I CSK 1934/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Krzysztof Grzesiowski
3 czerwca 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 3 czerwca 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J.P.
przeciwko B.S.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
na skutek wniosku pełnomocnika z urzędu J.P. o zmianę postanowienia Sądu
Najwyższego z 21 grudnia 2017 r., II CSK 516/17,
1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 21 grudnia
2017 r., II CSK 516/17 w punkcie 2), w ten sposób, że przyznaje od
Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim
adwokatowi M.S. w miejsce kwoty 3600 (trzy tysiące sześćset) zł
kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł powiększoną o należny
podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów pomocy
prawnej udzielonej powodowi z urzędu w postępowaniu
kasacyjnym,
2. oddala wniosek w pozostałym zakresie.
UZASADNIENIE
1. Sąd Najwyższy postanowieniem 21 grudnia 2017 r. (I CSK 516/17)
przyznał adwokatowi M.S. od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Gorzowie
Wielkopolskim kwotę 3600 zł, podwyższoną o należny podatek od towarów i usług,
I CSK 1934/24
2
tytułem wynagrodzenia nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z
urzędu w postępowaniu kasacyjnym.
2. Pismem z 3 czerwca 2024 r. adwokat M.S. wniósł o zmianę postanowienia
w zakresie przyznanych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Powołał się
na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, zgodnie z
którym orzeczono, że § 2 pkt 1 w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb
Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z
urzędu w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb
Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu
w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu
Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za
czynności adwokackie, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3, art. 32
ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej
Polskiej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
3. Zgodnie z art. 4011 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania również
w wypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego
z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie
którego zostało wydane orzeczenie.
4. W myśl art. 4161 k.p.c. w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem
mogą być uchylone postanowienia niekończące postępowania w sprawie, jeżeli
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał
Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową
lub z ustawą. Przepisy o wznowieniu postępowania stosuje się odpowiednio.
5. Literalne brzmienie powołanego wyżej przepisu wskazywałoby, iż znajduje
on zastosowanie tylko w odniesieniu do spraw zakończonych prawomocnym
wyrokiem. Natomiast postanowienie o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania nie należy do orzeczeń o charakterze merytorycznym (zob.
postanowienia Sądu Najwyższego: z 6 maja 2003 r., I CO 7/03, OSNC 2004, Nr 1,
poz. 14; z 9 października 2007 r., II CO 6/07; z 19 marca 2012 r., II UO 1/12;
I CSK 1934/24
3
z 5 grudnia 2012 r., I CO 49/12; z 18 marca 2015 r., I UO 2/14; z 19 grudnia
2017 r., I UO 2/17).
6. Do postanowień niekończących postępowania, o których mowa
w art. 4161 k.p.c., należy postanowienie o kosztach procesu (zob. postanowienie
SN z 28 października 2024 r., III CZ 127/24). Wniosek, w którym kwestionowane
jest rozstrzygnięcie o przyznaniu kosztów pełnomocnikowi świadczącemu pomoc
prawną z urzędu, pełnomocnik taki składa samodzielnie, działając w imieniu
własnym i na własną rzecz (zob. postanowienie SN z 29 sierpnia 2024 r., I CSK
1966/24). Kierując się prokonstytucyjną wykładnią art. 4161 k.p.c. należało uznać
za dopuszczalny wniosek o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach. Regulacja
przewidziana w powołanym przepisie ma charakter szczególny i przyznaje
uprawnienia stronie, której prawa zostały naruszone.
7. Trybunał Konstytucyjny w serii wyroków uznawał za pozbawione podstaw
różnicowanie sytuacji pełnomocników ustanawianych z urzędu i z wyboru
w zakresie przysługującego im wynagrodzenia (zob. m.in. wyroki: z 23 kwietnia
2020 r., SK 66/19, OTK ZU 2020, z. A, poz. 13; z 20 grudnia 2022 r., SK 78/21,
OTK ZU, z. A, poz. 20, i z 20 kwietnia 2023 r., SK 53/22, OTK ZU 2023, z. A,
poz. 49). Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 27 lutego 2024 r., SK 90/22, stwierdził
niekonstytucyjność przepisów rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia
3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu oraz
w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej
udzielonej przez adwokata z urzędu. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 kwietnia
2023 r., I CSK 3767/22, przyjął, że wobec niekonstytucyjnego charakteru
wskazanych przepisów pierwszego z tych rozporządzeń w systemie prawa
powstała luka, uzasadniająca ustalenie stawki wynagrodzenia należnej
pełnomocnikowi z urzędu w drodze analogii do unormowań dotyczących ogólnych
stawek zastępstwa procesowego (podobnie np. postanowienie SN z 13 września
2023 r., I CSK 4563/22).
8. W związku z tym konieczne jest zastąpienie zakwestionowanych przez
Trybunał Konstytucyjny stawek - stosownie do wartości przedmiotu zaskarżenia
I CSK 1934/24
4
i rodzaju postępowania - stawkami wynagrodzenia (opłat), jakie prawodawca
przewidział za tego samego rodzaju prace (pomoc prawną) wyświadczone przez
adwokata ustanowionego z wyboru, wynikające z rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności
adwokackie. Zastosowanie per analogiam miał art. 4161 k.p.c., w przeciwnym razie
pełnomocnik z urzędu byłby pozbawiony skutecznego środka dochodzenia
wyższego wynagrodzenia, chociaż przepisy rozporządzenia zostały uznane
za niekonstytucyjne.
9. Z tych względów Sąd Najwyższy, mając na względzie wskazaną
w skardze kasacyjnej wartość przedmiotu zaskarżenia, zasądził stawkę wynikającą
z § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia
22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
10. Wniosek o zwrot kosztów postępowania wywołanego przedmiotowym
wnioskiem podlegał oddaleniu, jako że nikogo nie można uznać za stronę
przeciwną do pełnomocnika z urzędu w niniejszym postępowaniu.
11. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia.
(G.N.-J.)
[a.ł]
