I CSK 81/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
20 sierpnia 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 20 sierpnia 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa K.D.
przeciwko T. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością prawa niemieckiego w K.
o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,
na skutek skargi kasacyjnej K.D.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z 29 stycznia 2025 r., I ACa 677/23,
I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
II. nie obciąża skarżącego kosztami postępowania
kasacyjnego;
III. przyznaje i nakazuje wypłacić ze środków Skarbu Państwa
- Sądu Apelacyjnego w Krakowie na rzecz adwokat P.B. 8 100
(osiem tysięcy sto) złotych, podwyższoną o kwotę należnego
podatku VAT, tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej z
urzędu powodowi w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 30 września 2022 r. Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił
powództwo K.D. przeciwko T. sp. z o.o. prawa niemieckiego z siedzibą w K. o
ustalenie nieważności czynności prawnej (pkt 1) i orzekł o kosztach procesu (pkt 2
i 3).
I CSK 81/26
2
Wyrokiem z 29 stycznia 2025 r. Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił
apelację powoda i orzekł o kosztach procesu za drugą instancję.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powód powołał
się na istotne zagadnienie prawne, które ujął w formie pytania: „Czy w świetle
art. 82 k.c. przy ocenie istnienia stanu wyłączającego świadome albo swobodne
powzięcie decyzji i wyrażenie woli należy uwzględniać wpływ zewnętrznych
czynników sytuacyjnych takich jak presja psychiczna, nacisk otoczenia,
manipulacja emocjonalna w powiązaniu z indywidualnymi uwarunkowaniami
osoby składającej oświadczenie woli (np. zaburzeniami psychicznymi lub
deficytami poznawczo-emocjonalnymi), oraz czy kumulacja tych czynników może
prowadzić do uznania, że doszło do złożenia oświadczenia w stanie
wyłączającym świadomość lub swobodę decyzji w rozumieniu art. 82 k.c.?”.
Skarżący wskazał także, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona
wobec naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 278 § 1 k.p.c. polegającego na
uznaniu, że Sąd ten jest uprawniony do samodzielnej oceny sposobu
przeprowadzenia opinii przez biegłego psychologa oraz merytorycznych
wniosków tej opinii.
W odpowiedzi pozwany wniósł o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania i zasądzenie na jego rzecz od powoda zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego przed Sądem Najwyższym według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
I CSK 81/26
3
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.
Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego
wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno
być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym
sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie Sądu
Najwyższego z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie zostać
przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi
Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej
subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (postanowienia Sądu Najwyższego:
z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02;
z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08).
Bliższa analiza skargi kasacyjnej wykazała, że w sprawie nie zachodzi
powołana wyżej przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że na gruncie art. 82 k.c. stan
wyłączający świadomość musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu,
w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności
zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła (wyrok SN z 30 października 2024 r.,
II CSKP 1800/22; wyrok SN z 19 września 2024 r., II CSKP 307/23; postanowienie
SN z 9 stycznia 2017 r., II CSK 425/16). Analogicznie stan wyłączający swobodę
również musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym
podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej.
Trudna sytuacja ekonomiczna prowadząca do zawarcia niekorzystnej umowy
sama w sobie nie oznacza, że osoba zawierająca taką umowę składa oświadczenie
woli obarczone wadą prowadzącą do jego nieważności (wyrok SN z 1 lipca 1974 r.,
III CRN 119/74; wyrok SN z 30 października 2024 r., II CSKP 1800/22). Również
sugestie osób trzecich nie wyłączają swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym
przypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą wskazaną
I CSK 81/26
4
w art. 82 k.c., rzadko bowiem człowiek działa całkowicie swobodnie (postanowienie
SN z 30 września 2022 r., I CSK 2212/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego zastrzeżono zarazem, że
w szczególnych okolicznościach faktycznych zakłócenie i osłabienie czynności
psychicznych w zakresie poznawczym, decyzyjnym czy wreszcie komunikacyjnym
może zostać spotęgowane zdarzeniami zewnętrznymi do takiego poziomu, który
spełni przesłanki art. 82 k.c. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 17 listopada
2004 r., IV CK 229/04; z 20 lutego 2018 r., V CSK 352/17, z 7 lutego 2006 r.,
IV CSK 7/05 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r.,
III CK 523/02, z 14 grudnia 2011 r., I CSK 115/11, z 14 czerwca 2012 r.,
I CSK 564/11, i z 18 maja 2016 r., V CSK 578/15).
Zagadnienie czy sytuacja taka istnieje musi być jednak rozważone
w okolicznościach konkretnej sprawy, a nie w sposób abstrakcyjny poprzez
rozstrzygnięcie „istotnego zagadnienia prawnego”. Bogactwo stanów faktycznych,
w których dochodzi do kwalifikowania oświadczenia woli jako złożonego
w warunkach art. 82 k.c. wymaga indywidualnej oceny w konkretnej sprawie.
Przechodząc do oceny twierdzenia o oczywistej zasadności skargi
kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), należy przypomnieć, że zachodzi ona
wówczas, gdy z treści skargi bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych
rozważań wynika, że wadliwości przytoczone w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania, uzasadniają uwzględnienie skargi. W wypadku,
gdy strona skarżąca twierdzi, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,
powinna przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się
wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie. Konieczne jest w związku z tym wykazanie
kwalifikowanej postaci naruszenia prawa materialnego i procesowego, polegającej
na jego oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy
prawniczej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2003 r.,
V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz. 49; postanowienie Sądu Najwyższego
z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 r., nr 4, poz. 75; postanowienie Sądu
Najwyższego z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06). Wymaga przy tym podkreślenia,
że przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie
I CSK 81/26
5
konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której
naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia
(zob. postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15). Wynikająca
z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka oczywistej zasadności skargi kasacyjnej ma
charakter wyjątkowy. W konsekwencji, w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje
się, że skarga kasacyjna jest zasadna w stopniu „oczywistym”, jeżeli można ją
stwierdzić „na pierwszy rzut oka”, bez potrzeby pogłębionego badania okoliczności
sprawy (zob. postanowienie SN z 2 sierpnia 2007 r., III UK 45/07).
Bliższa analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie
pozwala przyjąć, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona w przyjętym
wyżej rozumieniu.
Należy podkreślić, że stan świadomości danej osoby w momencie składania
oświadczenia woli jest ustaleniem faktycznym, dokonywanym przez sąd na
podstawie oceny materiału dowodowego, przy uwzględnieniu wszystkich
okoliczności mogących mieć wpływ na złożenie oświadczenia woli. Okoliczność ta,
podobnie jak ocena przeprowadzonych w sprawie dowodów uchyla się pod kognicji
Sądu Najwyższego z uwagi na wyraźną dyspozycję art. 3983 § 3 k.p.c. Należy przy
tym zauważyć, że dowód z opinii biegłego podlega ocenie na podstawie właściwych
dla jej przedmiotu kryteriów zgodności z zasadami logiki i wiedzy powszechnej,
poziomu wiedzy biegłego, podstaw teoretycznych opinii, a także sposobu
motywowania oraz stopnia stanowczości wyrażonych w niej wniosków. Sądy mają
prawo ocenić, czy zebrane w toku sprawy opinie biegłych wystarczająco wyjaśniają
wymagające wiadomości specjalnych kwestie istotne przy rozstrzyganiu sprawy.
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).
O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie
z art. 102 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.
O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 8 pkt 7
w zw. z § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 3 i § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb
I CSK 81/26
6
Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy
prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.
A.G.
[SOP]
