I CSK 40/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
15 kwietnia 2026 r.
na posiedzeniu niejawnym 15 kwietnia 2026 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa S.W., M.W. i M.W.1
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi
z 26 czerwca 2025 r., III Ca 673/24,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2.700
(dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego postanowienia,
tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 40/26
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego co
do przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika
z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o których
jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c.), tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 410 k.c. w zw. z art. 405 i art. 3851 § 1 i § 2 k.c.
oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13.
Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego, które przedstawił jako pytania: „czy na etapie oceny możliwości
obowiązywania umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na etapie,
poprzedzającym etap zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem
dyspozytywnym, o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler, C-260/18
Dziubak i C-932/19 OTP Jelzalogbahk Zrt, dopuszczalne jest ustalenie treści
umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną
normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy -
Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze
wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie
analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna
norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego
NBP?; - „czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego
do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie
z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia
umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?”; - „czy jeżeli bez
abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka
szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego
substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych
zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałaby miejsce, gdyby umowa nie
zawierała tego abuzywnego postanowienia?”; - „czy art. 358 § 2 k.c. stanowi
szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa
I CSK 40/26
3
(automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli Kursowej określającej sposób
ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych
z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?”.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Ponadto, zagadnienie prawne
ani potrzeba wykładni przepisów prawnych nie powstają, gdy Sąd Najwyższy
zajmował co do nich stanowisko i wyrażał poglądy we wcześniej wydanych
orzeczeniach, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany, i na tle których sformułował
zagadnienie prawne, były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału
Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego. Problemy sformułowane przez
skarżącego można zatem uznać za wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas
rozbieżności w wykładni i stosowaniu przepisów powołanych przez skarżącego we
wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.
I CSK 40/26
4
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).
Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie
którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu
„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy
uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które
z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, K. , pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, M., pkt 54; z 23 kwietnia
2015 r., C-96/14, V., pkt 33; z 20 września 2017 r.,
C-186/16, A. i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 20 września 2017 r., C-186/16, A. i in., pkt
37; z 20 września 2018 r., C-51/17, O., pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, D., pkt
48; z 3 października 2019 r., C-260/18, D.1, pkt 44).
Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu
w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek
z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że
wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem
nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od
przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
I CSK 40/26
5
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych.
Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już
wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22; z 24 lutego
2022 r., II CSKP 45/22, a także wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 3
października 2019 r., C-260/18, K.D. przeciwko R. AG; z 10 czerwca 2021 r., C-
776/19-C-782-19, V.1 i inni przeciwko B. SA oraz AV i in. Przeciwko B.). Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno
zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,
jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować
kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych,
kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i
naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu
wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od
swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili
jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych
spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.
Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów
walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W
ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają
równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem
stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie
od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też
w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych
odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo
udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
I CSK 40/26
6
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Powodowie takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty
podnoszone w toku procesu.
Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który
przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców
lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa
w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po
wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu
Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank B. S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące
korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,
które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego
charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd
odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym
zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że
I CSK 40/26
7
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest
niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. m.in. wyroki
Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i II CSKP 405/22 i z 8 lutego
2024 r., II CSKP 1036/23).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna –
z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy
wyjaśnił, że zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi
w innych przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek):
1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym
I CSK 40/26
8
decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze
stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por.
też wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 15 marca 2012 r., C-453/10, J.P., pkt
33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Z.D., pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i
C-179, A.1, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, K.D., pkt 39-41, z 29
kwietnia
2021
r.,
C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, O.i in., pkt 49-50, z
8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r.,
w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12
października 2023 r., C-645/22, L., pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności
istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 51, z 8 września 2022
r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, pkt
41 oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i
bieżących
interesów
konsumenta
i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez
konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował
konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz
szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć dla niego
unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia
nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego ochrony
przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE
z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-
75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-
45 i teza oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, L., pkt 29; postanowienie
Trybunału Sprawiedliwości UE z 18 października 2023 r., C-117/23, pkt 66, a z
drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli
ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby
konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 12
października 2023 r., C-645/22, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny
I CSK 40/26
9
albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”,
który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie umowne,
umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone
postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający
zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także
zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia
przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (np.
wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 A.1,
pkt 59-64 i teza).
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.
Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do
przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia
związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko
walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to
z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP
I CSK 40/26
10
1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Skoro powodowie konsekwentnie opowiadali się za upadkiem umowy, to Sądy
meriti nie mogły przyjąć, że naraża ich to na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”. Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,
przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane
w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych
zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości UE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji,
z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia
2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56),
wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41 Prawa wekslowego (por.
w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22).
W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, Trybunał
Sprawiedliwości UE stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować
w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził
nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą
a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego
warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka
wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do
przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
I CSK 40/26
11
stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób
przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki
sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,
że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej
formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo
postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie
normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki
sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1
zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące
konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).
Zastosowanie teorii salda przy wzajemnych rozliczeniach stron znajduje
podstawę w orzecznictwie sądowym i w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości
UE. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku
z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy
umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie
może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej
umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające
mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od
przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego
przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie
przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez
I CSK 40/26
12
rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu
upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia
po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń
zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle
dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi
zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości UE z 8 maja
2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, Trybunał
wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na
przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni
sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument
wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez tego konsumenta przed
sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody na utrzymanie
w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji tego
uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie umowy za
nieważną.
Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C-520/21, z 7 grudnia 2023 r.,
C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał
stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten
sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez
przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa
krajowego, że instytucja bankowa może domagać się od konsumenta
rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania
umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty
(zob. też – co do niedopuszczalności roszczenia przedsiębiorcy przeciwko
konsumentowi o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału – wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 12 stycznia 2024 r., C-488/23).
Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE wynika, że w świetle
dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej przedsiębiorcy (bankowi)
przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie o zwrot nominalnej kwoty
wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania
konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi przysługuje przeciwko bankowi
I CSK 40/26
13
roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego w postaci rat kapitałowo-odsetkowych
na podstawie nieważnej umowy kredytowej z odsetkami za opóźnienie liczonymi od
dnia wezwania banku do zapłaty.
W wyroku z 19 czerwca 2025 r. Trybunał Sprawiedliwości UE
zakwestionował dominującą w judykaturze sądów krajowych zasadę dwóch
kondykcji przy rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony na
podstawie nieważnej umowy kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania była
problematyka zastosowania teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa banku
przeciwko konsumentowi, jednakże z powołanego orzeczenia można wyprowadzić
wniosek, że teoria salda działa w obie strony. Zatem przyjęcie teorii salda oznacza,
że termin wymagalności roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych świadczeń
pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej umowy, do wysokości niższego
świadczenia, powstaje w tym samym czasie, a więc opóźnienie w spełnieniu
świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która przekracza wysokość
świadczenia zwrotnego drugiej strony.
Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść
w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie
świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego
przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie
nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument
uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty
przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może
skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania
z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,
że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można
wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu
wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty -
art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do
wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się
w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum
a maiori od minus).
I CSK 40/26
14
Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie
wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione
niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda
postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony
nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia
pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym
zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty
kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.
Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się dyrektywie 93/13,
gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości
domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty
wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na
nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami i korzystali
z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty nominalnej
wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż konsument,
który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe) i korzystając
z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne z jego
wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty
(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)
nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,
tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,
ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.
W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach
pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność
odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia
zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje
z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron
(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na
podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej
stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot
spełnionego przez nią świadczenia. Inne rozumienie teorii salda, w kontekście
roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności
I CSK 40/26
15
sankcji z dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie
abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym
i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).
Teoria salda powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu
stron zarówno w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do
banku, jak i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest ona
również korzystna dla konsumenta, nie narażając go przy tym na dodatkowe koszty
procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –
co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §
1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.
Marta Romańska
[dr]
[SOP]
