I CSK 2145/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
11 grudnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 11 grudnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa S. K.
przeciwko Bankowi w W.
o zapłatę i ustalenie,
na skutek skargi kasacyjnej Banku w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 28 lutego 2025 r., I ACa 3122/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.700 (dwa
tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek
ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia
pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego postanowienia,
tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
[dr]
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 2145/25
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2
k.p.c.), tj. art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. L 95 z 21.4.1993; dalej
– dyrektywa 93/13), art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358
§ 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia
1997 r. - Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2024, poz. 1646, dalej – pr. bank.)
oraz art. 189 k.p.c.
Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: „czy
w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt
indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego
przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym
jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego,
określające – zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej – główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych
(nieuczciwych) warunków umownych?”; - „czy wobec umożliwienia kredytobiorcom
posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta
polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania
przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej
walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy
pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest
przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta
polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez
kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie przedterminowej
spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której
I CSK 2145/25
3
denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia
świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy
kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności
dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych
przez kredytobiorcę środków w walucie innej niż waluta krajowa?”;
- „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących się do
indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe) warunki
umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji
wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania
umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej
i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku
nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do
podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych
w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej
strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów
nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?”.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na
występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę
przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu
o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym
orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to
zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną
uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze
stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być
ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla
systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej
sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez
sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3
i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez
skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
I CSK 2145/25
4
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Potrzeba wykładni przepisów
prawnych nie powstaje, gdy Sąd Najwyższy ustalił stanowisko i wyrażał poglądy we
wcześniej wydanych orzeczeniach na temat wykładni przepisów objętych
wnioskiem, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany były w ostatnich latach
przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.
Problemy sformułowane przez skarżącego można zatem uznać za
wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas rozbieżności w wykładni i stosowaniu
przepisów powołanych przez skarżącego we wniosku o przyjęcie skargi
kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.
W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego „interes prawny” będący –
stosownie do art. 189 k.p.c. – przesłanką skutecznego wystąpienia z żądaniem
ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje wówczas, jeżeli sam skutek, jaki
wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego
prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub
prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powód ma
interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa
jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli powód może uczynić zadość
potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź
nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9
lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101). Zarazem jednak
wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że interes
prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie,
chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których
dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest
jeszcze aktualne (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 1990 r., I CR
649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia
powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np.
powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny
I CSK 2145/25
5
w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok
uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej
dłużnikowi (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14).
Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia
o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda
(wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego
stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć należy, że
powód ma interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania
ustalenia.
Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu zmierzała do związania stron
długoterminowym stosunkiem prawnym, w którym przewidziały one takie wzajemne
uprawnienia i obowiązki, które nie zostały dotychczas w całości zrealizowane,
w tym uprawnienia i obowiązki odnoszące się do zabezpieczenia sytuacji prawnej
stron.
W orzecznictwie przyjęto, że w celu zrealizowania przez bank obowiązków
informacyjnych co do ryzyka walutowego i kursowego, które wiąże się dla
konsumenta z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej
(denominowanych w walucie obcej) nie jest wystarczające stwierdzenie w umowie,
że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie
od niego oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu,
o standardowej treści, iż został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego
ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje
obowiązek ostrzegawczy instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany
z walutą obcą kredytobiorcy, niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności
kredytowej do zaciągnięcia kredytu złotowego, powinna dołożyć szczególnej
staranności w zakresie wyraźnego wyjaśnienia zagrożeń wiążących się z takim
produktem finansowym. Zachowanie informacyjne banku powinno polegać na
poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka kursowego w sposób jednoznaczny
i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną
znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo
ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od
pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat (zob. wyrok Trybunału
I CSK 2145/25
6
Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35; wyrok Sądu
Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).
Jak wyjaśniono w orzecznictwie, to, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia
2011 r. ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu,
w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art.
69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1
ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych
ustaw (Dz. U. Nr 165 poz. 984) – zastosowanie także do umów zawartych przed jej
wejściem w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu. Możliwość
skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank. nie
pozbawia jednak powoda uprawnienia do zażądania skontrolowania z odwołaniem
się do kryteriów ustalonych w art. 3851 § 1 albo art. 58 k.c. postanowień umowy,
którą zawarli z pozwanym. Nowelizacja prawa bankowego z 29 lipca 2011 r.
przyznała bowiem kredytobiorcom jedynie dodatkowe uprawnienie do spłacania rat
kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej bezpośrednio w tej
walucie, co nie znaczy, że nałożyła na nich obowiązek zachowania takiej formy
spłaty albo że wyłączyła możliwość zgłoszenia roszczeń powstałych na gruncie
umów niespełniających wymagań stawianych umowom kredytowym w stosunkach
z konsumentami.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza
podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest
sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron jest to
korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez
oceniane postanowienie. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo
postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma
lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem
odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki
konsumenta. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym
I CSK 2145/25
7
poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku
prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną,
do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę
Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).
Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze
skutkiem ex tunc, a to oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym
w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają
bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych, chyba że
konsument wyrazi wolę ich utrzymania w mocy.
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia
2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20, z 13 maja 2022 r., II CSKP
464/22 i z 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22 oraz powołane tam orzecznictwo).
Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie
którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu
„głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy
uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które
z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r.,
C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei,
pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r.,
C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne
(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej
mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka
walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem
zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.
wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września
2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17,
Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu
w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z
I CSK 2145/25
8
art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, że
wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem
nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od
przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych.
Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już
wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22,
niepubl.; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl., a także wyroki TSUE z 3
października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank
International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni przeciwko
BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal
Finance SA, Procureur de la République).
Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi
obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na
uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia
konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na
złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności
poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia
I CSK 2145/25
9
konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego
ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego
działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym
ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób,
w ślad za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne są
niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy
(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np.
w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu
ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo
udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Powód takiej zgody nie udzielił, o czym świadczą jego twierdzenia i zarzuty
podnoszone w toku procesu.
Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który
przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców
lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa
w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po
wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. m.in. uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu
Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 oraz z 24 października 2018 r.,
II CSK 632/17).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
I CSK 2145/25
10
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące
korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,
które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego
charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd
odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści tego warunku przez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym
zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest
niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
I CSK 2145/25
11
krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych
przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po
wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje
obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,
w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r.,
C-453/10, Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna
Dunai, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación
Bancaria, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41,
z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r.,
C-932/19, OTP Jelzálogbank i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21,
C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8 września 2022 r., w połączonych sprawach
C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, 74 oraz z 12 października 2023 r.,
C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek umowy naraża
konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności
istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil
Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67,
z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023
r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących
interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny decydująca jest
wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie” w tym sensie, że jeżeli sąd
poinformował konsumenta w sposób obiektywny i wyczerpujący o skutkach
I CSK 2145/25
12
prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach ekonomicznych, jakie może mieć
dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie może, po uwzględnieniu jego woli
stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się zrzeczeniu się przez niego
ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21,
D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B.,M.B.
przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12 października 2023 r.,
C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 66,
a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli
ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby
konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 38, 40-41); 3)
istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej
umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone
postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla
konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało
obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia
stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym
stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu
przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca Corporación Bancaria,
pkt 59-64 i teza).
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.
Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do
I CSK 2145/25
13
przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia
związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko
walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to
z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP
1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Skoro powód konsekwentnie opowiada się za upadkiem umowy, to Sądy meriti nie
mogły przyjąć, że naraża go to na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”. Z tych
względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c., do przepisów o charakterze ogólnym,
przewidujących, iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane
w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych
zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających
zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil
Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3 sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12 stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16
marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in., pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy
art. 41 Prawa wekslowego (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27
I CSK 2145/25
14
maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22. W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68,
70, 78, teza, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6
dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy
zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej
dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego
charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do
przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób
przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki
sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,
że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej
formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo
postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie
normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki
sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1
zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące
konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
I CSK 2145/25
15
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –
co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §
1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.
[dr]
[a.ł]
