I CSK 1869/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marta Romańska
23 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 23 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa A.S. i R.S.
przeciwko R. w W.
o ustalenie i zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej R. w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi
z 15 grudnia 2023 r., I ACa 1647/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 2.700
(dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości
odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od
doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego postanowienia,
tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie
występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna
jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest
I CSK 1869/24
2
sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego
w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,
o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.
Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na
występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które
przedstawił w formie pytań: (a) „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli
incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej
klauzul spreadowych nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za
niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie
nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające - zgodnie
z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny
przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków
umownych?”; (b) „czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej
obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących
się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji
wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania
umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej
i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku
nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do
podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych
w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej
strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów
nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?”; (c) „czy wobec umożliwienia
kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty
innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz
dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu
bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 Prawa
bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy,
uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty
I CSK 1869/24
3
innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro
dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie
przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio
w walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do
skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego
w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy,
bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji
walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta
krajowa?”.
Pozwany powołał się też na potrzebę wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.), tj.: art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1
dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art.
3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 189 k.p.c. oraz art. 496 k.c.
w zw. z art. 497 k.c.
Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na występowanie
w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu o charakterze
abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym orzecznictwie
i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to zagadnienie
sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą tezę
o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze stosowaniem przepisów,
na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być ponadto „istotne” z uwagi na
wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla systemu prawa. Skoro
jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej sprawie, to zarówno charakter
rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez sądy meriti stan faktyczny, którym
Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi
pozostawać w związku z przedstawionym przez skarżącego zagadnieniem
prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.
O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi
kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub
I CSK 1869/24
4
mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy
prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice
usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Ponadto, zagadnienie prawne
ani potrzeba wykładni przepisów prawnych nie powstają, gdy Sąd Najwyższy
zajmował co do nich stanowisko i wyrażał poglądy we wcześniej wydanych
orzeczeniach, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.
Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany i na tle których sformułował
zagadnienie prawne były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału
Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego. Problemy sformułowane przez
skarżącego można zatem uznać za wyjaśnione.
Sąd Najwyższy wielokrotnie wyjaśniał, że dopuszczalne jest wystąpienie
z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku kredytu ze względu na nieważność tej
umowy, nawet jeżeli stronie przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych
na jej podstawie. Interes prawny w ustaleniu istnienia bądź nieistnienia stosunku
prawnego lub prawa – mimo równoległego rozpoznawania roszczenia o zasądzenie
świadczenia – może być uzasadniony w kontekście ewentualnych innych roszczeń
mogących wynikać ze spornego stosunku prawnego, a tylko w drodze powództwa
o ustalenie możliwe jest wiążące – ze skutkami prawomocności materialnej (art.
365 w związku z art. 366 k.p.c.) – przesądzenie o istnieniu (albo nieistnieniu)
stosunku prawnego lub prawa w sposób stanowiący prejudykat dla innych
postępowań (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22,
z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, z 20 marca 2024 r., II CSKP 401/23, z 6
czerwca 2024 r., II CSKP 1166/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22; wyrok
Trybunału Sprawiedliwości UE z 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska,
pkt 77, gdzie wskazano, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą
skuteczności stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią
dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez
konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności
nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na
istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje,
jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub
gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed
I CSK 1869/24
5
powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania
zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na
podstawie tego warunku).
W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule
kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego
indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają
główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia
2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r.,
V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;
z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału
Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia
umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.
4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe
świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę
umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai,
pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,
C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35).
Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia
odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń
(określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się
z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty
i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20
września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,
OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3
października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).
Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu
w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek
z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, iż
wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem
nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie
mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od
przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym
I CSK 1869/24
6
w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu
o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy
konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające
zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie
kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie
kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień
umownych.
Postanowienia analogiczne do ocenianych w niniejszej sprawie były już
wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2
czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Sąd Najwyższy
wyjaśnił zatem, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno
zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,
jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować
kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych,
kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi
obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami
i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu
wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od
swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili
jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych
spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.
Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów
walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.
W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz
naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem
stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie
od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też
w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych
odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.
I CSK 1869/24
7
Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,
dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli
on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich
skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego
– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).
Powodowie takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty
podnoszone w toku procesu. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone
(art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.
nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia
istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę ani to, dla której ze stron
jest to korzystne, lecz sposób kształtowania praw i obowiązków konsumenta przez
oceniane postanowienie. To, że w stanie prawnym przed 26 sierpnia 2011 r.
ustawodawca co do zasady akceptował zawieranie umów kredytu, w których waluta
obca pełniła funkcję waloryzacyjną, znajduje potwierdzenie w art. 69 ust. 2 pkt 4a
i art. 75b pr. bank., mających – w związku z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy
antyspreadowej – zastosowanie także do umów zawartych przed jej wejściem
w życie w odniesieniu do niespłaconej jeszcze części kredytu. Możliwość
skorzystania z mechanizmu rozliczeń określonego w art. 75b pr. bank. nie
pozbawia jednak powodów uprawnienia do zażądania skontrolowania postanowień
umowy, którą zawarli z pozwanym z odwołaniem się do kryteriów ustalonych w art.
3851 § 1 albo art. 58 k.c.
Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja
niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji
regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści
praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane
pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który
przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców
lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa
w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po
wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27
I CSK 1869/24
8
lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r.,
II CSKP 459/22).
W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał
Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13
należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie
temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej
między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej
dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące
korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,
które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego
charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd
odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany
treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty.
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny, czy umowa w pozostałym
zakresie jest możliwa do utrzymania. Sąd meriti rozważył tę kwestię i uznał, że
obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest
niemożliwe. Jak wskazał Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego,
charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest
równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za
umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul
przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.
Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie
tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale
I CSK 1869/24
9
również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio
związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu
nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do
waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio
powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem
krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego
powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu
umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z 14 marca 2019 r., C-118/17,
pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43; z 3 października 2019 r.,
C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK
382/19).
W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów – zasada prawna – z 7
maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych
przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po
wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje
obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,
w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r., C-453/10,
Jana Pereničova, pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai, pkt
40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179, Abanca Corporación Bancaria, pkt 57,
z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29 kwietnia 2021 r.,
C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank
i in., pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8
września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt
67, 74 oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29, 37); 2)
całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia
w czasie sporu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22;
por. też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019
r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 51, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21
I CSK 1869/24
10
i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r., C-705/21, AxFina Hungary, pkt 41
oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22, Provident Polska, pkt 87, z uwzględnieniem
rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów
tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie”
w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta w sposób obiektywny
i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach
ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie
może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się
zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por.
wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21,
C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r.,
C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12
października 2023 r., C-645/22, Luminor Bank, pkt 29; postanowienie Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank
Bulgaria, pkt 66, a z drugiej strony sąd nie może chronić konsumenta przed
upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża on go na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”, choćby konsument domagał się tej ochrony (por. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 października 2023 r., C-645/22, Luminor
Bank, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający
zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”, który mógłby zastąpić
wyłączone niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy
(z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone postanowienie umowne
odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku
porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego
postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym
w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (np. wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17 Abanca
Corporación Bancaria, pkt 59-64 i teza).
Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością tzw.
klauzul przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Jest tak
dlatego, że ich wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka
walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem
I CSK 1869/24
11
waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką
LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż
należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez
strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu.
Bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do
przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia
związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko
walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (np. wyrok Sądu Najwyższego z 11
grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to
z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy
o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (np. wyroki Sądu
Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,
z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP
382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31
stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca
2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023
r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,
II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP
1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada
2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,
z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).
Skoro powodowie konsekwentnie opowiadają się za upadkiem umowy, to Sądy
meriti nie mogły przyjąć, że naraża ich to na „szczególnie niekorzystne
konsekwencje”. Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.
Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na
niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez
sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c. (w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27
maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego
2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia
2024 r., II CSKP 874/22), do przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących, iż
skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez
I CSK 1869/24
12
skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią
przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony
umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3
sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12
stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B. i in.,
pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41 Prawa wekslowego (por.
w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8
listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27
kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22.
W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, Trybunał
Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy
interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,
który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między
przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał
wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet
jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.
Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),
dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,
poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do
przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego
stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób
przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki
sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,
że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej
formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element
określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –
sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo
postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie
normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka
I CSK 1869/24
13
interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.
3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki
sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1
zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20
czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące
konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).
Co do zasady, w stosunkach związanych z rozliczeniem roszczeń stron
umów wzajemnych, które okazały się nieważne, może być wykorzystany zarzut
zatrzymania (art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.), jednak na gruncie dyrektywy 13/93
Trybunał Sprawiedliwości UE wyłączył możliwość obezwładniania roszczenia
odsetkowego kredytobiorcy przez wykorzystanie tego zarzutu przez bank (zob.
wyrok z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył
możliwość uzależnienia zwrotu świadczeń otrzymanych od konsumenta od
przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od
przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie
przez przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez konsumenta prawa
do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na
przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca
otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu umowy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz – co
do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1
k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców
prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), orzeczono jak w postanowieniu.
(M.M.)
[a.ł]
I CSK 1869/24
14
