I CSK 3113/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
18 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 18 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku Ośrodka Pomocy Społecznej […]
z udziałem M.Z.
o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody,
na skutek skargi kasacyjnej M.Z.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie
z 17 maja 2024 r., VI Ca 872/23,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
(M.M.)
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 17 maja 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił
apelację uczestnika M.Z. od postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli
w Warszawie z 12 lipca 2023 r. w sprawie o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego
bez zgody.
Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wywiódł uczestnik, wnosząc
o jej przyjęcie do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., gdyż skarga
kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, albowiem:
- zachodzi nieważność postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c.,
gdyż uczestnik został pozbawiony możliwości obrony swoich praw przed Sądem
pierwszej instancji na skutek braku należytej reprezentacji przez pełnomocnika
z urzędu oraz braku jego zmiany pomimo wniosku uczestnika w tym zakresie,
I CSK 3113/24
2
- zaskarżone postanowienie zapadło z oczywistym, rażącym naruszeniem
przepisów prawa materialnego, tj. art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia
psychicznego (dalej jako „u.o.z.p.”), art. 11 ust. 1 u.o.z.p. oraz art. 30 u.o.z.p.
wskazanych w zarzutach nr 1-5, przy czym niewątpliwość polega na tym, że w toku
postępowania nie zostało ustalone wystąpienie przesłanki „znacznego pogorszenia
zdrowia psychicznego” oraz na przyjęciu, że badanie uczestnika zostało
przeprowadzone w sposób prawidłowy, podczas gdy zgodnie z wymogami
ustawowymi badanie winno zostać przeprowadzone osobiście, co w sprawie nie
miało miejsca,
- zaskarżone postanowienie zapadło z oczywistym, rażącym naruszeniem
przepisów postępowania, tj. art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 286 k.p.c.,
art. 233 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. poprzez brak rozpoznania wniosku złożonego
w apelacji o dopuszczenie dowodu z opinii nowego biegłego psychiatry, podczas
gdy opinia ta nie zawierała niezbędnych informacji, w szczególności, na czym
polegać ma pogorszenie stanu zdrowia uczestnika.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając
na skarżących obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ustawodawca zmierzał do
zagwarantowania, że skarga kasacyjna, nadzwyczajny środek zaskarżenia
prawomocnych orzeczeń, będzie pełnić przypisane jej funkcje publicznoprawne.
Ograniczenie przesłanek do czterech ma więc zapewnić, że przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych
sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga
kasacyjna nie stanie się instrumentem wykorzystywanym w każdej sprawie.
Na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. skarga jest oczywiście uzasadniona,
gdy naruszenie przepisów prawa, którego dopuścił się Sąd meriti przy wydawaniu
I CSK 3113/24
3
orzeczenia, widoczne jest prima facie, czyli bez konieczności przeprowadzania
wnikliwych analiz prawnych. Na skarżącym ciąży powinność przedstawienia
we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej uzasadnienia nie dowolnego
kwalifikowanego naruszenia przepisów prawa procesowego lub materialnego,
lecz tylko takiego, które prowadziło do wydania oczywiście nieprawidłowego
orzeczenia. Skonstruowany przez skarżącego wywód prawny powinien wykazać,
że rozstrzygnięcie sądu obarczone jest szczególną wadą dostrzegalną dla osoby
dysponującej podstawową wiedzą prawniczą. O oczywistej zasadności skargi
kasacyjnej nie jest władna przesądzić sama strona, lecz kompetencję do tego ma
Sąd Najwyższy na etapie badania czy wystąpiły przesłanki tzw. przedsądu.
Analiza motywów pisemnych orzeczeń wydanych przez Sądy meriti nie
pozwala na stwierdzenie, że w toku postępowania o przyjęcie do szpitala
psychiatrycznego bez zgody doszło do rażącego naruszenia przepisów
postępowania, świadczących o wystąpieniu nieważności w rozumieniu
art. 379 pkt 5 k.p.c. Skarżący nie uczynił adresatem oświadczenia woli
o wypowiedzeniu pełnomocnictwa pełnomocnika z urzędu radcy prawnego Ł. O.,
lecz Sąd Rejonowy. Poza manifestacją niechęci względem pełnomocnika nie
doszło przed Sądem pierwszej instancji do żadnego potwierdzenia skuteczności
wygaśnięcia pełnomocnictwa. Natomiast ustanowiony pełnomocnik w ramach
możliwości podejmował próby kontaktu ze skarżącym i mimo, że pozostały
one bezskuteczne, stawiał się na każdym wyznaczonym posiedzeniu. Dodatkowo
na bieżąco zapoznawał się z aktami sprawy, a także wniósł o uzasadnienie
postanowienia Sądu pierwszej instancji w ustawowym terminie.
Ponadto, postępowanie w sprawie było przeprowadzone przez Sądy meriti
z każdorazowym zachowaniem dbałości o zapewnienie skarżącemu możliwości
zajęcia stanowiska w odniesieniu do bieżących czynności sądowych. Skarżący
zawiadamiany był o rozprawach, na których nie odnotowano jego obecności. Mimo
to, przejawiał znaczącą aktywność w sprawie poprzez składanie pism licznych,
choć niepowiązanych z przedmiotem sprawy. Nie znalazł się zatem w sytuacji,
która uniemożliwiła, utrudniła lub ograniczyła popieranie przed sądem
prezentowanego stanowiska (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 lipca
2013 r., II CZ 19/13, niepubl.). Analiza przebiegu postępowania w ramach
I CSK 3113/24
4
zgłoszonej przesłanki przedsądu nie potwierdziła również tezy, że sądy naruszyły
przepisy procesowe, uchybienie to wpłynęło na możność działania strony, a jego
skutków nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia przez Sąd pierwszej
instancji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2024 r., I CSK
4192/23 i powołane tam orzecznictwo, postanowienie Sądu Najwyższego
z 31 października 2023 r., I CSK 6099/22).
W części uzasadnienia wniosku, odnoszącej się do problematyki naruszenia
przepisów art. 29 ust. 1 u.o.z.p., art. 11 ust. 1 u.o.z.p. i art. 30 u.o.z.p., skarżący
starał się zakwestionować okoliczności, które stanowiły podstawę do wydania
postanowienia, kierującego uczestnika postępowania na przymusowe leczenie
w szpitalu psychiatrycznym. Zmierzał do wykazania, że stan jego zdrowia
nie pogorszył się, a biegły nie przeprowadził osobistego badania uczestnika
i – mimo jego żądania – nie została przeprowadzona opinia innego biegłego lekarza
psychiatry.
Tymczasem lektura uzasadnienia motywów pisemnych pozwala na ocenę,
że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone zgodnie z regułami
przewidzianymi w k.p.c. i u.o.z.p. O stanie zdrowia uczestnika wprost wypowiedział
się powołany w sprawie biegły – lekarz psychiatra, który sformułował określone
w opinii tezy dopiero po osobistym zbadaniu uczestnika, z uwzględnieniem
całokształtu materiału dowodowego. Jednocześnie opinia sądowo-psychiatryczna
nie zawierała braków lub sprzeczności, a nadto nie budziła żądnych wątpliwości.
Dlatego należy dojść do wniosku, że Sąd odwoławczy wyprowadził z opinii logiczne
i zgodne z doświadczeniem życiowym wnioski.
Warto podkreślić, że biegła rozpoznała u uczestnika chorobę psychiczną –
psychozę bliżej nieokreśloną i wyraźnie stwierdziła, że powinien on zostać
skierowany na leczenie w szpitalu psychiatrycznym. Co istotne, z ustaleń Sądu
drugiej instancji wynika bezsprzecznie, że skarżący nie dostrzega konieczności
leczenia i nie chce mu się poddać. Niczego nieświadomy skarżący dostrzega
zagrożenia w działaniach organów państwowych a względem siebie podejmuje
szczegółowo opisane w orzeczeniach sądów działania narażające go na poważne
niebezpieczeństwo. Wreszcie – ze względu na stan chorobowy – nie jest w stanie
I CSK 3113/24
5
ocenić obiektywnie otaczającej go rzeczywistości. Tym samym, skoro o liczbie
powołanych do przygotowania opinii biegłych, jak też o potrzebie zasięgnięcia opinii
innego biegłego rozstrzyga sąd, a nie powziął on wątpliwości co do prawdziwości
twierdzenia o opisanych faktach, jak też nie istnieje potrzeba powołania innego
biegłego, nie sposób przychylić się do twierdzenia, że doszło do dostrzegalnego
prima facie naruszenia art. 378 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 286 k.p.c.,
art. 233 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego
z 4 grudnia 2024 r., I CSK 1320/24, postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 kwietnia 2024 r., I CSK 6703/22).
Sąd Najwyższy, oceniając zasadność wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania nie jest też uprawniony do zmiany albo kwestionowania stanu
faktycznego odtworzonego przez Sądy obu instancji. Ten zaś dowodzi niezbicie,
że względem skarżącego należy zastosować leczenie psychiatryczne, skoro
w fazie znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego jest ono ostatecznym
środkiem udzielenia pomocy doświadczającemu cierpienia skarżącemu.
Co więcej, w orzecznictwie powszechnie uznaje się, że pojęcie „znacznego
pogorszenia stanu zdrowia psychicznego” obejmuje sytuacje, w których osoba
chora psychicznie na skutek niepodejmowania leczenia, doprowadza się do stanu
uniemożliwiającego jej funkcjonowanie w rodzinie, w miejscu zamieszkania lub
pracy. Pojęcie to nie obejmuje takiego stanu, kiedy osoba chora psychicznie
wprawdzie zachowuje się w sposób odbiegający od przyjętych wymogów
społecznych, ale ma zachowaną zdolność funkcjonowania w otaczającej ją
rzeczywistości społecznej (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada
2016 r., III CSK 35/16, nie publ., z dnia 4 września 2020 r., II CSK 169/20, nie publ.,
z dnia 16 grudnia 2020 r., IV CSK 85/20, nie publ., z dnia 24 czerwca 2021 r.,
V CSKP 247/21, nie publ.).
Biorąc to pod uwagę, uzasadnione jest twierdzenie, że uczestnik znajduje się
w stanie uniemożliwiającym mu funkcjonowanie w otaczającej go społeczności,
jego aktywność zawodowa została znacznie ograniczona, a także – permanentnie
doświadcza objawów chorobowych wykluczających pełnienie przez niego
właściwych ról społecznych. Ocena stanu zdrowia uczestnika postępowania
I CSK 3113/24
6
przeprowadzona przez również przez Sąd Okręgowy na etapie postępowania
odwoławczego znajduje poparcie w rezultatach przeprowadzenia innych środków
dowodowych w sprawie. Konstatując, w sprawie brak podstaw twierdzenia
o oczywistym i rażącym naruszeniu powołanych przepisów.
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania (art. 3989 § 1 k.p.c.).
(M.M.)
[r.g.]
