IV KK 108/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 28 października 2025 r.
SSN Barbara Skoczkowska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Tomasz Artymiuk
SSN Marek Pietruszyński
Protokolant Kinga Sternik
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 28 października 2025 r.,
sprawy z wniosku J.B.,
o odszkodowanie i zadośćuczynienie,
kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy,
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z dnia 13 listopada 2024 r., sygn. akt II AKa 146/24,
zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku
z dnia 21 maja 2024 r., sygn. akt III Ko 465/23,
1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok i
przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku do
ponownego rozpoznania;
2. zarządza zwrot wnioskodawcy kwoty 750 zł uiszczonej tytułem
opłaty od kasacji.
Tomasz Artymiuk
Barbara Skoczkowska
Marek Pietruszyński
UZASADNIENIE
IV KK 108/25
2
Sąd Okręgowy w Białymstoku wyrokiem z dnia 21 maja 2024 r., sygn. akt III
Ko 465/23, na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za
nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na
rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego a contrario, oddalił wniosek J.B. o
odszkodowanie i zadośćuczynienie wynikłe z pozbawienia go wolności w okresie od
dnia 30 lipca 1946 r. do dnia 31 sierpnia 1946 r.
Po rozpoznaniu apelacji pełnomocnika wnioskodawcy, Sąd Apelacyjny w
Białymstoku wyrokiem z dnia 13 listopada 2024 r., sygn. akt II AKa 146/24, zmienił
zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od Skarbu Państwa na rzecz J.B. kwotę
20.000 złotych tytułem zadośćuczynienia za krzywdę oraz 5.000 złotych tytułem
odszkodowania za szkodę doznaną wskutek pozbawienia go wolności w okresie od
30 lipca 1946 r. do 31 sierpnia 1946 r. w związku z działalnością na rzecz
niepodległego bytu Państwa Polskiego, wraz z ustawowymi odsetkami od
zasądzonych kwot od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty, w pozostałej części
oddalając wniosek.
Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniósł pełnomocnik wnioskodawcy,
zaskarżając go w całości, zarzucając:
„rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na
wynik sprawy, tj. art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k. i art. 440 k.p.k.
w zw. art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne
orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz
niepodległego bytu Państwa Polskiego (tzw. ustawy lutowej) i art. 445 k.c. oraz
art. 361 k.c. poprzez brak właściwego i rzetelnego przeprowadzenia kontroli
instancyjnej oraz nienależytym i pozbawionym wnikliwej analizy rozważeniem
zarzutów apelacji przez Sąd II instancji, który pomimo zauważenia podstaw
do zasądzenia zadośćuczynienia i odszkodowania nie zastosował prawidłowo
reguł wynikających ze wskazań ustawodawcy w zakresie miarkowania sumy
zadośćuczynienia i odszkodowania oraz zmarginalizował ujawnione w
postępowaniu odwoławczym krzywdy i szkody wyrządzone J.B. do rozmiarów
niemających wpływu na jego dalsze życie i zdrowie, co doprowadziło ten Sąd
do zasądzenia symbolicznej sumy 20.000 PLN zadośćuczynienia i 5.000 PLN
IV KK 108/25
3
odszkodowania wbrew zasadom wskazanym w przepisach prawa
materialnego, a całokształt okoliczności sprawy przemawia za zasądzeniem
na rzecz Skarżącego wyższej kwoty zadośćuczynienia i odszkodowania, w
skutek czego doszło do wydania orzeczenia rażąco niesprawiedliwego”.
Podnosząc powyższy zarzut pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie
wyroku Sądu odwoławczego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania.
W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Okręgowej w Białymstoku
wniosła o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Zaskarżony wyrok należało uchylić, a sprawę przekazać do ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku, ze względu na zaistnienie w
sprawie, stwierdzonej z urzędu, bezwzględnej przyczyny odwoławczej, o której
mowa w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Nienależyta obsada sądu w sprawie wynikała z faktu
zasiadania w składzie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku SSA X. Y. Uchybienie to
obligowało sąd kasacyjny do rozpoznania kasacji poza granicami zaskarżenia i
podniesionymi zarzutami w oparciu o przepis art. 536 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt
2 k.p.k.
Zgodnie z uchwałą składu połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej,
Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-
4110-1/20, nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. zachodzi
m.in. wówczas, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego
w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa
ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o
zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.
U. z 2018 r. poz. 3), jeżeli wadliwość procesu powoływania prowadzi, w konkretnych
okolicznościach, do naruszenia standardu niezawisłości i bezstronności w
rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw
Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw
człowieka i podstawowych wolności.
Nieprawidłowość obsady sądu z udziałem osób powołanych na urząd
sędziego w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej Rady
IV KK 108/25
4
Sądownictwa od 2018 r. wynika z faktu, że od tego czasu organ ten przestał spełniać
cechy organu konstytucyjnego, o którym mowa w art. 187 ust. 1 Konstytucji RP.
Spowodowało to uchylenie domniemania spełnienia kryterium minimum
niezawisłości i bezstronności przez osoby powołane przez Prezydenta RP z
rekomendacji takiej Krajowej Rady Sądownictwa na stanowisko sędziego (zob. m.in.
wyroki SN: wyroki: z dnia 26 lipca 2022 r., sygn. akt III KK 404/21; z dnia 12
października 2022 r., sygn. akt III KK 193/20; z dnia 19 października 2022 r., sygn.
akt II KS 32/21; z dnia 14 grudnia 2022 r., sygn. akt II KK 206/21; z dnia 15 lutego
2023 r., sygn. akt II KK 571/22; z dnia 6 kwietnia 2023 r., sygn. akt II KK 119/22).
Także Europejski Trybunał Praw Człowieka dostrzegł tę wadliwość Krajowej Rady
Sądownictwa oraz wywiódł z niej naruszenie prawa jednostki do bezstronnego i
niezawisłego sądu (zob. m.in. wyroki ETPC: z dnia 22 lipca 2021 r., w sprawie
Reczkowicz przeciwko Polsce, skarga nr 43447/19; z dnia 8 listopada 2021 r.,
Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, skargi nr 49868/19 i 57511/19; z dnia 3
lutego 2022 r., Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce, skarga nr 1469/20; z
dnia 15 marca 2022 r. [Wielka Izba], Grzęda przeciwko Polsce, skarga 43572/18).
Wypada jedynie przypomnieć, że dla zachowania mocy obowiązującej
wskazanej wyżej uchwały składu połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23
stycznia 2020 r. nie ma jakiegokolwiek znaczenia prawnego rozstrzygnięcie
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt U 2/20, OTK-A 2020,
poz. 61, ani też inne rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego oraz zmiany ustawy
o Sądzie Najwyższym mające na celu wyłącznie zablokowanie orzecznictwa
Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka w zakresie dokonanych przez te organy międzynarodowe interpretacji
wiążących Polskę norm traktatowych (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia
25 września 2023 r., III KZ 36/23).
W przypadku sędziego, który uzyskał nominację sędziowską w procedurze
przed KRS od 2018 r., konieczna jest zatem w każdym przypadku analiza
okoliczności, jakie towarzyszyły powołaniu na urząd sędziego oraz miały miejsce w
późniejszym okresie. Ocena bezstronności i niezawisłości sądu dokonywana jest w
perspektywie obiektywnej, a więc tych okoliczności, które w odbiorze społecznym
mogą prowadzić do uznania, że dany skład sądu nie daje gwarancji bezstronności i
IV KK 108/25
5
niezawisłości. Nie należy zaś uwzględniać subiektywnego przekonania osób
wyznaczonych do danego składu orzekającego co do własnej bezstronności i
niezawisłości (zob. np. wyrok SN z dnia 5 marca 2024 r., sygn. akt II KK 35/23).
Zaistnienie nienależytej obsady sądu z udziałem sędziego X. Y. zostało
dotychczas stwierdzone w wyrokach Sądu Najwyższego: z dnia 5 czerwca 2024 r.,
sygn. akt IV KK 579/23; z dnia 25 lutego 2025 r., sygn. akt IV KK 470/24 i z dnia 10
kwietnia 2025 r., sygn. akt IV KK 432/24. Stanowisko tam zawarte Sąd Najwyższy w
niniejszej sprawie w całości podziela. W tym miejscu należy jedynie syntetycznie
wskazać, że:
1. postanowieniem Prezydenta RP z dnia [...] 2001 r. powołano go do pełnienia
urzędu na stanowisku sędziego Sądu Rejonowego w Suwałkach, a postanowieniem
Prezydenta RP z dnia 15 lipca 2008 r. – do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego
Sądu Okręgowego w Suwałkach;
2. w okresie od sierpnia 2008 r. do stycznia 2010 r. był delegowany do
pełnienia czynności głównego specjalisty w Departamencie Wykonywania Orzeczeń
i Probacji Ministerstwa Sprawiedliwości, w którym od dnia 15 marca 2009 r.
powierzono mu na czas nieokreślony obowiązki wizytatora;
3. od dnia 16 lipca 2013 r. pełnił funkcję Kierownika Sekcji Penitencjarnej i
Nadzoru nad Wykonywaniem Orzeczeń Karnych Wydziału Karnego Sądu
Okręgowego w Suwałkach;
4. Prezes Sądu Apelacyjnego w Białymstoku P.N. – późniejszy sędzia Izby
Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego – powołał sędziego X. Y. w dniu 5 grudnia 2017 r.
do pełnienia funkcji wizytatora ds. karnych w Sądzie Okręgowym w Suwałkach na
okres czterech lat;
5. w 2018 r. sędzia X. Y. zgłosił swoją kandydaturę w postępowaniu
związanym z ogłoszeniem przez Prezydenta RP (M.P. z 2018 r., poz. 633) dwunastu
wolnych stanowisk sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Dyscyplinarnej (nie został
przedstawiony przez Krajową Radę Sądownictwa Prezydentowi RP);
6. w dniu 22 listopada 2018 r., z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości
Podsekretarz Stanu Ł.P. powierzył mu obowiązki sędziego sądu dyscyplinarnego
przy Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku na okres sześciu lat;
IV KK 108/25
6
7. w 2019 r. Prezes Sądu Okręgowego w Suwałkach J.S. powierzył sędziemu
X. Y. funkcję Zastępcy Przewodniczącego II Wydziału Karnego Sądu Okręgowego w
Suwałkach na okres do dnia 10 lutego 2022 r.;
8. w 2019 r. zgłosił swoją kandydaturę na jedno wolne stanowisko sędziego
sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku ogłoszone w M.P. z 2019
r., poz. 698 (nie został przedstawiony przez Krajową Radę Sądownictwa
Prezydentowi RP);
9. od dnia 1 czerwca 2021 r. Prezes Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
delegował sędziego X. Y. do pełnienia obowiązków sędziego w Sądzie Apelacyjnym
w Białymstoku na okres jednego roku;
10. sędzia X. Y. zgłosił swoją kandydaturę na jedno wolne stanowisko
sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Karnej ogłoszone w M.P. z 2021 r., poz. 392.
(nie został przedstawiony przez Krajową Radę Sądownictwa Prezydentowi RP);
11. w dniu 8 listopada 2021 r. Podsekretarz Stanu w Ministerstwie
Sprawiedliwości K.F. wyraziła pozytywną opinię w sprawie powołania Pana X. Y. do
pełnienia funkcji wizytatora ds. karnych w Sądzie Okręgowym w Suwałkach, a w dniu
24 sierpnia 2022 r. delegowała tego sędziego do pełnienia obowiązków sędziego w
Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku na okres od dnia 1 września 2022 r. do dnia 28
lutego 2023 r.;
12. w 2022 r. sędzia X. Y. zgłosił swoją kandydaturę na jedno wolne
stanowisko sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku
ogłoszone w M.P. z 2022 r., poz. 844. W postępowaniu konkursowym sędzia X. Y.
nie miał kontrkandydata;
13. Krajowa Rada Sądownictwa uchwałą Nr [...] przedstawiła Prezydentowi
RP wniosek o powołanie X. Y. do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu
apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Białymstoku. Postanowieniem z dnia 10
marca 2023 r. Prezydent RP powołał X. Y. do pełnienia urzędu na tym stanowisku.
Powyższe okoliczności jednoznacznie dowodzą, że sędzia X. Y. znalazł się
on od 2017 r. w gronie tych sędziów, których ówczesna władza, zwłaszcza
wykonawcza, obdarzała zaufaniem większym niż innych, którzy legitymowali się
podobnymi osiągnięciami zawodowymi i stażem orzeczniczym. Wprawdzie
trzykrotnie w latach 2018, 2020 i 2022 nieskutecznie ubiegał się o powołanie na
IV KK 108/25
7
wyższe stanowisko sędziowskie: dwukrotnie do Sądu Najwyższego oraz jeden raz
do Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, jednak w każdym z tych konkursów,
zwłaszcza do Sądu Najwyższego, jego kontrkandydatami były osoby, których związki
z rządzącą w tym czasie opcją polityczną były wprost oczywiste.
W przypadku oceny spełnienia przez sąd z udziałem sędziego X. Y.
najważniejszy jest jednak nie szybki rozwój kariery, ale przede wszystkim to, co in
extenso wykazał już w poprzednich orzeczeniach dotyczących tego sędziego Sąd
Najwyższy:
„afirmowanie przez sędziego X. Y. tych zmian (wprowadzanych przez
ówczesne kierownictwo resortu wymiaru sprawiedliwości – uwaga SN) nazywanych
«reformami» znalazło swój wyraz również w sukcesywnie podejmowanych przez
niego staraniach o awans zawodowy, pomimo tego, że wiązało się to z koniecznością
poddania swojej osoby weryfikacji przez niespełniający wymogów konstytucyjnych i
konwencyjnych organ określający się jako Krajowa Rada Sądownictwa w składzie
ukształtowanym ustawą o KRS z 2017 r. Jest to tym bardziej jaskrawe, że sędzia X.
Y. legitymował się długim stażem sędziowskim, musiał więc zdawać sobie sprawę ze
szkodliwości dla porządku prawnego w Polsce działań tego organu, zwłaszcza
zgłaszając swoją kandydaturę w konkursach zakończonych uchwałami tej Rady w
latach 2020, 2021 oraz 2022 i przyjmując ostatecznie nominację na urząd sędziego
sądu Apelacyjnego w Białymstoku, a więc czyniąc to nie tylko po licznych
orzeczeniach Sądu Najwyższego kwestionujących konstytucyjne uprawnienia KRS
w kształcie od roku 2018, lecz także równie licznych orzeczeniach organów
międzynarodowych, w których dokonując wykładni przepisów unijnych i
konwencyjnych jednoznacznie uznano, że organ ten (KRS – uwaga SN) nie spełnia
zadań stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, a także po
uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Apelacji Białostockiej (w dniu 25
października 2019 r.), w której organ samorządu sędziowskiego uznał za konieczne
wstrzymanie z się z opiniowaniem kandydatów na wyższe stanowiska sędziowskie”
(zob. wyrok SN z dnia 5 czerwca 2024 r., sygn. akt IV KK 579/23).
Istotne są ponadto dwie okoliczności. Po pierwsze, sędzia X. Y. przyjmował
określone funkcje od osób w ścisły sposób powiązanych z ówczesnym Ministrem
Sprawiedliwości, a jednocześnie biorących czynny udział w procesie destrukcji
IV KK 108/25
8
polskiego wymiaru sprawiedliwości (Prezesa Sądu Okręgowego w Suwałkach J.S.,
Prezesa Sądu Apelacyjnego w Białymstoku i późniejszego sędziego Izby
Dyscyplinarnej P.N., Ł.P. oraz K.F.).
Po drugie – co Sąd Najwyższy trafnie w sprawie o sygn. akt IV KK 432/24
uznał za „szczególnie naganne” – sędzia X. Y. „zdecydował się na kandydowanie do
Izby Dyscyplinarnej, która już w tym czasie, w powszechnej opinii środowisk
prawniczych, w tym sędziowskich, oceniana była jako sprzeczny z Konstytucją RP
sąd o charakterze specjalnym, mający realizować – poprzez postępowania
dyscyplinarne – politykę władzy wykonawczej wobec sądów i sędziów, co
potwierdziła późniejsza praktyka orzecznicza tego organu, a co ostatecznie znalazło
swoje odzwierciedlenie w orzecznictwie tak legalnych Izb Sądu Najwyższego, jak i
organów międzynarodowych, powoływanych już wyżej w tym uzasadnieniu”.
Wszystkie te okoliczności prowadzą do wniosku, że Sąd odwoławczy z
udziałem sędziego X. Y. był nienależycie obsadzony w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2
k.p.k.
Niezależnie od powyższego wskazać należy, że w procedurze przed wadliwie
ukształtowaną Krajową Radą Sądownictwa uczestniczył także członek składu Sądu
odwoławczego, sędzia X.1 Y.1, który został powołany na stanowisko sędziego Sądu
Apelacyjnego w Białymstoku w dniu 10 grudnia 2020 r. (uchwała KRS nr [...] z dnia
[...] 2020 r.; kontrkandydatem był sędzia X. Y.). Pomimo stwierdzenia tej okoliczności
Sąd Najwyższy odstąpił od przeprowadzenia testu niezależności sądu z udziałem
sędziego X.1 Y.1 Zauważyć trzeba, że Sąd Najwyższy przeprowadził pozytywny test
tego sędziego w postanowieniu z 9 maja 2024 r., sygn. IV KK 468/23 oraz w
postanowieniu z 5 czerwca 2024 r., sygn. IV KS 15/24. Stwierdzenie bezwzględnej
przyczyny odwoławczej wynikającej z udziału w sprawie SSA X. Y. stanowiło
natomiast wystarczającą rację wydania wyroku kasatoryjnego w sprawie.
Sąd Najwyższy nie odnosił się ponadto do zarzutu zawartego we wniesionej
kasacji ze względu na treść unormowania wskazanego w art. 436 w zw. z art. 518
k.p.k.
Mając powyższe na uwadze orzeczono jak na wstępie.
[WB]
IV KK 108/25
[r.g.]
Tomasz Artymiuk
9
Barbara Skoczkowska
Marek Pietruszyński
