic swobodnej oceny dowodów, określonej w tym przepisie. Ocenił bowiem materiał dowodowy zgodnie z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego oraz wiedzy historycznej, a nadto w pryzmacie wszystkich okoliczności sprawy. W konsekwencji sąd a quo dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, które wskazywały w sposób nie budzący wątpliwości, iż zachodziła negatywna przesłanka wyłączająca dopuszczalność zasądzenia roszczeń wnioskodawców w postaci działalności przestępczej J. Ł., a zatem aktywności, która stanowiła zaprzeczenie działalności niepodległościowej w rozumieniu art. 8 ust. 5 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tzw. ustawy lutowej). Stanowisko to sąd odwoławczy podziela. W konsekwencji nie mogły odnieść oczekiwanego skutku argumenty postawione w środku odwoławczym, a dotyczące okoliczności mających wpływ de facto przede wszystkim na wysokość odszkodowania i zadośćuczynienia (pierwsze aresztowanie J. Ł., trudne warunki bytowe oraz wpływ tych zdarzeń na jego późniejsze życie: trudności adaptacyjne po odzyskaniu wolności, w tym kłopoty ze zbudowaniem prawidłowej relacji z rodziną, trauma, koszmary nocne, choroba, problemy z alkoholem, próby samobójcze etc.). Są to bowiem niejako okoliczności następcze, które byłyby relewantne w obliczu ustalenia istnienia prawa do odszkodowania i zadośćuczynienia. Tymczasem in casu sąd I instancji trafnie stwierdził brak podstaw prawnych dla roszczeń od Skarbu Państwa, z uwagi na ograniczenie wymienione w art. 8 ust. 5 ustawy lutowej. W apelacji nie przedstawiono z kolei konkretnych argumentów przemawiających za obaleniem stwierdzonego ograniczenia. Nie wzruszono bowiem wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 3.6.1947r., sygn. akt K 247/47. Na tym tle jako wyłącznie gołosłowne, bo pozbawione jakichkolwiek dowodów na poparcie, jawiły się m. in. twierdzenia o tym, iż trudno uznać, aby czyny J. Ł. były związane strice z zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego oraz o braku możliwości ustalenia rzetelności przeprowadzanego procesu, jako że odbywał się w stosunku do osoby, która wcześniej została aresztowana za działania na rzecz właśnie niepodległego bytu Państwa Polskiego. W aktach sprawy brak jest najmniejszych dowodów na poparcie tego stanowiska, i nie posiadają ich również wnioskodawcy, co zresztą stwierdza sama apelująca. W szczególności w dokumentach archiwalnych nie występują dowody obalające domniemanie, że postępowanie w tej sprawie było prowadzone w sposób nieobiektywny. Równie gołosłowne były twierdzenia o charakterze popełnionych przez J. Ł. przestępstw, które miały wynikać nie tyle z chęci wyrządzenia krzywdy, lecz najprawdopodobniej z ogólnie panującej biedy. W tym aspekcie, a także odnośnie do zarzutów obrazy prawa materialnego (nr 2 i 3, tj. obrazy przepisów art. 8 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego), wskazać należy, że świadczenia wynikające z ustawy lutowej nie mają charakteru cywilnoprawnego. Są świadczeniami publicznoprawnymi, a ich wyłączną materialnoprawną podstawą są przepisy ustawy lutowej. Punktem wyjścia do dalszych konstatacji winna pozostawać okoliczność, że zaskarżony wyrok oparty został na kilku fundamentalnych okolicznościach faktycznych, w tym skazaniach J. Ł. za działalność niepodległościową. Jednakże kierunkowo, a więc w zakresie oddalenia wniosku w całości, wyrok oparto przede wszystkim na tym, że J. Ł. został skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 3 czerwca 1947 r. sygn. akt K. 247/47 za to, że I.w dniu 21 listopada 1946 w K., gm. […] pow. […] wraz z czterema innymi osobnikami, będąc uzbrojonym w broń palną zabrał w celu przywłaszczania na szkodę J. B. konia z saniami, wieprza, garderobę męską i damską oraz różną bieliznę pościelową, używając względem J. B. i jego żony W. przemocy przez zmuszanie ich pod groźbą użycia broni do położenia się na podłodze, oraz bijąc J. B. i ciągnąc za włosy W. B., gdy ci nie chcieli wydać im klucza od stajni; II.w nocy z 28 na 29 listopada 1946 pow. T. wraz z dwoma innymi osobnikami, będąc uzbrojonym w broń palną, zabrał w celu przywłaszczenia na szkodę J. K. konia i krowę zmuszając S. S. i jego żonę W. biciem i groźbą użycia broni do wydania im klucza, od stajni i obory K., zaś T. S. do otworzenia stajni i wyprowadzenia konia; III.6-go stycznia 1947 r. na drodze pomiędzy P. a Ł. pow. T. wraz z dwoma innymi osobnikami, będąc uzbrojony w broń palną, zabrał w celu przywłaszczenia na szkodę W. M. parę koni i sanie, na szkodę W. M. buty z cholewami oraz na szkodę tychże i J. A., N. M., J. M. i J. M.1 około cztery tysiące złotych gotówki i różne towary wartości czterech tysięcy złotych - używając względem wyżej wymienionych przemocy przez zmuszenie ich pod groźbą użycia broni do podniesienia rąk do góry, zejścia z sani i położenia się na ziemi. Za te czyny, na podstawie art. 259 k.k. i art. 6 ust. 3 amnestii z 22.11.1947 r. w zw. z ust. 20 został skazany na kary po 4 lata więzienia, a łącznie wymierzono mu karę dziewięciu lat więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na 6 lat. Z kolei na podstawie amnestii z dnia 22.11.1947 r. wymierzoną karę więzienia złagodzono do 6 lat. Wyłącznie do tej sprawy było wówczas stosowane wobec J. Ł. aresztowanie, co zresztą wynika już z treści samego aktu oskarżenia (Sr 1241/47). Wedle art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1820, j.t.) osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wykonania orzeczenia lub decyzji. W obliczu śmierci tej osoby uprawnienie to przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców. Przewidziane w tym przepisie uprawnienie doznaje jednak istotnego ograniczeń, określonych w art. 8 ust. 4 i 5. Rudymentarne dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenie miał więc art. 8 ust. 5 w/w ustawy, obowiązujący od dnia 18 listopada 2007 r., a dodany do porządku prawnego na podstawie ustawy nowelizującej z dnia 19 września 2007 r. (Dz. U. z 2007 r. poz. 1372). Zgodnie z tym przepisem, uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia nie przysługuje osobom, których działalność, w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji o internowaniu, stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Bez znaczenia jest przy tym to, czy działalność taka miała miejsce przed, czy też po wydaniu takiego orzeczenia albo decyzji. Wolą ustawodawcy było zatem przyznanie rekompensaty wyłącznie tym jednostkom, które swoją postawą, zachowaniem
i uporem nie tylko prowadziły walkę niepodległościową, lecz w tej walce okazały się niezłomne
i wytrwały, także po zapadłych, pozbawiających ich wolności orzeczeniach lub decyzjach (vide wyrok SN z 10.11.2021r., IV KK 510/21). Co istotne, przepis art. 8 ust. 5 ustawy lutowej, jako wyjątek od reguły ustanowionej w art. 8 ust. 1 tej ustawy, nie powinien podlegać wykładni rozszerzającej. Działalnością stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, która wedle art. 8 ust. 5 ustawy wyłącza uprawnienie do zadośćuczynienia, jest jednak m.in. kryminalna działalność przestępcza i z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie (por. wyrok SA w Warszawie z dnia 8.4.2021r., II AKa 406/20, wyrok SA w Szczecinie z dnia 20.10.2022r., II AKa 150/22). Działalność J. Ł. w Armii Krajowej nie wpływa, wbrew stanowisku apelującej, wprost na ocenę ograniczenia z art. 8 ust. 5 ustawy lutowej, ani nie ekskulpuje go do aktywności przestępczej. Bez znaczenia pozostaje tu okoliczność, że Państwo Polskie (w rozumieniu powołanego przepisu) nie było bezpośrednim pokrzywdzonym przestępstwem. Każda bowiem powszechna działalność przestępcza winna być uznana za zachowanie przeczące działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nie sposób wszakże uznać, by popełnianie przestępstw pospolitych, na szkodę innych obywateli, było działaniem zgodnym z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego (por. post. SN z dnia 4.3.2010r., V KK 230/09). Jest to wszakże nic innego, jak zaprzeczenie działalności patriotycznej. W tym kontekście nie można więc uznać, by doszło do naruszenia przez sąd I instancji art. 7 k.p.k., czy też art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Należy także zaznaczyć, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1820) nie ma charakteru normy stanowczej, a więc takiej, która zawierałaby zakaz bądź nakaz określonego zachowania. Wskazuje się w tym przepisie na określone przesłanki materialne do zasądzenia odszkodowania
i zadośćuczynienia. Ocena tych przesłanek objęta jest natomiast sferą swobodnego uznania sędziowskiego. W konsekwencji obraza w/w przepisu w pryzmacie art. 438 pkt 1a k.p.k. nie jest możliwa. Nie można nadto podzielić stanowiska apelującej, że doszło do naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, a to z tej przyczyny, że sąd I instancji trafnie stwierdził występowanie ograniczenia zawartego w art. 8 ust. 5 tej ustawy. |
