I CSK 1596/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Maciej Kowalski
23 kwietnia 2025 r.
na posiedzeniu niejawnym 23 kwietnia 2025 r. w Warszawie
w sprawie z powództwa J. N.
przeciwko Bank w W.
o zapłatę,
na skutek skargi kasacyjnej Bank w W.
od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim
z 28 grudnia 2023 r., V Ca 442/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2.
zasądza
od
Bank
w
W.
na rzecz J.N. 2700 (dwa tysiące siedemset)
złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie
tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia
Bank w W. do dnia zapłaty.
(a.z.)
UZASADNIENIE
W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Okręgowego
w Gorzowie Wielkopolskim z 28 grudnia 2023 r. pozwany Bank w W. wniósł
o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.
I CSK 1596/24
2
Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienia
prawne związane z wykładnią:
1) art. 3851 § 1 zd. drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady
93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawach nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz art. 3852 § 2 k.c. w zw. z motywem
dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 sprowadzające się do odpowiedzi
na pytanie, czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych
w umowie o kredyt indeksowany kursem waluty obcej klauzul spreadowych
nieokreślających głównego przedmiotu umowy, za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne, prawidłowym jest przyjęcie nieważności całej umowy, skoro
klauzule ryzyka walutowego, określające — zgodnie z jednolitym orzecznictwem
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - główny przedmiot tej umowy,
nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych) warunków umownych?
2) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw.
z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 sprowadzające się
do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku uznania w wyniku kontroli incydentalnej
obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul odnoszących
się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone (nieuczciwe)
warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako konsekwencji
wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą utrzymania
umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji prawnej
i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku
nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do
podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych
w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie wiążącej
strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do kredytów
nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?
3) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej:
„Prawo bankowe”), czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania
spłaty rat kapitałowo - odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej
I CSK 1596/24
3
lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej
powołanego art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, wziąwszy pod uwagę aksjomat
racjonalności krajowego ustawodawcy, uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty
denominowane lub indeksowane do waluty innej niż waluta polska są kredytami
udzielonymi w złotych polskich, skoro dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty
kapitałowo - odsetkowej albo dokonanie przedterminowej spłaty pełnej lub
częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie, do której denominowany lub
indeksowany jest kredyt, prowadzi do skutecznego spełnienia świadczenia
wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego w postaci umowy kredytu oraz
zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy, bez konieczności dokonywania
jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji walutowych wpłacanych przez
kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta krajowa?
Skarżący podniósł ponadto, że istnieje potrzeba wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności
w orzecznictwie, tj.: art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art.
65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. i art. 69
ust. 3 Prawa bankowego.
Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o odmowę przyjęcia jej
do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną
do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba
wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania
lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje
się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które
cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi
prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22; z 24
kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23). Powołanie
I CSK 1596/24
4
się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. wymaga
sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie dla rozwoju
prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno przy tym zostać
oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają w związku
z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie musi zostać ujęte
w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło uzyskać ogólniejsze
znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą. Konieczne jest także
powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen przedstawionego
problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków interpretacyjnych (zob. np.
postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07; 10 kwietnia 2014 r., IV CSK
623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21; z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22;
z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23; z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23;
z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).
Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych
poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,
ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach
dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub
indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają
już one przymiotu nowości.
W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu
Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),
w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy
kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu
określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie
jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego
postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający
z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia
wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub
denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.
I CSK 1596/24
5
Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,
że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej
umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.
Prawo bankowe, art. 24 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku
Polskim, ani art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (zob. np.
postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r., I CSK 913/23).
Co do pierwszego i drugiego zagadnienia prawnego wskazać należy,
że klauzule walutowe, czy też indeksacyjne, to postanowienia przewidujące
przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną
walutę, podczas gdy klauzula spreadowa określa sposób indeksacji, który może
przybierać różne formy, przy czym w praktyce najczęściej odsyła do tabel
kursowych ustalanych jednostronnie przez bank. Jak wskazano w postanowieniu
SN z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, w razie eliminacji klauzul spreadowych,
zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych,
ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany
charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że postanowienia umowy
(regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu
na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające
bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych
postanowień umownych. Ugruntowane jest także stanowisko, według którego, jeżeli
eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej
deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się
odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają
związane pozostałą częścią umowy (zob. np. wyroki SN: z 2 czerwca 2021 r.,
I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP
459/22).
Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień
umownych wymaga dokonania oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest
możliwa do utrzymania. Sąd Okręgowy kwestię tę rozważył uznając,
I CSK 1596/24
6
że obowiązywanie przedmiotowej umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych
warunków jest niemożliwe.
Określenie oprocentowania zobowiązania kredytowego w oparciu o stawkę
referencyjną WIBOR odnoszącą się do kredytów nieindeksowanych, nie było
możliwe również w sytuacji, gdy z ustaleń faktycznych sądu meritii, którymi Sąd
Najwyższy był związany, wynika, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego
kursem CHF przewidującą zmienną stopę procentową ustalaną jako suma stopy
referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 1,50 punktów
procentowych. Nie było zatem możliwe zastąpienie przez sąd postanowień
niedozwolonych innymi, polegającymi np. na wprowadzeniu do umowy stawki
WIBOR w miejsce oprocentowania według stawki LIBOR.
W judykaturze wyjaśniono także, że nie można dokonać wykładni umów
kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich
postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do
sposobu ustalenia kursu CHF oraz zaznaczono, że niedopuszczalne jest
przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy
oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września
2023 r., I CSK 6848/22).
Trzecie ze sformułowanych zagadnień prawnych nie jest powiązane
ze sporem w przedmiotowej sprawie ani z twierdzeniami i przesłankami, które
doprowadziły do wydania zaskarżonego orzeczenia. Skarżący przedstawiając
to zagadnienie nie dostrzegł, że oceny czy postanowienie umowne jest
niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia
umowy (zob. uchwała siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,
OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc,
co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia
umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego
charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).
Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowach kredytu nie
wyeliminowało zatem wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 ustawy – Prawo
bankowe, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy o kredyt
I CSK 1596/24
7
denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska możliwość
dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej
spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej.
Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne
wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis
prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności
w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,
które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 8 marca 2007 r., II CSK
84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 13 października 2023, I CSK
2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK
3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie
argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także
przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:
z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).
Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom. Pozwany
w uzasadnieniu przesłanki zamieszczonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powtarza
częściowo argumenty zaprezentowane już przy zagadnieniach prawnych (które jak
wykazano powyżej okazały się chybione). Ponadto brak w uzasadnieniu przyczyny
kasacyjnej z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. powołania aktualnego na dzień wniesienia
skargi kasacyjnej orzecznictwa Sądu Najwyższego z lat 2020-2022 oraz
dostępnego piśmiennictwa dotyczącego przedmiotowej materii sprawia, że nie
można przyjąć, że pozwany wyjaśnił – co jest niezbędne – z jakich powodów
dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa jest niewystarczający
dla dokonania wykładni wskazanych w skardze przepisów (zob. postanowienie SN
z 21 września 2023 r., I CSK 2353/23).
Stanowisko wyrażone w powołanych w skardze kasacyjnej wyrokach SN
z 19 września 2023 r. w sprawach: II CSKP 1627/22, II CSKP 1495/22, i II CSKP
1110/22 ma charakter odosobniony. Innych orzeczeń Sądu Najwyższego
pochodzących z przywołanego okresu skarżący nie powołał.
I CSK 1596/24
8
Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych
innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez
Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby
w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy
wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie
skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,
a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych
postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP
656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23).
W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd
Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813 § 1
k.p.c.).
Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,
11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1
k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych.
(a.z.)
[a.ł]
Maciej Kowalski
