I CSK 3717/24

I CSK 3717/24 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Maciej Kowalski 18 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym 18 grudnia 2025 r. w Warszawie w sprawie z powództwa W. B. przeciwko S. spółce akcyjnej w S. z udziałem interwenienta ubocznego P. W. o zapłatę, rentę i ustalenie, na skutek skargi kasacyjnej W. B. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 czerwca 2024 r., I ACa 297/23, (a.z.) 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 13 czerwca 2024 r. powódka wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. Zdaniem skarżącej w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie: Czy prawidłowa wykładnia art. 362 k.c. pozwala na ustalenie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiarów w stopniu wyższym aniżeli 50 %, w sytuacji gdy I CSK 3717/24 2 w ciągu przyczynowo skutkowym występują całkowicie i niezależne od zachowania poszkodowanego przyczyny, mające charakter przyczyn spełniających warunek sine qua non, bez których wystąpienia okoliczności dotyczące zachowania poszkodowanego samoistnie nie są w stanie doprowadzić do spowodowania zdarzenia będącego przyczyną szkody. Powyższe wymaga oceny przez Sąd Najwyższy, czy ze względu na ratio legis i wykładnię językową art. 362 k.c., a także ujmowanie przez orzecznictwo instytucji przyczynienia jako sytuacji występowania dwóch współprzyczyn szkody, których inicjatorami są zarówno poszkodowany jak i bezpośredni sprawca szkody, możliwym jest stwierdzenie, że to poszkodowany ponosi większą odpowiedzialność za szkodę aniżeli bezpośredni sprawca, w sytuacji gdy tylko jeden z warunków - tj. zachowanie sprawcy - stanowi warunek sine qua non zaistnienia zdarzenia szkodowego. Ponadto powódka wskazała na istnienie potrzeby wykładni art. 362 k.c. jako budzącego poważne wątpliwości w kontekście tego, jaki rodzaj powiązania kauzalnego pomiędzy zachowaniem poszkodowanego, a zdarzeniem szkodowym pozwala na przyjęcie instytucji przyczynienia po stronie poszkodowanego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia (środek prawny), nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej (zob. np. postanowienia SN: z 22 marca 2007 r., III CZ 16/07; z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 7 lipca 2022 r., I CSK 2151/22; z 28 września 2023 r. I CSK 6680/22, i z 12 stycznia 2024 r., I CSK 2817/23). Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. „przedsądu” ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych I CSK 3717/24 3 w art. 3989 § 1 pkt 1 - 4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi kasacyjnej. W razie wystąpienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione (zob. np. postanowienie SN z 17 czerwca 2021 r., IV CSK 1/21). Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie przez prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22; z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23). Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno przy tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie musi zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło uzyskać ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą. Konieczne jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07; I CSK 3717/24 4 10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21; z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23; z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23). Ponadto zagadnienie prawne musi mieć charakter ściśle jurydyczny dający się przedstawić w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących ustaleń faktycznych lub oceny dowodów (zob. postanowienia SN: z 13 stycznia 2023 r., I CSK 1826/22, i z 26 maja 2023 r., I CSK 4904/22) oraz nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. np. postanowienia SN: z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14, i z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20). Analiza przedstawionego przez skarżącą problemu nie pozwala na przyjęcie, że podnoszona kwestia stanowi istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Przedstawione zagadnienie nie ma charakteru uniwersalnego, o czym przekonuje jego szczegółowość i silne powiązanie z konkretnym stanem faktycznym. Oznacza to, że ma ono charakter kazuistyczny – co jak zostało wyjaśnione jest niedopuszczalne, a jego znaczenie nie wykracza poza rozpoznawaną sprawę. W istocie skarżąca nie dąży do rozstrzygnięcia uniwersalnego problemu prawnego, ale weryfikacji trafności rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji (zob. postanowienie SN z 25 października 2023 r., I CSK 3247/23). Ponadto powódka nie przedstawiła stosownej argumentacji jurydycznej potwierdzającej, że zagadnienie to ma charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że istnieją co najmniej dwie równorzędne możliwości ich rozstrzygnięcia. Innymi słowy, w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie przytoczyła – co jest niezbędne - poglądów orzecznictwa i doktryny, które wskazywałyby na istnienie rozbieżnych interpretacje przywołanej regulacji i stojących za nimi racji jurydycznych (zob. postanowienie SN z 18 grudnia 2025 r., I CSK 3743/24). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się przy tym, że ustalenie przyczynienia aktualizuje konieczność rozważenia możliwości zmniejszenia odszkodowania (zadośćuczynienia), jednak go nie przesądza, ponieważ o tym, I CSK 3717/24 5 czy - i w jakim stopniu - jest ono uzasadnione, sąd decyduje w procesie sędziowskiego wymiaru odszkodowania w ramach określonych przez art. 362 k.c., w wyniku decyzji konkretnej i zindywidualizowanej, uwzględniającej okoliczności konkretnego przypadku. Istotne jest uwzględnienie czynników subiektywnych (w tym zawinienia) i obiektywnych (w tym obiektywnej nieprawidłowości postępowania), zarówno tych, które dotyczą osoby odpowiedzialnej, jak i odnoszących się do poszkodowanego (zob. wyrok SN z 3 października 2023 r., II CSKP 1247/22 i cytowane tam orzecznictwo). Zmniejszenia wysokości odszkodowania ze względu na przyczynienie się poszkodowanego dokonuje się w dwóch etapach (zob. np. wyroki SN z 3 lipca 2008 r., IV CSK 127/08; z 29 października 2008 r., IV CSK 228/08, OSNC-ZD 2009, nr C, poz. 66, z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 84/09, z 19 listopada 2009 r., IV CSK 241/09). W pierwszym etapie ustala się, czy poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody. W drugim etapie określa się, czy ze względu na przyczynienie się poszkodowanego należy zmniejszyć wysokość odszkodowania. Następuje to przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, ale przede wszystkim stopnia winy obu stron. W zależności od poczynionych ustaleń nie jest wykluczone przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiarów w stopniu wyższym aniżeli 50 % (zob. np. wyrok SN z 7 lutego 2019 r., II CSK 1/18). Niewłaściwe zachowanie się poszkodowanego musi być adekwatną współprzyczyną (zob. wyrok SN z 7 marca 2017 r., II CSK 438/16), to znaczy, że skutek musi nastąpić w wyniku działania dwóch przyczyn, jednej pochodzącej od zobowiązanego, względnie nieustalonej osoby trzeciej oraz od poszkodowanego. Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 31 października 2023, I CSK 2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK 3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie I CSK 3717/24 6 argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22). Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK 5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia, może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22). Wywody skarżącej nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepis przywołany przez powódkę został już bowiem wielokrotnie omówiony przez Sąd Najwyższy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, dominująca jest tzw. kauzalna koncepcją przyczynienia, zgodnie z którą przyczynieniem w rozumieniu art. 362 k.c. jest zachowanie poszkodowanego, które pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą (causa concurrens). Koncepcja ta lokuje przyczynienie w płaszczyźnie obiektywnej, pozostawiając poza jego granicami ocenę zachowania poszkodowanego pod kątem zgodności z prawem, zasadami współżycia społecznego, naganności, zawinienia itp. Okoliczności wartościujące, subiektywne, mają natomiast znaczenie przy ocenie stopnia zmniejszenia odszkodowania, co stanowi odrębną kwestię (zob. np. wyroki SN: z 15 stycznia 2025 r., II CSKP 781/23, i z 18 czerwca 2025 r., II CSKP 136/23). Za tę koncepcją przemawia przede wszystkim wykładnia językowa art. 362 k.c. Norma prawna zamieszczona w tym przepisie składa się z hipotezy ("jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody") i dyspozycji ("obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza I CSK 3717/24 7 do stopnia winy obu stron"). Według słownika języka polskiego PWN, przyczynić się oznacza "stać się częściowo przyczyną czegoś lub wpłynąć na coś". Trzeba zatem ustalić, czy zachowanie się poszkodowanego pozostaje w normalnym związku przyczynowym ze szkodą (art. 361 § 1 k.c.) a dopiero w dalszej kolejności określa się, czy ze względu na przyczynienie się poszkodowanego należy zmniejszyć wysokość odszkodowania. W orzecznictwie konsekwentnie wskazuje się na to, że osoba, która decyduje się na jazdę z nietrzeźwym kierowcą godzi się z ewentualnymi ujemnymi następstwami takiego postępowania, co należy oceniać jako przyczynienie się do powstania szkody, jeżeli stan nietrzeźwości kierowcy pozostaje w związku z wypadkiem (zob. np. wyroki SN z 27 listopada 1974 r., II CR 674/74, z 6 grudnia 1982 r., I CR 438/82, z 2 grudnia 1985 r., IV CR 412/85, z 7 grudnia 1985 r., IV CR 398/85, z 7 lutego 2019 r., II CSK 1/18). Zastosowanie art. 362 k.c. wymaga więc ustalania, że powstała szkoda jest powiązana przyczynowo ze stanem nietrzeźwości kierowcy, z którym jechała osoba poszkodowana. Z kolei zakres zmniejszenia odszkodowania wymaga poddania ocenie wszystkich okoliczności, w szczególności związanych z przyczynami (obiektywnymi i subiektywnymi) podjęcia decyzji o podróży pojazdem kierowanym przez osobę nietrzeźwą, ale także z przebiegiem wypadku. Spod powyższych ocen nie usuwa się ustalone w stanie faktycznym sprawy, nie tylko podróżowanie przez powódkę na kolanach innej osoby bez zapiętych pasów bezpieczeństwa, ale również zdecydowanie się przez nią na jazdę z nietrzeźwym kierowcą, który uczestnicząc w wypadku, nie będąc jego bezpośrednim sprawcą, przekroczył dozwoloną prędkość. Wobec wyjaśnienia w orzecznictwie przedstawionego przez skarżącego problemu nie została spełniona przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Skarga co najwyżej mogła zostać oparta na innej przesłance w ramach przedsądu, ale Sąd Najwyższy nie ma kompetencji dokonywania modyfikacji w tym zakresie. Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. I CSK 3717/24 8 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Maciej Kowalski (a.z.) [a.ł]