Sygn. akt IV CSK 313/10
POSTANOWIENIE
Dnia 17 marca 2011 r.
Sąd Najwyższy w składzie :
SSN Marian Kocon (przewodniczący)
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)
SSN Antoni Górski
w sprawie z wniosku Marii K.
przy uczestnictwie Jadwigi S., Jana S,, Stanisława
S., Krzysztofa M. i Izabeli M.
o ustanowienie drogi koniecznej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 17 marca 2011 r.,
skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania Jadwigi S.
od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 29 grudnia 2009 r.,
uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie 2 (drugim),
3 (trzecim), 4 (czwartym) i 5 (piątym) i przekazuje sprawę w tym
zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu
, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o
kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
2
Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 22 stycznia 2009 r. ustanowił na rzecz
stanowiącej własność Marii K. nieruchomości położonej w G. przy ulicy S.,
obejmującej działkę nr 3/5, służebność gruntową drogi koniecznej na sąsiedniej
nieruchomości, obejmującej działkę nr 3/1, stanowiącej współwłasność Jadwigi S.,
Jana S. i Stanisława S., polegającą na korzystaniu z wydzielonej
z nieruchomości obciążonej działki nr 3/6 o powierzchni 95 m2
. Tytułem
wynagrodzenia ustanowił na rzecz nieruchomości obciążonej służebność gruntową
na nieruchomości władnącej, polegającą na korzystaniu przez każdoczesnego
właściciela z wydzielonej z tej nieruchomości działki nr 3/8 o powierzchni 328 m2
.
Z ustaleń wynika, że właścicielami nieruchomości obejmującej działki nr 3/3,
3/4 i 3/5 byli Jadwiga i Bronisław S., którzy prowadzili na tej nieruchomości
gospodarstwo rolne. Umową przekazania gospodarstwa rolnego z dnia 24 lipca
1990 r. przenieśli własność działek 3/4 i 3/5 na rzecz wnioskodawczyni Marii K.
Wnioskodawczyni w 1995 r. sprzedała Izabeli i Krzysztofowi M. działkę nr 3/4,
pozostawiając sobie niezabudowaną działkę nr 3/5 o powierzchni 0,3401 ha.
Działka ta nie ma dostępu do drogi publicznej. Z drugiej strony działki znajduje się
rów, skarpa i tory kolejowe.
Bronisław S. zmarł 14 września 2006 r., spadek po nim nabyli synowie Jan
S. i Stanisław S. po 1/2 części, stając się wspólnie z matką Jadwigą S.
współwłaścicielami nieruchomości stanowiącej działkę nr 3/3 o powierzchni 0.1012
ha, na której posadowiony jest budynek mieszkalny. Na całej swojej długości
działka ta ma dostęp do ulicy S.
Granica pomiędzy działką nr 3/3 i działką nr 3/5 biegnie bardzo blisko
budynku na działce 3/3, praktycznie przy samych schodach. Szambo obsługujące
ten budynek jest usytuowane na działce 3/5, znajduje się tam także budynek
gospodarczy i podwórko wykorzystywane przez uczestników S. Na działce 3/4,
stanowiącej własność małżonków M., znajdują się budynki, w tym związane z
prowadzoną działalnością gospodarczą (warsztat samochodowy i wulkanizacyjny).
Cała działka obsadzona jest wokół drzewami, a odległość od budynków do granicy
z działką 3/3 wynosi około 1,5 metra. Cały teren działki 3/4 od ulicy S. aż do garażu
3
posadowionego w głębi działki i nie ujętego na mapie jest wykorzystywany na
działalność gospodarczą.
Sąd Rejonowy rozważając możliwe warianty przebiegu drogi koniecznej
uznał, że nie jest możliwe – z uwagi na usytuowanie budynków i prowadzoną
działalność gospodarczą - wytyczenie jej na działce nr 3/4, będącej przedmiotem
umowy sprzedaży dokonanej przez wnioskodawczynię. Opierając się na opinii
biegłego geodety uznał, że droga konieczna może przebiegać wyłącznie przez
działkę nr 3/3, a najkorzystniejsze jest wyznaczenie jej na granicy z kolejną działką,
oznaczoną nr ewidencyjnym 5/1. Zdaniem Sądu, konieczne było wydzielenie
z działki uczestników S. pasa gruntu o szerokości 5 m. i powierzchni 95 m2
. Sąd
ocenił jako niewłaściwe, z uwagi na możliwość występowania konfliktów,
usytuowanie drogi koniecznej w miejscu dotychczas wykorzystywanym przez
wnioskodawczynię na dojazd do jej działki, pomiędzy budynkiem mieszkalnym na
działce nr 3/3 oraz granicą tej działki z działką nr 3/4.
Sąd Rejonowy uznał, że określone w art. 145 § 1 k.c. wynagrodzenie za
ustanowienie służebności drogi koniecznej nie musi być wyrażone w pieniądzu.
Możliwe jest ustanowienie jako wynagrodzenia służebności na nieruchomości
wnioskodawcy. Granica pomiędzy działką nr 3/3 i działką nr 3/5 przebiega tak
blisko budynku, że ogranicza swobodne korzystanie z nieruchomości uczestników
S. Na działce nr 3/5 usytuowane jest szambo i budynek gospodarczy ściśle
związane z działką nr 3/3, co powoduje, że celowym było ustanowienie służebności
polegającej na korzystaniu z wydzielonej z nieruchomości wnioskodawczyni działki
nr 3/8 o powierzchni 328 m2
. W ocenie Sądu Rejonowego, o tyle, o ile zwiększy się
użyteczność działki nr 3/5, o tyle zwiększy się również użyteczność działki nr 3/3, a
jednocześnie zmniejszy się pole ewentualnych konfliktów na tle użytkowania obu
nieruchomości.
Na skutek apelacji wnioskodawczyni i uczestniczki Jadwigi S. Sąd Okręgowy
postanowieniem z dnia 29 grudnia 2009 r. sprostował określone w powyższym
postanowieniu oznaczenie działki uczestników przez oznaczenie jej jako działkę nr
3/3, zamiast 3/1, oraz zmienił to postanowienie w ten sposób, że zobowiązał
uczestników S. do wycięcia i usunięcia z działki stanowiącej służebność drogi
4
koniecznej drzew i krzewów oraz innych roślin. Oddalił apelację uczestniczki
Jadwigi S. w pozostałej części oraz w całości apelację wnioskodawczyni.
Sąd Okręgowy podzielił dokonane ustalenia faktyczne oraz dodatkowo
ustalił, że na zaprojektowanej drodze koniecznej znajduje się roślinność, na
wycięcie której nie jest wymagana zgoda organu administracji samorządowej.
Uzasadnione jest zatem, zdaniem Sądu, zobowiązanie uczestników do wycięcia
i usunięcia drzew, krzewów i innych roślin, tak aby zatrzymali oni drewno
z wyciętych drzew. Wybór wariantu przebiegu drogi koniecznej uznał za
prawidłowy, podzielił też ustalony przez Sąd pierwszej instancji sposób
wynagrodzenia. Sąd Okręgowy wskazał, że usytuowanie drogi koniecznej na
działce nr 3/3 przy granicy z działką nr 5/1 za wynagrodzeniem w postaci innej
służebności uzasadnione jest brakiem dostępu działki nr 3/3 do drogi publicznej,
brakiem możliwości poprowadzenia drogi koniecznej przez działkę nr 3/4,
korzystaniem przez uczestników S. z budynku gospodarczego i szamba na działce
nr 3/5, w pobliżu granicy z działką nr 3/3 i nr 3/4, oraz najmniej konfliktogennym
usytuowaniem służebności drogi koniecznej o pow. 95 m2
na działce nr 3/3 przy
granicy z działką nr 5/1.
Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wniosła uczestniczka
Jadwiga S. zaskarżając je w całości i opierając skargę na obydwu podstawach
uregulowanych w art. 3983
§ 1 k.p.c.
W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła
naruszenie art. 145 § 1, 2 i 3 k.c. oraz art. 5 k.c. W ramach drugiej podstawy skargi
kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 382, 233 § 1, art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.
k.p.c. W konkluzji wnosiła o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia
i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Podnoszone w skardze kasacyjnej liczne zarzuty w istocie sprowadzają się
do dwóch kwestii. Po pierwsze, skarżąca kwestionuje potrzebę ustanowienia
służebności drogi koniecznej w sytuacji, w której wnioskodawczyni posiadała
dostęp do drogi publicznej, lecz sama się go pozbawiła, sprzedając działkę nr 3/4.
Uwzględnienie jej żądania w takiej sytuacji stanowi, zdaniem skarżącej, naruszenie
5
art. 145 § 2 i art. 5 k.c., tym bardziej, że to właśnie wnioskodawczyni powoduje
konflikty, jej zachowanie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skoro
nie interesuje się chorą matką, a nadto żąda wyznaczenia drogi koniecznej
w miejscu najmniej dla skarżącej i pozostałych właścicieli działki nr 3/3 dogodnym.
Po drugie, sposób, w jaki została ustanowiona droga konieczna narusza art. 145
k.c., bowiem stanowi znaczne obciążenie działki nr 3/3, ogranicza jej użyteczność,
uwzględnia jedynie wygodę wnioskodawczyni, ponadto kosztem urządzenia tej
drogi zostali obciążeni właściciele tej działki.
Zarzuty dotyczące pierwszej kwestii nie mogą być uwzględnione. Zgodnie
bowiem z art. 145 § 1 k.c. właściciel nieruchomości pozbawionej odpowiedniego
dostępu do drogi publicznej może żądać ustanowienia odpowiedniej służebności.
Nie może zostać pozbawiony takiej możliwości dlatego, że sam się pozbawił
dostępu do drogi publicznej sprzedając część swojej nieruchomości, ani dlatego, że
pozostaje w złych stosunkach z właścicielami sąsiedniej działki, czy nawet dlatego,
że nie opiekuje się chorą matką, która jest właścicielką sąsiedniej działki. Jedyną
bowiem przesłanką uwzględnienia żądania jest brak odpowiedniego dostępu do
drogi publicznej. Jak zaś wynika z ustaleń, działka nr 3/5 nie ma nie tylko
odpowiedniego, ale wręcz żadnego dostępu do drogi publicznej. Istniały zatem
podstawy do uwzględnienia żądania, natomiast sposób ustanowienia służebności
i inne podniesione przez skarżącą zarzuty podlegają ocenie w świetle art. 145 § 2
i 3 k.c.
Skarżąca zarzucała, że droga konieczna powinna być wyznaczona na
działce, którą wnioskodawczyni sprzedała. Przepis art. 145 § 2 k.c. istotnie
nakazuje rozważenie w pierwszym rzędzie możliwość przeprowadzenia drogi przez
grunty, które były przedmiotem czynności prawnej. Z niepodważonych ustaleń
jednak wynika, że taka możliwość nie istnieje, ten zarzut zatem również nie
znajduje uzasadnienia. Zasadne są natomiast pozostałe zarzuty. Z uzasadnienia
zaskarżonego orzeczenia wynika, że przy ustanawianiu służebności uwzględniony
został przede wszystkim wzgląd na wygodę wnioskodawczyni. Wyznaczona została
droga o szerokości 5 m., chociaż wnioskodawczyni nie wykazała, że dojazd do jej
działki wymaga wydzielenia aż tak szerokiego pasa gruntu. Taki przebieg drogi
budzi, jak zasadnie wskazała skarżąca, zastrzeżenia, jeśli uwzględni się fakt, że
6
działka obciążona nie przylega bezpośrednio do ulicy S., lecz jest oddzielona od
niej, podobnie jak sąsiednie działki, drogą lokalną o szerokości 3,5 m. Jeżeli zatem
dojazd do działek położonych przy ul. S. wymaga wjazdu na drogę lokalną o
szerokości 3,5 m, to nie ma uzasadnienia wytyczenie na gruncie skarżącej drogi
koniecznej o szerokości znacznie większej. Nie uzasadnia też takiego przebiegu
drogi fakt, że przy granicy działek 5/1 oraz 3/3 możliwy jest bezpośredni wjazd na
ul. S., bowiem na drodze lokalnej w tym miejscu usytuowany jest wlot, wobec czego
wnioskodawczyni nie musiałaby z tej drogi lokalnej korzystać. Trzeba jednak
zwrócić uwagę, że w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. „odpowiedni” dostęp do drogi
publicznej nie oznacza dostępu najbardziej dogodnego. Przy wyborze właściwego
wariantu przebiegu drogi nie można nie uwzględnić faktu, że wnioskodawczyni
sprzedając działkę nr 3/4 nie zadbała o zapewnienie sobie dojazdu do drogi
publicznej, zakładając z góry, że będzie korzystać z dojazdu przez działkę nr 3/3.
Tymbardziej zatem nie jej wygoda, ale najmniejsze ograniczenie praw majątkowych
właścicieli działki obciążonej musi być brane pod uwagę. Wzgląd na potrzeby
działki władnącej nie może przekraczać rozsądnej miary.
Trafnie zarzucała skarżąca, że sposób, w jaki została ustanowiona
służebność nie uwzględnia określonej w art. 145 § 2 k.c. przesłanki, jaką jest jak
najmniejsze obciążenie gruntów, przez które droga ma prowadzić. Z ustaleń
wynika, że na działce obciążonej znajdują się już dwa wjazdy z drogi lokalnej, jeden
wykorzystywany wyłącznie na dojazd do garażu, oraz drugi usytuowany przy
granicy z działką nr 3/4, z którego zresztą wnioskodawczyni dotychczas korzysta.
Od tego wjazdu prowadzi przejazd do jej działki. Wyznaczenie drogi przy granicy
działki nr 3/5 oznacza konieczność wykonania trzeciego wjazdu i zajęcia pod drogę
trzeciego pasa gruntu, co niewątpliwie obniża użyteczność tej działki.
Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie wynika, czy taki sposób
przeprowadzenia drogi w najmniejszym stopniu ją obciąża. Orzeczenie nie określa,
kto miałby i na czyj koszt wykonać bramę wjazdową. Sąd drugiej instancji nakazał
natomiast właścicielom działki nr 3/3 usunięcie drzew i krzewów z przeznaczonego
na drogę pasa gruntu, co oznacza w istocie obciążenie ich kosztami urządzenia
drogi. Nie znajduje to żadnego uzasadnienia w sytuacji, w której z drogi tej miałaby
korzystać wyłącznie wnioskodawczyni. Zasadnie skarżąca powołuje się na
7
stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 7 lutego 2002 r.,
I CKN 573/00 (nie publ.), zgodnie z którym ewentualne dodatkowe koszty
niezbędne dla urządzenia drogi koniecznej powinni ponieść zainteresowani jej
ustanowieniem.
Sąd drugiej instancji wskazując, że przyjęty wariant przebiegu drogi
koniecznej może prowadzić do wyeliminowania ewentualnych konfliktów, nie
odniósł się do stanowiska uczestników postępowania, że wyrażają zgodę na
przebieg drogi pomiędzy ich budynkiem a granicą z działką nr 3/4, bowiem dla nich
jest to najmniej uciążliwe, a odległość budynku od granicy (ponad 8 m.) umożliwia
jej wyznaczenie. Do eliminowania ewentualnych konfliktów prowadzi raczej zgoda
na konkretny przebieg drogi, niż jej wyznaczenie w miejscu, dla którego tej zgody
brak.
Sąd Okręgowy pominął dowód z zeznań uczestników S. i nie odniósł się w
uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia do podnoszonych przez nich zarzutów, w
tym także zarzutu, że przyjęty przez Sąd pierwszej instancji wariant
przeprowadzenia drogi koniecznej pozbawia ich możliwości prowadzenia na działce
jakiejkolwiek działalności gospodarczej. Oznacza to także zasadność zarzutów
podnoszonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Naruszenie regulujących
postępowanie drugo instancyjne art. 382 i 233 § 1 w związku z art. 391 k.p.c.,
a także art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c. oznacza konieczność uchylenia
zaskarżonego postanowienia w całości (poza postanowieniem w przedmiocie
sprostowania zawartym w pkt 1) i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815
w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
