I CSK 3187/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Paweł Grzegorczyk
28 listopada 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 28 listopada 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa K.Ć.
przeciwko Syndykowi masy upadłości Bank spółki akcyjnej w upadłości w W.
o ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości Bank
spółki akcyjnej w upadłości w W.
od wyroku częściowego Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 19 kwietnia 2024 r., V ACa 1022/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przepis ten
odpowiada charakterowi skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem
zaskarżenia, o dominującym publicznoprawnym charakterze, przysługującym od
orzeczeń wydanych po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania
sądowego, w którym sąd pierwszej i drugiej instancji dysponuje pełną kognicją w
zakresie faktów i dowodów. W powiązaniu z art. 3984 § 2 k.p.c. oznacza to, że w
skardze kasacyjnej nieodzowne jest powołanie i uzasadnienie okoliczności o
I CSK 3187/24
2
charakterze publicznoprawnym, które stanowią wyłączną podstawę oceny pod
kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (przyczyn kasacyjnych).
Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący Syndyk
masy upadłości Bank S.A. w upadłości w W. powołał się na istotne zagadnienie
prawne dotyczące wykładni art. 145 ust. 1 i art. 144 ust. 1 pr. upadł w związku z art.
174 § 1 pkt 4 oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w kontekście powództwa kredytobiorcy o
ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu waloryzowanego
przeciwko bankowi (kredytodawcy) w stanie upadłości. Wskazał również – w
zbliżonym
aspekcie
–
na
potrzebę
wykładni
art. 174 § 1 pkt 4 w związku z art. 144 ust. 1 pr. upadł. i w związku z art. 145 ust. 1
pr. upadł. oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 144 ust. 1 i w związku z
art. 145 ust. 1 pr. upadł.
Powołanie się na istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)
wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on
precedensowy (nowy) charakter lub znaczenie dla rozwoju prawa. Problem ten
powinien odnosić się do konkretnych przepisów prawa i zostać ujęty w sposób
abstrakcyjny, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą; konieczne jest przy
tym wskazanie argumentów, które prowadzą do jego rozbieżnych ocen (por.
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002,
nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz.
151, z dnia 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, z dnia 10 kwietnia 2014 r., IV CSK
623/13, z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK
547/14).
W świetle utrwalonego stanowiska, w celu uzasadnienia potrzeby wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) konieczne jest
natomiast wykazanie, że określony przepis prawa lub zespół tych przepisów, mimo
że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita
wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w
judykaturze w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,
I CSK 3187/24
3
które należy przytoczyć (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13
czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).
Bliższa analiza wniosku nie pozwalała uznać, by w sprawie zakończonej
zaskarżonym wyrokiem wystąpiły twierdzone przyczyny kasacyjne.
Przepis art. 145 ust. 1 pr. upadł., warunkujący podjęcie postępowania
przeciwko syndykowi odmową uznania wierzytelności w postępowaniu
upadłościowym, ma wyjątkowy charakter na tle ogólnej reguły wynikającej z art.
180 § 1 pkt 5 k.p.c. i – jak wynika z jego treści – dotyczy postępowań, których
przedmiotem jest wierzytelność podlegająca zgłoszeniu do masy upadłości. Jego
zakres zastosowania jest więc węższy aniżeli art. 174 § 1 pkt 4 i art. 180 § 1 pkt 5
k.p.c., które obejmują ogół spraw dotyczących masy upadłości, bez względu na to,
czy żądanie opiewa na zasądzenie świadczenia, ustalenie prawa lub stosunku
prawnego albo ukształtowanie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego
2006 r., III CZP 2/06, OSNC 2007, nr 1, poz. 3). Odstępstwo wyrażone w art. 145
ust. 1 pr. upadł. wiąże się z dążeniem do uniknięcia dublowania dróg dochodzenia
wierzytelności upadłościowych przy przyznaniu w tej materii prymatu postępowaniu
upadłościowemu, a także wyeliminowania możliwości powstania tytułu
egzekucyjnego, który otwierałby drogę do egzekucji z masy upadłości, do czego
mógłby doprowadzić proces o zasądzenie świadczenia przeciwko syndykowi.
W tym kontekście argumenty powołane we wniosku nie stwarzały podstawy
do przyjęcia, iżby kwestia objęcia zakresem zastosowania tego przepisu
postępowań, w których powód domaga się ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego wynikającego z umowy, implikowała zagadnienie prawne o istotnym
charakterze, względnie stwarzała poważne wątpliwości interpretacyjne (por. także
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2025 r., I CSK 2656/24 i I
CSK 2707/24). W procesie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego powód nie
dochodzi bowiem wierzytelności od upadłego, lecz domaga się autorytatywnego
przesądzenia przez sąd, że konkretny stosunek prawny w dacie orzekania (art. 316
§ 1 k.p.c.) nie istnieje (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 maja
2025 r., I CSK 236/25 i z dnia 29 maja 2025 r., I CSK 2721/24).
I CSK 3187/24
4
Oceny tej nie zmienia spostrzeżenie, że materialnoprawną konsekwencją
prawomocnego ustalenia przez sąd, iż określony stosunek prawny nie istnieje,
mogą być wzajemne roszczenia stron, w tym o zwrot nienależnie spełnionych
świadczeń, jak również akcentowane we wniosku ryzyko odmiennej przesłankowej
oceny istnienia stosunku prawnego w postępowaniu upadłościowym, mając na
względzie z jednej strony, że tok procesu o ustalenie nie stoi per se na
przeszkodzie podejmowaniu decyzji w przedmiocie uznania wierzytelności w
postępowaniu upadłościowym, z drugiej zaś, że prawomocny wyrok sądu ustalający
istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego ma wiążący charakter dla wszystkich
organów postępowania upadłościowego (art. 365 k.p.c.), które w ramach swoich
kompetencji zobligowane są przyjmować, że sporna kwestia kształtuje się tak, jak
przesądzono w prawomocnym orzeczeniu (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 8 sierpnia 2024 r., II CSKP 726/24).
Ubocznie należało dostrzec, że w motywach wniosku nieprawidłowo
powiązano kwestię interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego, która w każdym przypadku podlega ocenie na podstawie art. 189 k.p.c.,
z zakresem postępowań objętych przepisem art. 145 ust. 1 pr. upadł. W sprawach
objętych zastosowaniem dyrektywy Rady (WE) nr 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w
sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95,
poz. 29) interpretacja art. 189 k.p.c. musi jednocześnie respektować stanowisko
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, według którego powołana dyrektywa
sprzeciwia się takiej wykładni przepisów krajowych, która negowałaby interes
prawny jako przesłankę powództwa zmierzającego do stwierdzenia
bezskuteczności nieuczciwego warunku umownego z tego tylko powodu, że
konsumentowi może przysługiwać powództwo o zwrot nienależnego świadczenia,
lub gdy może się on powołać na tę bezskuteczność, podejmując obronę przed
powództwem zmierzającym do zasądzenia świadczenia opartego na takim warunku
umownym. Stanowisko to należy odnosić nie tylko do sytuacji, w której konsument
może dochodzić zwrotu nienależnego świadczenia w drodze powództwa, lecz także
w drodze zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (por. wyrok
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22,
ZL, KU, KM przeciwko Provident Polska S.A., ECLI:EU:C:2023:911).
I CSK 3187/24
5
Wątpliwości wiążące się z wykładnią art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. nie zostały
rozwinięte w motywach wniosku, co zwalniało Sąd Najwyższy od bliższych
rozważań w tej materii.
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
(K.G.)
[SOP]
