I CSK 3749/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
16 lipca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 16 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J. P. i A. P.
przeciwko Bankowi w W. Oddział w Polsce
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W. Oddział
w Polsce
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z 17 lipca 2024 r., I ACa 1538/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 5.400
(pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego postanowienia,
tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
I CSK 3749/24
2
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c.), tj. art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej
– dyrektywa 93/13), art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358
§ 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia
1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024, poz. 1646, dalej – pr. bank.).
Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: „czy
w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt
indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego
przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym
jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego,
określające – zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej – główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych
(nieuczciwych) warunków umownych?”; - „czy wobec umożliwienia kredytobiorcom
posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta
polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania
przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej
walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy
pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest
przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta
polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez
kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej
spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której
I CSK 3749/24
3
denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia
świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy
kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności
dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych
przez kredytobiorcę środków w walucie innej niż waluta krajowa?”; -
„czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie
o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do indeksacji
kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne
i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej
mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając
na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej
znajdowałby się on w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych,
prawidłowe jest odwołanie się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania
zobowiązań kredytowych wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej
WIBOR, skoro w umowie wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona
definiowana jako odnosząca się do kredytów nieindeksowanych, wyrażonych
w walucie polskiej?”; - „czy wobec dokonania przez kredytobiorcę spłaty kredytu
indeksowanego do waluty obcej przed wytoczeniem powództwa i wygaśnięciem
tym samym umowy łączącej strony, uzasadnione jest przyjęcie, że w związku
z dobrowolnym wykonaniem umowy przez strony nie można dokonywać kontroli
incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul
odnoszących się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej, a tym samym
niedopuszczalnym jest uznanie ich za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne,
skoro zasadniczym skutkiem uznania pewnych postanowień umownych za
niedozwolone jest brak związania nimi konsumenta, a umowa ma wiązać strony
w pozostałym zakresie, a tym samym logicznym jest wniosek, że dotyczy to okresu,
w którym umowa obowiązuje, a nie okresu, po którym zobowiązania z niej
wynikające w całości wygasły, co następuje w przypadku ich wykonania?”.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
I CSK 3749/24
4
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów
prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we
wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych
wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany były w ostatnich latach
przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.
Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za
wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu
przepisów powołanych przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.
W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków
informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla
konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej
(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,
że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie
od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu,
o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego
I CSK 3749/24
5
ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje
obowiązek ostrzegawczy instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany
z walutą obcą kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności
kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej
staranności w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim
produktem finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na
poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny
i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną
znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo
ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od
pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35; wyrok Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).
Jak wyjaśniono w orzecznictwie, to, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia
2011 r. ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu,
w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art.
69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1
ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych
ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984) – zastosowanie także do umów zawartych przed jej
wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu. Możliwość
skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank. nie
pozbawia jednak powodów uprawnienia do zażądania skontrolowania
z odwołaniem się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c.
postanowień umowy, którą zawarli z pozwanym. Nowelizacja prawa bankowego
z 29 lipca 2011 r. przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe
uprawnienie do spłacania rat kredytu indeksowanego lub denominowanego do
waluty obcej bezpośrednio w tej walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich
obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia
roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych
umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
I CSK 3749/24
6
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza
podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest
sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to
korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez
oceniane postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo
postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma
lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem
odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym
poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku
prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną,
do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę
Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze
skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że
konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;
z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału
Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.
4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe
świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę
umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai,
I CSK 3749/24
7
pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,
C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35).
Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia
odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń
(określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się
z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty
i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20
września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,
OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3
października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu
w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek
z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że
wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem
nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od
przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych.
Sąd Najwyższy wyjaśnił (zob. np. wyroki z 22 stycznia 2016 r., I CSK
1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7
listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021
r., V CSKP 49/21)., że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno
zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,
jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować
kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych,
kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
I CSK 3749/24
8
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami
i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu
wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od
swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili
jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych
spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.
Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów
walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.
W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają
równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem
stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie
od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też
w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych
odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo
udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Powodowie takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty
podnoszone w toku procesu.
Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który
przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców
lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa
w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po
wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27
lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r.,
II CSKP 459/22).
I CSK 3749/24
9
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące
korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,
które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego
charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd
odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym
zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest
niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej i
uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
I CSK 3749/24
10
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych
przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po
wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje
obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,
w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r., C-453/10,
Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt
40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57,
z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29 kwietnia 2021 r.,
C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank
i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8
września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt
67, 74 oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2)
całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia
w czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22;
por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019
r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41
oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem
rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów
I CSK 3749/24
11
tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie”
w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta w sposób obiektywny
i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach
ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie
może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się
zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21,
C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r.,
C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12
października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank
Bulgaria, pkt 66, a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed
upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor
Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić
wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy
(z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne
odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku
porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego
postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym
w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca
Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
I CSK 3749/24
12
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.
Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do
przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia
związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko
walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to
z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023
r., II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r.,
II CSKP 1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29
listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22, z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r.,
II CSKP 1644/22). Skoro powódka konsekwentnie opowiada się za upadkiem
umowy, to Sądy meriti nie mogły przyjąć, że naraża ją to na „szczególnie
niekorzystne konsekwencje”. Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było
możliwe.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c. (w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27
maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22), do przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących, iż
skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez
skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią
przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony
I CSK 3749/24
13
umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3
sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12
stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in.,
pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41 Prawa wekslowego (por.
w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22.
W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał
wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet
jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –
co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §
1 k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.
[dr]
[a.ł]
