I CSK 218/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Maciej Kowalski
18 marca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 18 marca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa M. L. i J. L.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 20 lipca 2023 r., I ACa 2459/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza do pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz J.
L. i M. L. po 1358,50 (tysiąc trzysta pięćdziesiąt osiem
złotych i 50 groszy) tytułem zwrotu kosztów postępowania
kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za
opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po
upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia
Bank spółce akcyjnej w W. do dnia zapłaty.
(a.z.)
UZASADNIENIE
W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego
we Wrocławiu z 20 lipca 2023 r. pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł
o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
I CSK 218/24
2
Zdaniem skarżącego w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne:
Czy przy dokonywaniu oceny klauzul przeliczeniowych, tj. klauzul przewidujących
stosowanie kursu kupna do wypłaty kredytu lub kursu sprzedaży do spłaty rat
kapitałowo - odsetkowych, wynikającego z tabeli kursowej banku, z perspektywy
abuzywności, należy uwzględnić, że:
- kredyt został spłacony zgodnie z umową, a zobowiązanie wynikające
z umowy wygasło a w konsekwencji umowy o kredyt denominowany, które zostały
spłacone w tym zakresie powinny być wyłączone spod oceny z perspektywy
abuzywności i jej skutków zgodnie z art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1
dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawach nieuczciwych
warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”):
- art. 111 ust. 1 pkt 4) ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe
(dalej: „Prawo bankowe”) daje (i dawał w czasie zawierania umowy) bankowi
podstawę do ustalania kursów w tabeli kursowej banku i żaden przepis prawa nie
przewidywał w dacie zawarcia umowy kredytu obowiązku wskazywania w jej treści
sposobu ustalania kursów walut, a w konsekwencji umowy o kredyt denominowany
odzwierciedlały ówcześnie obowiązujący model ustawowy i w tym zakresie powinny
być wyłączone spod oceny z perspektywy abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2
dyrektywy 93/13?
Ponadto pozwany wskazał na istnienie potrzeby wykładni przepisów
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj.: 1) art. 3851 § 1 i § 2 k.c.
w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; 2) art. 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 4 ustawy z dnia
29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw
w zw. z art. 3851 § 1 k.c.
Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia
jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych powiększonych o opłaty skarbowe od pełnomocnictwa.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
I CSK 218/24
3
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub
skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje
się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które
cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi
prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;
z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).
Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.
wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie
dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno przy
tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają
w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie musi
zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło uzyskać
ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą. Konieczne
jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen
przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków
interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07;
10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21;
z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23;
z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).
Ponadto zagadnienie prawne musi mieć charakter ściśle jurydyczny dający
się przedstawić w sposób syntetyczny i oderwany od kontrowersji dotyczących
ustaleń faktycznych lub oceny dowodów (zob. postanowienia SN: z 13 stycznia
2023 r., I CSK 1826/22, i z 26 maja 2023 r., I CSK 4904/22) oraz nie może mieć
charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi
odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej
zaskarżonego orzeczenia (zob. np. postanowienia SN: z 30 kwietnia 2015 r.,
V CSK 598/14, i z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20).
Problem przedstawiony przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych
poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,
I CSK 218/24
4
ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach
dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub
indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie ma
już on przymiotu nowości.
Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy, oceny czy postanowienie umowne jest
niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia
umowy (zob. uchwała siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta). Także
we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano, że ocena ta
nie obejmuje kwestii związanych z wykonywaniem umowy (zob. np. wyrok SN
z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16).
Niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku,
z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta,
albowiem oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone, dokonuje się
według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 3852 k.c.; zob. uchwałę składu siedmiu
sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Od tego też momentu klauzule
abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że konsument wyrazi świadomą
wolę na objęcie go takim postanowieniem umownym. Bez znaczenia pozostaje
zatem podnoszona przez pozwanego okoliczność, że kredyt został spłacony.
Wykonywanie umowy czy wręcz jej wykonanie nie eliminuje bowiem abuzywności
postanowień umownych (zob. wyrok SN z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 243/24).
W judykaturze Sądu Najwyższego wyrażono stanowisko, że możliwość
ustalania tabel kursowych i obowiązek ogłaszania przez bank kursów walutowych
nie przemawiają przeciwko tezie, że zastrzegając stosowanie takiego kursu
w umowie, bank w istocie jednostronnie kształtuje sytuację prawną drugiej strony.
Przepis art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego przewiduje jedynie ogólny
obowiązek informacyjny banków i nie stanowi przeszkody do badania przez sąd
I CSK 218/24
5
abuzywności postanowień zawartej umowy (zob. postanowienia SN: z 28 lipca
2022 r., I CSK 2720/22 i z 15 września 2022 r., I CSK 1079/22).
Obecnie nie budzi już wątpliwości, że artykuł 111 ust. 1 pkt 4 Prawa
bankowego nie jest przepisem dyspozytywnym, który ma kształtować treść
stosunku umowy kredytu, a w szczególności determinować kształt mechanizmu
waloryzacyjnego w zakresie kursu walutowego miarodajnego dla przeliczeń,
co dopiero pozwalałoby odwołać się do domniemania, że ów kształt był wynikiem
należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę
i wyłączałoby kontrolę abuzywności (zob. wyrok SN z 29 listopada 2023 r., II CSKP
1460/22).
Określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem
do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych
kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku
i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza
równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (zob. postanowienie
SN z 14 marca 2024 r., I CSK 752/23 wraz z powołanym tam orzecznictwem).
Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne
wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis
prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności
w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,
które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 8 marca 2007 r., II CSK
84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 13 października 2023, I CSK
2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK
3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie
argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także
przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:
z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).
Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK
5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony
przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,
I CSK 218/24
6
może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie
wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne
stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni
przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie
prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd
we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające
zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,
I CSK 691/14; z 30 listopada 2023 r., I CSK 6472/22).
Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom; przepisy
przywołane przez pozwanego zostały już bowiem wielokrotnie omówione przez Sąd
Najwyższy i Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
W uchwale całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,
III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), wyjaśniono już m.in., że w razie
uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego
odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone
postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie
można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia
kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. W orzeczeniu tym
Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego
strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego
umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,
że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej
umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
Prawo bankowe, art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku
Polskim, ani art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (zob.
postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r., I CSK 913/23).
Nieuprawnione byłoby zastępowanie przez sąd postanowień niedozwolonych
innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez
Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby
w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy
I CSK 218/24
7
wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie
skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,
a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych
postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP
656/22, postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23). Podobnie
Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można dokonać wykładni umów kredytowych na
podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich postanowień
abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu
ustalenia kursu CHF oraz zaznaczył, że niedopuszczalne jest przekształcenie
kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy oprocentowany stawką
LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września 2023 r., I CSK 6848/22).
Należy także zauważyć, że przepisy dyrektywy 93/13 gwarantują
konsumentom ochronę ukierunkowaną na zniechęcanie przedsiębiorców
do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień
umownych. Nieważność umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa
przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych
postanowień umownych (zob. np. postanowienie SN z 27 listopada 2023 r., I CSK
4821/22). W wyroku z 6 marca 2019 r. (C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación
Bancaria SA i Bankia SA) TSUE wykluczył, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść
nieuczciwych warunków zawartych w umowach. W świetle orzecznictwa TSUE,
w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy
„nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul
przeliczeniowych przewidujących spread walutowy (zob. wyroki TSUE: z 14 marca
2019 r., Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., C-118/17;
z 5 czerwca 2019 r., GT przeciwko HS, C-38/17).
W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd
Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1
k.p.c.).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
I CSK 218/24
8
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,
11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1
k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych.
Maciej Kowalski
(a.z.)
[r.g.]
