IV KO 145/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 3 kwietnia 2025 r.
SSN Marek Pietruszyński
w sprawie T. W.
w przedmiocie wyroku łącznego
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 3 kwietnia 2025 r.,
kwestii wyłączenia sędziego od rozpoznania sprawy IV KO 145/24 dotyczącej
wniosku – sygnalizacji obrońców skazanego o wznowienie z urzędu ( art. 439 § 1
pkt 2 k.p.k.) postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu
Najwyższego z 12 października 2023 r., IV KK 258/23 o oddaleniu kasacji jako
oczywiście bezzasadnej,
na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.pk. oraz art. 6 ust. 1
Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,
p o s t a n o w i ł:
wyłączyć sędziego Pawła Kołodziejskiego od rozpoznania
sprawy IV KO 145/124 dotyczącej wniosku – sygnalizacji o
wznowienie z urzędu postępowania kasacyjnego zakończonego
postanowieniem Sądu Najwyższego z 12 października 2023 r., IV
KK 258/22 o oddaleniu kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
UZASADNIENIE
Do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek - sygnalizacja obrońców skazanego T. W. o
rozważenie możliwości wznowienia z urzędu ( art.439 § 1 pkt 2 k.p.k.) postępowania
kasacyjnego zakończonego wobec skazanego postanowieniem Sądu Najwyższego z 12
października 2023 r., IV KK 258/23 wydanym w składzie z udziałem SSN Małgorzaty
Bednarek o oddaleniu kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
IV KO 145/24
2
Do rozpoznania tego wniosku został wyznaczony skład Sądu Najwyższego z
udziałem SSN Pawła Kołodziejskiego.
Zarządzeniem z dnia 18 marca 2025 r. sędzia sprawozdawca, uznając, że
zachodzą powody do wyłączenia z urzędu SSN Pawła Kołodziejskiego od
udziału w rozpoznaniu wniosku – sygnalizacji o wznowienie postępowania
kasacyjnego (nemo iudex in causa sua), wystąpił do Przewodniczącego
Wydziału o skierowanie wniosku o wyłączenie do rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Wniosek zawierający konkluzję wskazującą, że SSN Paweł Kołodziejski
rozpoznając wniosek – sygnalizację o wznowienie z urzędu postępowania
kasacyjnego zakończonego orzeczeniem wydanym przez SSN Małgorzatę
Bednarek oparty na przesłance wadliwego powołania tej sędzi na urząd
sędziego Sądu Najwyższego z udziałem KRS – organu zależnego od władzy
ustawodawczej i wykonawczej, rodzącego określone negatywne konsekwencje
procesowe w zakresie ukształtowania składu sądu zgodnego z ustawą, jako
sędzia powołany w tej samej wadliwej procedurze orzekałby we własnej
sprawie, w sprawie własnego statusu sędziowskiego, jest zasadny.
Reguła będąca uzasadnieniem wniosku odwołująca się do łacińskiej paremii
nemo iudex idoneus in propria causa ( nemo iudex in causa sua), a więc
wyrażająca zasadę, że nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, została
przez ustawodawcę ujęta normatywnie jako jedna z podstaw wyłączenia
sędziego z mocy samego prawa ( iudex inhabilis), w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.
Przepis ten określa, że sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w
sprawie, jeżeli sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio. Ratio legis tego
przepisu sprowadza się do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej
rozstrzygnięcie wpływa na sferę jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym
jedynie o tak ewidentne przypadki, gdy sędzia jest stroną procesową, która ex
definitione ma interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu, ale o
każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio (J. Kosonoga [w:]
Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A.
Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40, teza 19). Kwestia ta nie jest w
doktrynie jednoznaczna. Poza niekwestionowaną sytuacją, kiedy sędzia jest
IV KO 145/24
3
stroną postępowania, proponuje się przyjęcie, że w zakresie dyspozycji art. 40 §
1 pkt 1 mieszczą się także przypadki, gdy rozstrzygnięcie przedmiotu procesu
wywiera bezpośredni wpływ na sferę uprawnień i interesów sędziego, takich jak
zysk, strata itp. (S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym.
Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156; W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania
karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 72) lub gdy z uwagi na własny interes
prawny jest on osobiście zainteresowany jej wynikiem (P. Hofmański, E. Sadzik,
K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, 2011, s. 323), bądź
zachodzi materialny lub moralny związek sędziego ze sprawą (L. Peiper,
Komentarz do kodeksu postępowania karnego i do przepisów wprowadzających
tenże kodeks, Kraków 1933, s. 81). Twierdzi się także, że sprawa dotyczy
sędziego bezpośrednio, gdy z danego rozstrzygnięcia może on odnieść korzyść
pośrednią (M. Siewierski [w:] J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming, S. Kalinowski,
H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,
Warszawa 1976, s. 86) lub choćby wyłącznie satysfakcję moralną (J.
Bratoszewski [w:] L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański,
S. Zabłocki, J. Bratoszewski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I,
Warszawa 1998, art. 40, teza 7).
Poza sporem pozostaje jednak twierdzenie, że w dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1
k.p.k. mieszczą się przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że
wynik danego postępowania będzie miał znaczenie nie tylko dla jego stron, ale
także dla samego sędziego. Trafnie w nowszym piśmiennictwie nawiązuje się w
tym zakresie do koncepcji stosunku ustrojowego, funkcjonującego obok
stosunku procesowego, pomiędzy stronami procesu oraz sędzią rozpoznającym
ich sprawę, eksponującym i reprezentującym imperium państwa. Stosunek ów
oparty jest na Konstytucji RP i przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą
jest obowiązek wykonywania przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru
sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony
z bezwzględnym obowiązkiem bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku
z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw
Podstawowych Unii Europejskiej), a także rzetelności działania i przestrzegania
prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82 Konstytucji RP) – szerzej zob. J. Gudowski,
IV KO 145/24
4
Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem
wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie,
Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.
Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.
podlega sędzia w sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku
prawnoprocesowego (którego podmiotem, obok stron, jest także sędzia
rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem wpływ na jego własne prawa i
obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo ustrojowo „nieczysty”, to
wadliwość ta, wątpliwość i „nieczystość” pozbawiają go uprawnień i obowiązków
jurysdykcyjnych, co najmniej in casu, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie
bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie sprawiedliwości
– z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli
natomiast jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność,
zostanie oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego
uszczerbku z tego powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają
publiczne prawa podmiotowe stron. Poza sporem jest, że oceny ważności i
skuteczności tego stosunku nie może dokonywać sędzia będący jego stroną
albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J. Gudowski, Iudex
impurus…, s. 19-20).
Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-
procesowego wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem
prawami i obowiązkami służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu
widzenia ustrojowego zanegowane, to – naruszone lub niedopełnione –
bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek, powodując odjęcie sędziemu
legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w imieniu państwa.
Mogą także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko
charakter emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny,
przekroczenie bowiem granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie
przewinienia służbowego i rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także
odpowiedzialność państwa. Skoro sędzia, którego prawidłowość powołania oraz
„czystość” sędziowskiego statusu sędziego są wątpliwe, a tym samym wątpliwe
są jego niezawisłość oraz bezstronność i musi on, rozpoznając sprawę, sam
IV KO 145/24
5
dokonać osądu w tym zakresie, a więc eo ipso oceny zachodzącego między nim
a stronami stosunku, prawnoprocesowego, to jest z mocy ustawy wyłączony
jako iudex in sua causa, gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był krystaliczne
bezstronny – wynik tego osądu, dotycząc go osobiście, wpłynie („oddziała”) na
jego prawa i obowiązki z dziedziny prawa publicznego, ale pośrednio dotknie
także jego sfery prywatnej. Przepisy wyłączają w tym przypadku sędziego
niezależnie od jego subiektywnego poczucia bezstronności i gotowości do jej
uszanowania w konkretnej sprawie. Do wyłączenia dochodzi nawet wtedy, gdy
sędzia nie jest świadomy istnienia podstawy wyłączenia albo – znając ją – nie
akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 20).
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że
w tej sprawie nie jest zatem możliwe aby sędzia Paweł Kołodziejski oceniając
argumentację wspierającą wniosek – sygnalizację o wznowienie postępowania
kasacyjnego oparty o treść art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. nie oceniał jednocześnie
dokładnie tych samych okoliczności (istotnych w zakresie niezawisłości i
niezależności w aspekcie instytucjonalnym), związanych z trybem powołania na
stanowiska sędziowskie z udziałem KRS ukształtowanej na mocy ustawy z 2017
r. które dotyczą jego samego. Dlatego celem wyeliminowania wszelkich
mogących powstać wątpliwości w zakresie zapewnienia skazanemu prawa do
rozpoznania jego sprawy przez niezawisły i niezależny sąd, co do którego nie
zachodzi domniemanie braku bezstronności zakotwiczone w art. 40 k.p.k. –
należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., wyłączyć sędziego Pawła
Kołodziejskiego od udziału w rozpoznaniu wniosku - sygnalizacji o wznowienie z
urzędu postępowania kasacyjnego w sprawie IV KO 145/24.
Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części
dyspozytywnej postanowienia.
[J.J.]
[a.ł]
IV KO 145/24
6
