I CSK 2656/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
10 października 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk
na posiedzeniu niejawnym 10 października 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa E.J. i Ł.J.
przeciwko Syndykowi masy upadłości Bank spółki akcyjnej w upadłości w W.
o ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Syndyka masy upadłości Bank
spółki akcyjnej w upadłości w W.
od wyroku częściowego Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z 15 lutego 2024 r., I ACa 2575/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przepis ten
odpowiada charakterowi skargi kasacyjnej, będącej nadzwyczajnym środkiem
zaskarżenia, o dominującym publicznoprawnym charakterze, przysługującym od
orzeczeń wydanych po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania
sądowego, w którym sąd pierwszej i drugiej instancji dysponuje pełną kognicją w
zakresie faktów i dowodów. W powiązaniu z art. 3984 § 2 k.p.c. oznacza to, że w
skardze kasacyjnej nieodzowne jest powołanie i uzasadnienie okoliczności o
I CSK 2656/24
2
charakterze publicznoprawnym, które stanowią wyłączną podstawę oceny pod
kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (przyczyn kasacyjnych).
Wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący Syndyk
masy upadłości Bank S.A. w upadłości w W. powołał się na istotne zagadnienie
prawne dotyczące wykładni art. 145 ust. 1 i art. 144 ust. 1 pr. upadł w związku z art.
174 § 1 pkt 4 oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w kontekście powództwa kredytobiorcy o
ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu waloryzowanego
przeciwko bankowi (kredytodawcy), który znajduje się w stanie upadłości. Wskazał
również – w zbliżonym aspekcie – na potrzebę wykładni
art. 174 § 1 pkt 4 w związku z art. 144 ust. 1 pr. upadł. i w związku z art. 145 ust. 1
pr. upadł. oraz art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 144 ust. 1 i w związku z
art. 145 ust. 1 pr. upadł.
Powołanie się na istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)
wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on
precedensowy (nowy) charakter lub znaczenie dla rozwoju prawa. Problem ten
powinien odnosić się do konkretnych przepisów prawa i zostać ujęty w sposób
abstrakcyjny, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą; konieczne jest przy
tym wskazanie argumentów, które prowadzą do jego rozbieżnych ocen (por.
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002,
nr 1, poz. 11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz.
151, z dnia 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07, z dnia 10 kwietnia 2014 r., IV CSK
623/13, z dnia 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK
547/14).
W świetle utrwalonego stanowiska, w celu uzasadnienia potrzeby wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) konieczne jest
natomiast wykazanie, że określony przepis prawa lub zespół tych przepisów, mimo
że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo niejednolita
wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności w
judykaturze w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,
I CSK 2656/24
3
które należy przytoczyć (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13
czerwca 2008 r., III CSK 104/08 i z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).
Bliższa analiza wniosku nie pozwalała uznać, aby w sprawie zakończonej
zaskarżonym wyrokiem wystąpiły twierdzone przyczyny kasacyjne. Przepis
art. 145 ust. 1 pr. upadł., warunkujący podjęcie postępowania przeciwko syndykowi
odmową uznania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, ma wyjątkowy
charakter na tle ogólnej reguły wynikającej z art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. i – jak wynika z
jego treści – dotyczy postępowań, których przedmiotem jest wierzytelność
podlegająca zgłoszeniu do masy upadłości. Jego zakres zastosowania jest więc
węższy aniżeli art. 174 § 1 pkt 4 i art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c., które obejmują ogół
spraw dotyczących masy upadłości, bez względu na to, czy żądanie opiewa na
zasądzenie świadczenia, ustalenie prawa lub stosunku prawnego albo
ukształtowanie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2006 r., III CZP
2/06, OSNC 2007, nr 1, poz. 3). Odstępstwo wyrażone w art. 145 ust. 1 pr. upadł.
wiąże się z dążeniem do uniknięcia dublowania dróg dochodzenia wierzytelności
upadłościowych przy przyznaniu w tej materii prymatu postępowaniu
upadłościowemu, a także wyeliminowania możliwości powstania tytułu
egzekucyjnego, który otwierałby drogę do egzekucji z masy upadłości, do czego
mógłby doprowadzić proces o zasądzenie świadczenia przeciwko syndykowi.
W tym kontekście argumenty powołane we wniosku nie stwarzały podstawy
do przyjęcia, że kwestia objęcia zakresem zastosowania tego przepisu
postępowań, w których powód domaga się ustalenia nieistnienia stosunku
prawnego wynikającego z umowy, implikuje zagadnienie prawne o istotnym
charakterze, względnie stwarza poważne wątpliwości interpretacyjne. W procesie o
ustalenie nieistnienia stosunku prawnego powód nie dochodzi bowiem
wierzytelności od upadłego, lecz domaga się autorytatywnego przesądzenia przez
sąd, że konkretny stosunek prawny w dacie orzekania (art. 316 § 1 k.p.c.) nie
istnieje (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2025 r., I CSK
236/25 i z dnia 29 maja 2025 r., I CSK 2721/24).
Oceny tej nie zmienia spostrzeżenie, że materialnoprawną konsekwencją
prawomocnego ustalenia przez sąd, iż określony stosunek prawny nie istnieje,
I CSK 2656/24
4
mogą być wzajemne roszczenia stron, w tym o zwrot nienależnie spełnionych
świadczeń, jak również akcentowane we wniosku ryzyko odmiennej przesłankowej
oceny istnienia stosunku prawnego w postępowaniu upadłościowym, mając na
względzie, że tok procesu o ustalenie nie stoi per se na przeszkodzie
podejmowaniu decyzji w przedmiocie uznania wierzytelności w postępowaniu
upadłościowym, z drugiej zaś, że prawomocny wyrok sądu ustalający istnienie lub
nieistnienie stosunku prawnego ma wiążący charakter dla wszystkich organów
postępowania upadłościowego (art. 365 k.p.c.), które w ramach swoich kompetencji
zobligowane są przyjmować, że sporna kwestia kształtuje się tak, jak przesądzono
w prawomocnym orzeczeniu sądu (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8
sierpnia 2024 r., II CSKP 726/24).
Jedynie na marginesie należało zauważyć, że w motywach wniosku
nieprawidłowo powiązano kwestię interesu prawnego w żądaniu ustalenia
nieistnienia stosunku prawnego, która w każdym przypadku podlega ocenie na
podstawie art. 189 k.p.c., z zakresem postępowań objętych przepisem art. 145 ust.
1 pr. upadł. W sprawach objętych zastosowaniem dyrektywy Rady (WE) nr 93/13 z
dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95, poz. 29) interpretacja art. 189 k.p.c. musi
jednocześnie respektować stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
według którego powołana dyrektywa sprzeciwia się takiej wykładni przepisów
krajowych, która negowałaby interes prawny jako przesłankę powództwa
zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku umownego
z tego tylko powodu, że konsumentowi może przysługiwać powództwo o zwrot
nienależnego świadczenia, lub gdy może się on powołać na tę bezskuteczność,
podejmując obronę przed powództwem zmierzającym do zasądzenia świadczenia
opartego na takim warunku umownym. Stanowisko to należy odnosić nie tylko do
sytuacji, w której konsument może dochodzić zwrotu nienależnego świadczenia w
drodze powództwa, lecz także w drodze zgłoszenia wierzytelności w postępowaniu
upadłościowym (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 23
listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM przeciwko Provident Polska S.A.,
ECLI:EU:C:2023:911).
I CSK 2656/24
5
Wątpliwości wiążące się z wykładnią art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. nie zostały
rozwinięte w motywach wniosku, co zwalniało Sąd Najwyższy od bliższych
rozważań w tej materii.
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
(K.G.)
[SOP]
