I CSK 629/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 października 2025 r.
SSN Marta Romańska
na posiedzeniu niejawnym 8 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa R.D.
przeciwko Bankowi spółki akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 27 czerwca 2024 r., V ACa 1647/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 5.400 (pięć
tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od doręczenia
pozwanemu odpisu niniejszego postanowienia, tytułem
kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 629/25
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości i wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c., w zakresie, w jakim
odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za
abuzywne i możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami
dyspozytywnymi.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Przepisy, o wykładnię których
zabiega pozwany i na tle których sformułował przytoczone pytania, były w ostatnich
miesiącach przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu
Najwyższego. Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za
wyjaśnione.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw
do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób
jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to korzystne,
lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez oceniane
postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie,
a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –
I CSK 629/25
3
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Taka
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To,
w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art.
3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu
Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze
skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że
konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy. Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału
Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.
4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe
świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę
umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai,
pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,
C-96/14 Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35).
Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia
odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń
(określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się
z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty
i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20
września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,
OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3
października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
W wyroku z 30 września 2020 r., I CSK 556/18 Sąd Najwyższy wyjaśnił,
że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu
I CSK 629/25
4
umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które
określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu
charakteryzują tę umowę. Za takie uznawane są m.in. postanowienia (określane
niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem
kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym
ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu.
Ocena materialnoprawna sprawy przez Sąd Apelacyjny odpowiada aktualnej linii
orzeczniczej Sądu Najwyższego, w której dominuje pogląd, ukształtowany
pod wpływem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, że jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,
przewidującym, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez
sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta,
a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to
możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;
z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Trybunał Sprawiedliwości UE
orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy dokonywać
w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie temu, by sąd
krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli odstraszający cel tej dyrektywy jest
realizowany przez krajowe przepisy ustawowe, a element ten stanowi odrębne
zobowiązanie umowne, mogące być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem
nieuczciwego charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu,
by sąd usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści postanowienia umownego przez zmianę jego istoty.
I CSK 629/25
5
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi konieczność dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie
jest możliwa do utrzymania. Sąd Apelacyjny rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się za jej nieważnością (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Wyeliminowanie
abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu
indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według
stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR
stawką WIBOR (wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13
maja 2022 r., II CSKP 293/22). W wyroku z 6 marca 2019 r. (C-70/17 i C-179/17,
A.1 SA i B. SA, pkt 54) Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył, aby sąd krajowy
mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, na przykład
przez odwołanie się do kursu walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski.
W orzecznictwie szeroko wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia
postanowień umownych przy wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 prawa
wekslowego, art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. np. wyroki
Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP
797/22).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest zatem możliwe z prawnego punktu
widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul
doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów
walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest
bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6
ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po
stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu
indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej
bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie
z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich
warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru
głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14
I CSK 629/25
6
marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, pkt 43; z 3
października 2019 r., C-260-18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/19).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –
co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §
1 k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 1964), orzeczono jak w sentencji.
[dr]
[SOP]
