I CSK 2657/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
18 grudnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 18 grudnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa K.R. i M.R.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z 15 kwietnia 2025 r., I ACa 3574/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 5.400
(pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od
dnia doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego
postanowienia, tytułem kosztów postępowania
kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
I CSK 2657/25
2
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego, które przedstawił jako pytania (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.),: -„czy
w przypadku uznania umowy kredytu za nieważną w całości, zasadnym jest
zastosowanie tzw. teorii dwóch kondykcji w celu rozliczenia stron, czy też w świetle
wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-396/24 z 19
czerwca 2025 r. - koniecznie jest zastosowanie teorii salda?”; -,,czy w sytuacji,
w której Powód wynegocjował z Bankiem kurs CHF zastosowany do uruchomienia
kredytu, a co za tym idzie Tabela Kursowa Banku nie obowiązywała go na etapie
uruchomienia kredytu istnieje możliwość poddania postanowień umownych kontroli
abuzywności w rozumieniu art. 3851 § 3 k.c.?"; -,,czy żądanie „ustalenia
nieważności umowy" stanowi roszczenie dopuszczalne na gruncie przepisów k.p.c.,
czy może być uwzględnione przez sąd rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie
sformułowanie roszczenia jest wadliwe, to jaki powinien być skutek zgłoszenia
takiego powództwa przez stronę powodową?"; -„jeżeli stronie powodowej
przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku prawnego
w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego)
kursem waluty obcej, w szczególności wynikające z możliwości żądania zwrotu
dokonanych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu,
to czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia
stosunku prawnego wynikającego z umowy?"; -„czy w przypadku, gdy proces
poinformowania konsumenta o ryzykach, wynikających z wprowadzenia do umowy
kredytu klauzul przewidujących indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej,
polegał na przedstawieniu konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku
kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem
procedury Banku), a konsument potwierdził przekazanie informacji w zakresie
ryzyka kursowego oraz zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu
I CSK 2657/25
3
indeksowanego składając oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule
obciążające konsumenta ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie
stanowią postanowień niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.?"; -,,czy
norma zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu
waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego w tabeli kursowej
publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia przesłanek
abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2 Dyrektywy
93/13 z uwagi na fakt, że publikowanie kursów walutowych przez banki oparte jest
na ustawowej podstawie prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 288, dalej jako „Prawo bankowe")?";
-„czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1
i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm postępowania - czy też,
przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy oraz czy
dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych jednostek
redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie w odniesieniu do
części zawartych tam norm?"; -„czy norma, zawarta w umówię kredytu
indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do
konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu"),
stanowi normę regulującą główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.
oraz czy norma ta należy do essentialia negotii umowy kredytu?"; -,,czy
stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą w umowie
kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej, regulującą
odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu kupna
i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem konsumenta
normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona jest od kursu
waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta klauzulą
ryzyka skutkuje upadkiem umowy ?"; -,,czy jest zgodna z zasadami
proporcjonalności, równości i pewności prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz
przepisów prawa unijnego, jak również z celami Dyrektywy 93/13 oraz z celami art.
3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą,
spreadu, ma rzekomo skutkować niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma
prowadzić do przekształcenia umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale
I CSK 2657/25
4
oprocentowany w oparciu o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty
indeksacji (waloryzacji), co z kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności
całej umowy?"; -„czy stwierdzenie przez Sąd niezwiązania konsumenta normą,
zawartą w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty
obcej, regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego
(kursu kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu
że konsument jest związany normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych
świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje
koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli
spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu
aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub art.
24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (dalej:
„ustawa o NBP"), oraz stwierdzeniem, że umowa podlega wykonaniu,
z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego waluty indeksacji publikowanego
przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień danej operacji finansowej?".
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c.), tj. art. 3851 § 1 k.c., art. 189 k.p.c., art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1-2
ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024, poz. 1646,
dalej – pr. bank.); art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy Rady
93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej – Dyrektywa 93/13), i art. 3531 k.c.
w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji; art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3851
k.c. § 2 w zw. z art. 3 k.c. ;w zw. z 6 ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 358 § 2
k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. oraz art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2
k.c.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
I CSK 2657/25
5
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów
prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we
wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych
wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany były w ostatnich latach
przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.
Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za
wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu
przepisów powołanych przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.
W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości Unii
Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w związku
z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy
umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie
może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej
umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające
mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od
I CSK 2657/25
6
przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego
przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie
przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez
rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu
upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia
po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń
zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle
dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi
zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,
Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze
względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na
przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie
praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez
tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża
zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy
konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie
umowy za nieważną.
Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r.,
C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał stwierdził,
że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że
w kontekście nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę
z konsumentem, stoją one na przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że
instytucja bankowa może domagać się od konsumenta rekompensaty
przekraczającej zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz
ustawowe odsetki za zwłokę liczone od dnia wezwania do zapłaty (zob. też –
w kwestii niedopuszczalności roszczenia przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi
o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału - wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 12 stycznia 2024 r., C - 488/23).
Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,
że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej
I CSK 2657/25
7
przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie
o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie
liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi
przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego
w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej
z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.
W wyroku z 19 czerwca 2025 r. Trybunał zakwestionował dominującą
w judykaturze sądów krajowych zasadę dwóch kondykcji przy rozliczeniu
wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony na podstawie nieważnej umowy
kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania była problematyka zastosowania
teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa banku przeciwko konsumentowi,
jednakże z powołanego orzeczenia można wyprowadzić wniosek, że teoria salda
działa w obie strony. Zatem przyjęcie teorii salda oznacza, że termin wymagalności
roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych świadczeń pieniężnych spełnionych na
podstawie nieważnej umowy, do wysokości niższego świadczenia, powstaje w tym
samym czasie, a więc opóźnienie w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się
do tej części, która przekracza wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony.
Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść
w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie
świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego
przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie
nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument
uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty
przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może
skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania
z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,
że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można
wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu
wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty
– art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do
wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się
I CSK 2657/25
8
w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum
a maiori od minus).
Zgodnie z art. 455 k.c. jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie
wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione
niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda
postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony
nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia
pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym
zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty
kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.
Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się Dyrektywie 93/13,
gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości
domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty
wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na
nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami i korzystali
z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty nominalnej
wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż konsument,
który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe) i korzystając
z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne z jego
wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty
(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)
nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,
tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,
ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.
W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach
pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność
odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia
zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje
z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron
(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na
podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej
I CSK 2657/25
9
stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot
spełnionego przez nią świadczenia Inne rozumienie teorii salda, w kontekście
roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności
sankcji z Dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie
abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym
i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).
Teoria salda powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu
stron zarówno w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do
banku, jak i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest ona
również korzystna dla konsumenta, nie narażając go przy tym na dodatkowe koszty
procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku.
W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że zastosowania teorii salda przy
wzajemnych rozliczeniach stron znajduje podstawę w orzecznictwie sądowym
i w orzecznictwie TSUE. Ocena prawna Sądu Apelacyjnego jest właściwa
w kontekście mającego zastosowanie w sprawie prawa i zasad jego wykładni.
Odnosząc się do art. 189 k.p.c. należy wskazać, że zgodnie z orzecznictwem
Sądu Najwyższego „interes prawny” będący przesłanką skutecznego
wystąpienia z żądaniem ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje wówczas,
jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni
powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy
spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu
w przyszłości. Powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo
o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli
powód może uczynić zadość potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo
ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz.
101). Zarazem jednak wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu
Najwyższego, że interes prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie
powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają
jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie
I CSK 2657/25
10
jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30
października 1990 r., I CR 649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia
świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego
środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu
wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku
prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia
pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia
2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do
rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery
prawnej powoda (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego
sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć
należy, że powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu
żądania ustalenia.
Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu zmierzała do związania stron
długoterminowym stosunkiem prawnym, w którym przewidziały one takie wzajemne
uprawnienia i obowiązki, które nie zostały dotychczas w całości zrealizowane,
w tym uprawnienia i obowiązki odnoszące się do zabezpieczenia sytuacji prawnej
stron.
W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków
informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla
konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej
(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,
że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie
od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu,
o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego
ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje
obowiązek ostrzegawczy instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany
z walutą obcą kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności
kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej
staranności w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim
produktem finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na
poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny
I CSK 2657/25
11
i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną
znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo
ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od
pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35; wyrok Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).
Jak wyjaśniono w orzecznictwie, to, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia
2011 r. ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu,
w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art.
69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1
ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych
innych ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984) – zastosowanie także do umów zawartych
przed jej wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu.
Możliwość skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank.
nie pozbawia jednak powoda uprawnienia do zażądania skontrolowania
z odwołaniem się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c.
postanowień umowy, którą zawarli z pozwanym. Nowelizacja prawa bankowego
z 29 lipca 2011 r. przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe
uprawnienie do spłacania rat kredytu indeksowanego lub denominowanego do
waluty obcej bezpośrednio w tej walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich
obowiązek zachowania takiej formy spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia
roszczeń powstałych na gruncie umów niespełniających wymagań stawianych
umowom kredytowym w stosunkach z konsumentami.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza
podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest
sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to
korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez
oceniane postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo
postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma
I CSK 2657/25
12
lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem
odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym
poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku
prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną,
do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę
Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze
skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że
konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).
Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie
którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu
„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy
uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które
z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,
pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r.,
C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września
I CSK 2657/25
13
2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17,
Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu
w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek
z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że
wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem
nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od
przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych.
Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już
wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,
niepubl.; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE z 3
października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank
International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko
BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA, Procureur de la République).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi
I CSK 2657/25
14
obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na
uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia
konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na
złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności
poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia
konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego
ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego
działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym
ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób,
w ślad za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne są
niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy
(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.
w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu
ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo
udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Powód takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą jego twierdzenia i zarzuty
podnoszone w toku procesu.
Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który
przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców
lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa
w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po
wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu
I CSK 2657/25
15
Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące
korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,
które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego
charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd
odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści tego warunku przez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym
zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest
niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
I CSK 2657/25
16
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych
przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po
wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje
obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,
w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r.,
C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna
Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación
Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41,
z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,
C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21,
C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach
C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r.,
C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności
istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil
I CSK 2657/25
17
Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67,
z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023
r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących
interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest
wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd
poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach
prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć
dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli
stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego
ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B.
przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r.,
C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66,
a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli
ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby
konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3)
istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej
umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone
postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla
konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało
obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia
stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym
stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu
przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria,
pkt 59-64 i teza).
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
I CSK 2657/25
18
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.
Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do
przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia
związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko
walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to
z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP
1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Skoro powód konsekwentnie opowiada się za upadkiem umowy, to Sądy meriti nie
mogły przyjąć, że naraża go to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Z tych
względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,
przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane
w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych
zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
I CSK 2657/25
19
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil
Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16
marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy
art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27
maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22. W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68,
70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej
dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego
charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do
przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób
przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki
sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,
że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej
formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo
postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie
normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki
I CSK 2657/25
20
sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1
zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące
konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz – co
do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1
k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.
Marta Romańska
[dr]
[SOP]
