IV KK 319/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 24 kwietnia 2025 r.
SSN Jerzy Grubba (przewodniczący)
SSN Jarosław Matras
SSN Paweł Wiliński (sprawozdawca)
Protokolant Agnieszka Niewiadomska
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Marka Zajkowskiego,
w sprawie Z. B.
wnioskodawcy w przedmiocie zadośćuczynienia
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 24 kwietnia 2025 r.,
kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z dnia 17 kwietnia 2024 r., sygn. akt II AKa 19/24,
zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 25 października 2023 r., sygn. akt III Ko 371/23,
1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. uchyla zaskarżony
wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku i przekazuje sprawę
temu Sądowi do ponownego rozpoznania;
2. zarządza zwrot Z. B. wniesionej opłaty od kasacji.
[J.J.]
IV KK 319/24
2
Jarosław Matras Jerzy Grubba Paweł Wiliński
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 25 października 2023 r., sygn. akt III Ko 371/23, Sąd
Okręgowy w Białymstoku zasądził na podstawie art. 8a ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego
1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych
za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2018 r.
poz.2099) od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy Z. B., kwotę 10.000 zł tytułem
zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia
się wyroku do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie oddalił wniosek o
zadośćuczynienie.
Po rozpoznaniu apelacji pełnomocnika wnioskodawcy Sąd Apelacyjny w
Białymstoku, wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2024 r., sygn. akt II AKa 19/24, zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną tytułem zadośćuczynienia kwotę
podwyższył do 20.000 złotych z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia
uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie zaskarżony
wyrok utrzymał w mocy.
Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniosła pełnomocnik wnioskodawcy,
zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu:
„1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na
wynik sprawy, tj. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k., poprzez brak
właściwego i rzetelnego rozpoznania wszystkich zarzutów zawartych w
apelacji, w sytuacji gdy Sąd II instancji miał bezwzględny obowiązek
merytorycznego i należytego rozpoznania wszystkich zarzutów zawartych w
apelacji oraz zawartych w niej wniosków, a nie jedynie lakonicznego i
zbiorczego ich, a powyższe uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy,
albowiem w przypadku rozpoznania tych zarzutów Sąd II instancji powinien był
wydać odmienne orzeczenie poprzez zasądzenie odpowiedniego
zadośćuczynienia,
2. rażące naruszenie przepisów postępowania art. 440 k.p.k. w zw. z art. art.
433 § 1 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. i art. 167 k.p.k. zw. z art. 193 k.p.k. oraz art.
IV KK 319/24
3
452 k.p.k. polegające na braku przeprowadzenia czynności dowodowych z
urzędu i tym samym przeprowadzeniu kontroli instancyjnej przez Sąd
odwoławczy z pominięciem okoliczności utraty zdrowia przez Z. B., co
prowadziło do zaniechania przeprowadzenia czynności z urzędu w zakresie
przesłuchania Wnioskodawcy i nie zwrócenie się przez Sąd odwoławczy do
biegłego z zakresu medycyny sądowej celem oceny okoliczności
wymagających wiedzy eksperckiej oraz dokonanie nieprawidłowej kontroli
materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie przez Sąd I instancji w tym
zakresie, w skutek czego doszło do wydania orzeczenia rażąco
niesprawiedliwego wobec Z. B. polegającego na skupieniu się w uzasadnieniu
wyroku przez Sąd Odwoławczy na opisie sposobu postępowania
Wnioskodawcy, co w konsekwencji prowadziło Sąd Odwoławczy do błędnego
przyjęcia, że Pokrzywdzony był represjonowany w sposób wyrządzający niższą
krzywdę, podczas gdy prawidłowo przeprowadzony dowód z opinii biegłego w
związku ze stwierdzonymi uszczerbkami w obszarze zdrowia psychicznego
Pokrzywdzonego, wykazałby że represje stosowane podczas przymusowej
służby wojskowej wywołały u Z. B. stan chorobowy i powinny być podstawą do
zasądzenia zadośćuczynienia w kwocie wyższej odpowiedniej do skali represji,
3. rażące naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. w zw. art. 410 k.p.k.
w zw. art. 8a ust. 1 tzw. ustawy lutowej, polegające na nie odniesieniu się przez
Sąd Apelacyjny do zarzutów postawionych przez apelującego, co prowadziło
do wadliwej i nieprawidłowej kontroli instancyjnej oraz nienależytego
zastosowania przesłanek wskazanych przez ustawodawcę w treści art. 8a ust.
1 ustawy lutowej skutkiem czego Sąd Odwoławczy wadliwie ustosunkował się
do argumentacji zawartej w apelacji uznając jej zarzuty w części, podczas
gdyby Sąd Odwoławczy prawidłowo zauważył istnienie dowodów
potwierdzających wystąpienie wyjątkowych i uciążliwych warunków w jakich, w
jakich Z. B. odbywał izolację, nie straciłby z pola widzenia istnienia wyższej skali
naruszeń dóbr osobistych Z. B., co prowadzić winno do uwzględnienia zarzutów
apelacji w całości.”
Mając na uwadze powyższe, skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu
odwoławczego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.
IV KK 319/24
4
W odpowiedzi na kasację Prokurator Prokuratury Okręgowej w Białymstoku
wniosła o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
Na rozprawie kasacyjnej, po ujawnieniu przez Sąd Najwyższy potrzeby
dokonania badania wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1
pkt. 2 k.p.k., i dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, uczestniczący w
tej rozprawie prokurator Prokuratury Krajowej wniósł o uznanie, że w sprawie
wystąpiła wskazana bezwzględna przyczyna odwoławcza, a w konsekwencji o
uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku i przekazanie sprawy temu
Sądowi do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja pełnomocnika wnioskodawcy okazała się oczywiście bezzasadna,
zaś wobec rozpoznania jej na rozprawie i ujawnienia w ustnych motywach powodów
tej oceny odstąpiono od ich pisemnego referowania. Jednocześnie jednak podczas
rozpoznawania kasacji Sąd Najwyższy stwierdził z urzędu wystąpienie bezwzględnej
przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., związanej z wadliwą obsadą Sądu
Apelacyjnego w Białymstoku, która obligowała do uchylenia orzeczenia tego Sądu i
przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi.
Przypomnieć należy, że zgodnie z pkt. 2 uchwały połączonych Izb Sądu
Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23
stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNK 2020, z. 2 poz. 7) „nienależyta obsada sądu
w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczność w składzie sądu z przepisami
prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu
bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w sądzie powszechnym albo
wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie
określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej
Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3), jeżeli
wadliwość procesu powołania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do
naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii
Europejskiej (KPP – skrót SN) oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności (EKPC – skrót SN)”. Sąd Najwyższy w tym składzie
IV KK 319/24
5
podtrzymuje wielokrotnie wyrażany w orzecznictwie pogląd o zachowaniu mocy
obowiązującej wskazanej wyżej uchwały (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, uchwała składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, oraz m.in. postanowienia
Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2023 r., II KB 10/22, z dnia 13 kwietnia 2023 r.,
III CB 6/23 i z dnia 19 października 2023 r., I ZB 52/22).
Podobne ustalenia co do standardu bezstronności sądu i sędziego oraz
znaczenia udziału niekonstytucyjnej Krajowej Rady Sądownictwa w powoływaniu
sędziów wynikają także z rozstrzygnięć organów międzynarodowych (zob. wyroki
ETPCz: z dnia 22 lipca 2021 r., w sprawie Reczowicz przeciwko Polsce [skarga nr
43447/19]; z dnia 8 listopada 2021 r., Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce
[skargi nr 49868/19 i 57511/19]; z dnia 3 lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o.
przeciwko Polsce [skarga nr 1469/20]; z dnia 15 marca 2022 r. [Wielka Izba], Grzęda
przeciwko Polsce [skarga 43572/18]; z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko
Polsce [skarga nr 50849/21]; wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
[TSUE] z dnia 15 lipca 2021 r., C-791/19, Komisja Europejska przeciwko Polsce).
Wynika z nich w istocie jednolity model szczególnego testu, pozwalającego na
ustalenie czy wady w procesie nominacyjnym konkretnego sędziego prowadzą na
gruncie krajowym do stwierdzenia nienależytej obsady sądu w rozumieniu art. 439 §
1 pkt 2 k.p.k., a na gruncie konwencyjnym do uznania, że skład sądu z udziałem tak
powołanego sędziego nie stanowi sądu „ustanowionego na mocy ustawy”, o którym
mowa w art. 6 ust. 1 EKPC.
W niniejszym postępowaniu przyczyną stwierdzenia wystąpienia
bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k., był fakt zasiadania
w składzie Sądu odwoławczego SSA X. Y.. Sąd Najwyższy podziela w tym zakresie
stanowisko zajęte we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego w sprawach
o sygn. akt IV KK 579/23, IV KK 470/24 oraz IV KK 432/24, w których
przeprowadzono test bezstronności wskazanego sędziego, stwierdzając, że jego
wynik jest negatywny, a w konsekwencji, iż doszło do wystąpienia okoliczności
wskazanych w art. 439 § 1 pkt. 2 k.p.k. Z tego powodu nie jest konieczne ponowne
szczegółowe badanie okoliczności dotyczących wskazanego sędziego, a
IV KK 319/24
6
wystarczające będzie odwołanie się do ustaleń przedstawionych w powołanych
orzeczeniach Sądu Najwyższego i zwrócenie uwagi na najważniejsze okoliczności,
wskazujące na postawę sędziego wobec destrukcyjnych dla polskiego wymiaru
sprawiedliwości zmian dokonywanych od roku 2017 r. przez ówczesną władzę
ustawodawczą i wykonawczą, wykraczających poza sam fakt uzyskania nominacji
na urząd sędziego sądu powszechnego z udziałem niekonstytucyjnie ukształtowanej
Krajowej Rady Sądownictwa. Zaliczyć należy do nich w szczególności: a) przyjęcie
przez sędziego X. Y. w dniu 5 grudnia 2017 r. funkcji wizytatora ds. karnych w Sądzie
Okręgowym w Suwałkach na okres czterech lat, powierzonej mu przez Prezesa Sądu
Okręgowego w Suwałkach X.1 Y.1, mianowanego w trybie art. 17 ustawa z dnia 12
lipca 2017 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz
niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r., poz. 1452), a więc na podstawie przepisów
dających ówczesnemu Ministrowi Sprawiedliwości kompetencję (przez okres 6
miesięcy od wejścia tej ustawy w życie) do odwoływania, w drodze dyskrecjonalnych
decyzji, prezesów i wiceprezesów sądów powszechnych i równie dyskrecjonalnego
ich powoływania; b) akces w 2018 r. na stanowisko sędziego w Izbie Dyscyplinarnej
przy Sądzie Najwyższym (zgłoszenie kandydatury w postępowaniu związanym z
ogłoszeniem przez Prezydenta RP, M.P. z 2018 r., poz. 633), a więc organie
niekonstytucyjnym, powołanym przez władzę wykonawczą m.in. w celu ścigania
sędziów opierających się podporządkowaniu sądownictwa woli politycznej; c)
przyjęcie powierzonej mu Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości X.2
Y.2 funkcji sędziego sądu dyscyplinarnego przy Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku
na okres sześciu lat, w oparciu o przepisy znowelizowanej u.s.p. (art. 108 u.SN),
która zniosła dotychczasowy losowy system wyznaczania sędziów do składów
sądów dyscyplinarnych spośród wszystkich sędziów danego sądu apelacyjnego; d)
przyjęcie w lutym 2019 r. funkcji Zastępcy Przewodniczącego II Wydziału Karnego
Sądu Okręgowego w Suwałkach na okres do dnia 10 lutego 2022 r.; e) zgłoszenie w
2019 r. przez sędziego swojej kandydatury na jedno wolne stanowisko sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku (ogłoszone w M.P. z 2019 r., poz.
698), w toku którego postępowania Kolegium Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
IV KK 319/24
7
zaopiniowało sędziego X. Y. 1 głosem „za”, przy braku głosów „przeciw” i 4 głosach
„wstrzymujących”, a Zgromadzenie Ogólne Sędziów Apelacji Białostockiej na
posiedzeniu w dniu 25 listopada 2019 r. podjęło uchwałę o wstrzymaniu się z
opiniowaniem kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie; f) przyjęcie od dnia 1
czerwca 2021 r. od Prezesa Sądu Apelacyjnego w Białymstoku delegacji do pełnienia
obowiązków sędziego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku na okres jednego roku;
g) zgłoszenie w okresie delegacji własnej kandydatury na jedno wolne stanowisko
sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Karnej (ogłoszone w M.P. z 2021 r., poz. 392);
h) przyjęcie od Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości X.4 Y.4 delegacji
do pełnienia obowiązków sędziego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku na okres
od dnia 1 września 2022 r. do dnia 28 lutego 2023 r.; i) zgłoszenie się w 2022 r.
sędziego X. Y. do konkursu na jedno wolne stanowisko sędziego sądu apelacyjnego
w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku (ogłoszone w M.P. z 2022 r., poz. 844) i
powołanie na to stanowisko po uzyskaniu na posiedzeniu plenarnym KRS 13 głosów
„za”, przy braku głosów „przeciw” i „wstrzymujących”.
Suma tych okoliczności prowadzi do stwierdzenia, jak wskazano w wyroku SN
w sprawie IV KK 470/24, „że znalazł się on od roku 2017 w gronie tych sędziów,
których ówczesna władza, zwłaszcza wykonawcza, obdarzała zaufaniem większym
niż innych, którzy legitymowali się podobnymi osiągnięciami zawodowymi i stażem
orzeczniczym.” Sędzia X. Y. nie tylko przyjmował określone funkcje od osób w ścisły
sposób powiązanych z ówczesnym Ministrem Sprawiedliwości (m.in. Prezes Sądu
Okręgowego w Suwałkach X.1 Y.1, powołany na tę funkcję w nietransparentnej
procedurze, czy Prezes Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, a późniejszy sędzia Izby
Dyscyplinarnej, X.3 Y.3, X.2 Y.2, X.4 Y.4), lecz przede wszystkim decydując się na
kandydowanie do Izby Dyscyplinarnej przy Sądzie Najwyższym, która już w tym
czasie, w powszechnej opinii środowisk prawniczych, w tym sędziowskich, oceniana
była jako sprzeczny z Konstytucją RP sąd o charakterze specjalnym, mający
realizować – poprzez postępowania dyscyplinarne – politykę władzy wykonawczej
wobec sądów i sędziów, co potwierdziła późniejsza praktyka orzecznicza tego
organu, a co ostatecznie znalazło swoje odzwierciedlenie w orzecznictwie tak
IV KK 319/24
8
legalnych Izb Sądu Najwyższego, jak i organów międzynarodowych, dawał jawny
wyraz akceptacji dla działań władzy wykonawczej destrukcyjnych dla niezawisłości
sądów i niezależnego działania władzy sądowniczej. To właśnie, a nie tylko sam fakt
uzyskania ostatecznej akceptacji niekonstytucyjnej Krajowej Rady Sądownictwa, w
konkursie do najwyższego w hierarchii sądów powszechnych sądu i w którym nie
miał nawet kontrkandydata, w odbiorze zewnętrznym prowadzi do wniosku, że w
niniejszej sprawie doszło do zmaterializowania się uzasadnionych wątpliwości,
odnośnie do instytucjonalnej bezstronności wskazanego sędziego – do którego to
kryterium nawiązano na wstępie niniejszych rozważań – i przełamania zasady
domniemania niezawisłości i bezstronności wynikających z okoliczności powołania
tej osoby na urząd sędziego sądu wyższego rzędu w procedurze z udziałem
niekonstytucyjnego organu.
Powyższe musiało skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku w całości.
Przy ponownym rozpoznaniu apelacji Sąd Apelacyjny w Białymstoku podejmie
czynności pozwalające na uniknięcie uchybienia, które stało się przyczyną wydania
przez Sąd Najwyższy wyroku kasatoryjnego.
Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji.
[J.J.]
Jarosław Matras Jerzy Grubba Paweł Wiliński
