I CSK 3934/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
16 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku M. R. i J. R.
z udziałem P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w L.
o ustanowienie służebności przesyłu,
na skutek skargi kasacyjnej P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w L.
od postanowienia Sądu Okręgowego Warszawa - Praga w Warszawie
z 22 maja 2024 r., IV Ca 2252/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od uczestnika na rzecz wnioskodawców kwotę 240
(dwieście czterdzieści) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od doręczenia
uczestnikowi odpisu niniejszego postanowienia, tytułem
kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 3934/24
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Uczestnik wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem
się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz na potrzebę
ujednolicenia wykładni art. 292 k.c., odnośnie do sposobu rozumienia przesłanki
widoczności urządzenia przesyłowego, aby mogło dojść do zasiedzenia
służebności gruntowej odpowiadającej służebności przesyłu (art. 3984 § 2 k.p.c.
w zw. z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Stwierdził, że w myśl jednej z linii
orzeczniczych „urządzenia przesyłowe spełniają przesłankę widoczności, jeżeli
z innych łatwo dostępnych danych wynika niewątpliwie, że istnieją. Takimi danymi
mogą być nawet mapy rozmieszczenia podziemnych urządzeń znane właścicielowi
potencjalnie obciążonej lub co do których istnieje powszechny dostęp”
(postanowienie Sądu Najwyższego z 13 września 2017 r. IV CSK 623/16).
W świetle przeciwnej linii orzeczniczej, odzwierciedlonej w poglądzie wyrażonym
przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 maja 2019 r., III CSK 87/17, „dla
spełnienia warunku widoczności urządzenia przesyłowego nie jest wystarczające,
aby do mapy zawierającej oznaczenie podziemnych urządzeń przesyłowych istniał
powszechny dostęp”.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
I CSK 3934/24
3
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów
prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we
wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych
wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
O przesłankach nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej na
nieruchomości, w tym o sposobie rozumienia użytego w art. 292 k.c. pojęcia „trwałe
i widoczne urządzenie”, Sąd Najwyższy wypowiadał się wielokrotnie, w tym także
w kontekście warunków nabycia służebności przesyłu.
W uchwale składu siedmiu sędziów z 9 sierpnia 2011 r., III CZP 10/11
(OSNC 2011, nr 12, poz. 129) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przez trwałe i widoczne
urządzenie w rozumieniu art. 292 k.c. należy rozumieć trwałą postać widocznego
przedmiotu materialnego, jako rezultatu świadomego działania człowieka, który to
przedmiot ponadto odpowiada treści służebności pod względem gospodarczym
i zarazem umożliwia lub ułatwia korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie
treści danej służebności, wykonane na cudzej nieruchomości lub co najmniej
wkraczające w jej sferę. Do tego rozumienia trwałego i widocznego urządzenia Sąd
Najwyższy nawiązywał w orzeczeniach wydanych później, ostatnio
w postanowieniu z 4 kwietnia 2025 r., II CSKP 265/25, w którym stwierdził, że
pojęcie „urządzenia” oznacza wynik celowego działania ludzkiego uzewnętrzniony
w trwałej postaci widocznych przedmiotów, wymagających do swego powstania
pracy ludzkiej. Ocena charakteru tego rodzaju urządzenia następuje na tle
okoliczności faktycznych danej sprawy. Ma to być jednak widoczny przedmiot
materialny, odpowiadający treści służebności pod względem gospodarczym
i zarazem umożliwiający lub ułatwiający korzystanie z cudzej nieruchomości
I CSK 3934/24
4
w zakresie treści danej służebności, wykonany na cudzej nieruchomości lub co
najmniej wkraczający w jej sferę.
W przytoczonych przez uczestnika postanowieniach z 13 września 2017 r.,
IV CSK 623/16 i 6 kwietnia 2023 r., II CSKP 637/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że
korzysta w okolicznościach sprawy z wykładni funkcjonalnej, pozwalającej na
rozszerzenie zakresu znaczeniowego pojęcia widoczności i opowiada się za
wyrażonym już w judykaturze poglądem, że „urządzenie widoczne to urządzenie
postrzegalne dla każdego przeciętnego uczestnika obrotu. W konsekwencji
podziemne urządzenia przesyłowe również spełniają przesłankę widoczności, jeżeli
z innych łatwo dostępnych danych wynika niewątpliwie, że istnieją. Takimi danymi
mogą być nawet mapy rozmieszczenia podziemnych urządzeń znane właścicielowi
nieruchomości potencjalnie obciążonej lub co do których istnieje powszechny
dostęp”. W obu tych orzeczeniach chodziło o zasiedzenie służebności o treści
przesyłowej dla gazociągu, gdy na gruncie w jego sąsiedztwie istniały słupki
znacznikowe, nieruchomości były wykorzystywane gospodarczo przez właścicieli,
którzy mieli możliwość zauważenia inwestycji budowalnych, a ich nieruchomości
w jakimś stopniu korzystały z uzbrojenia terenu, zaś szczegółową lokalizację
instalacji mogli stwierdzić na mapach.
Także w postanowieniu z 31 maja 2017 r., V CSK 557/16 Sąd Najwyższy
uznał, że pojęcie widocznego urządzenia obejmuje nie tylko urządzenia przesyłowe
fizycznie usytuowane na obciążonej nieruchomości w sposób umożliwiający
stwierdzenie tego faktu przez każdego obserwatora, ale także urządzenia
przesyłowe, które nie są na pierwszy rzut oka widoczne, lecz istnienia których
właściciel nieruchomości obciążonej powinien mieć świadomość na podstawie
konkretnych okoliczności, np. rozmieszczenia rurociągu na sąsiednich działkach,
usytuowaniu na nich komory rewizyjnej czy po zapoznaniu się z mapami
dokumentującymi przebieg rurociągu. Podziemne urządzenia przesyłowe spełniają
przesłankę widoczności, jeżeli z ogólnie dostępnych danych wynika, że istnieją.
W każdym z przytoczonych orzeczeń Sąd Najwyższy akcentował
konieczność dokonywania oceny w świetle okoliczności sprawy, czy urządzenie,
którego eksploatacja miała doprowadzić do zasiedzenia służebności miało
I CSK 3934/24
5
charakter trwały i widoczny dla właściciela i w każdym powoływał się na takie
możliwe do zaobserwowania dane o terenie, które albo skłaniały właściciela do
zapoznania się z mapami obrazującymi przebieg urządzenia, albo powinny sprawić,
że właściciel się z nimi zapozna. Trzeba bowiem pamiętać, że kierunek wykładni
przepisów o nabyciu praw przez zasiedzenie musi uwzględniać także konstytucyjne
standardy ochrony własności, a te wykluczają wykładnię wątpliwości, jakie mogą
pojawić się w związku z wykładnią pojęć użytych w art. 292 k.c. na niekorzyść
właściciela.
Takie urządzenia przesyłowe, jak te wykorzystywane przez uczestnika, są
wykopywane głęboko grunt, a ich obecność w nim nie jest sygnalizowana jakimiś
znacznikami. W czasie budowy urządzeń (w 1976 r.) właścicielką leśnej
nieruchomości, na której je położono, była G. S. Tak ona sama, jak i jej następcy
prawni, od których wnioskodawcy w 1986 r. nabyli nieruchomość, mieszkali w innej
części kraju. Wątpliwe jest, żeby mogli zaobserwować inwestycję polegającą na
wkopaniu w ich grunt, stanowiący wówczas las otoczony lasem Skarbu Państwa,
przewodu tłocznego, odprowadzającego ścieki z części L. do kolektora. Inwestycja
została wprawdzie naniesiona na mapę geodezyjną w 1976 r., lecz nie
towarzyszyło temu posadowienie ani na tej nieruchomości, ani na
nieruchomościach sąsiednich jakiekolwiek oznaczeń, które by sugerowały
właścicielom konieczność zweryfikowania czy grunt nie jest wykorzystywany przez
inne jeszcze osoby do realizacji ich celów gospodarczych. Z ustaleń Sądów meriti
wynika, że nie są to urządzenia, do których wpięta byłaby jakakolwiek instalacja w
zabudowaniach wnioskodawców, nie są one także w żaden sposób oznaczone nie
tylko na gruncie będącym przedmiotem postępowania, lecz i w bliższym lub
dalszym otoczeniu, a zatem obserwacja otoczenia nieruchomości nie pozwala nie
tylko na szczegółowe zlokalizowanie ich przebiegu, ale w ogóle rozeznanie, że
istnieją. W sprawie nie ustalono takich okoliczności, które by miały skłonić
poprzedników prawnych wnioskodawców i samych wnioskodawców do badania
map gruntu przed zapoznaniem się z planami realizacyjnymi inwestycji, którą
planowali na kupionej nieruchomości.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 k.p.c. oraz – co do
kosztów postępowania – art. 520 § 2 w zw. z art. 98 § 11 k.p.c. i § 5 pkt 3 oraz § 10
I CSK 3934/24
6
ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r.
w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935),
orzeczono jak w sentencji.
[dr]
[a.ł]
