III UZP 4/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 września 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło
SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)
Protokolant Anita Szewczyk
w sprawie z odwołania A. K. i P. K.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R.
z udziałem Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców
o wysokość podstawy wymiaru składek,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w dniu 25 września 2025 r.,
na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem
Sądu Apelacyjnego w Lublinie
z dnia 9 kwietnia 2025 r., sygn. akt III AUa 156/25,
czy w świetle art. 39820 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 ustawy o Sądzie
Najwyższym zawarta w wyroku kasatoryjnym wykładnia art. 18 ust. 8
ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, pozostająca
w sprzeczności z uchwałą 7 Sędziów Sądu Najwyższego z dnia
29 listopada 2023 roku w sprawie III UZP 3/23, której nadana została
moc zasady prawnej i od której Izba Sądu Najwyższego nie odstąpiła
w trybie art. 88 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym jest wiążąca dla
sądu rozpoznającego ponownie sprawę na skutek uwzględnienia
skargi nadzwyczajnej i uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego.
podjął uchwałę:
Sąd drugiej instancji, rozpoznając ponownie sprawę na
skutek uwzględnienia skargi nadzwyczajnej i uchylenia jego
wyroku przez Sąd Najwyższy - Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i
Spraw Publicznych orzekający w składzie niespełniającym
III UZP 4/25
2
wymogów sądu z art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE, nie jest związany
wykładnią prawa dokonaną w takim wyroku (art. 39820 k.p.c. w
związku z art. 95 pkt. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym, Dz. U. z 2024 r. poz .622).
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 9 kwietnia 2025 r., III AUa 156/25 Sąd Apelacyjny w
Lublinie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu
następujące zagadnienie prawne: czy w świetle art. 39820 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt
1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (jednolity tekst: Dz.U. 2024
r., poz. 622, dalej: uSN) zawarta w wyroku kasatoryjnym wykładnia art. 18 ust. 8
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.
z 2025 r., poz. 350, dalej jako ustawa systemowa), pozostająca w sprzeczności z
uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., III UZP
3/23, której nadana została moc zasady prawnej i od której Izba Sądu Najwyższego
nie odstąpiła w trybie art. 88 § 1 uSN jest wiążąca dla sądu rozpoznającego
ponownie sprawę na skutek uwzględnienia skargi nadzwyczajnej i uchylenia
wyroku Sądu Apelacyjnego?
Sąd Apelacyjny, na podstawie wyroku z 11 grudnia 2024 r., II NSNc 508/23
(LEX nr 3793771) otrzymał ponownie do rozpoznania sprawę z odwołania A. K.
(ubezpieczona) i P. K. (płatnik składek) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych - Oddziału w R. (organ rentowy) z 28 sierpnia 2019 r. o ustalenie
podstawy wymiaru składek, na skutek uchylenia jego wcześniejszego wyroku z 20
września 2022 r., III AUa 346/22.
Sąd Apelacyjny przedstawił następujące ustalenia faktyczne, poczynione
wcześniej w sprawie przez Sąd Okręgowy w Radomiu z 14 lutego 2022 r., VI U
1603/19. Organ rentowy decyzjami z 28 sierpnia 2019 r. określił A. K. podstawę
wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne z tytułu wykonywania
współpracy przy prowadzonej przez P. K. pozarolniczej działalności gospodarczej
za listopad 2014 r. w kwocie 2.247,60 zł oraz grudzień 2014 r. w kwocie 1.087,55
III UZP 4/25
3
zł. Decyzja ta została zaskarżona odwołaniami ubezpieczonej i płatnika składek.
Płatnik składek 12 maja 2014 r. rozpoczął wykonywanie działalności
gospodarczej. Jako przeważający przedmiot tej działalności wpisano fryzjerstwo i
pozostałe zabiegi kosmetyczne. W okresie od 12 maja 2014 r. do 31 sierpnia 2014
r. zakres jego działalności obejmował dystrybucję kosmetyków, w tym artykułów do
stylizacji paznokci. Działalność gospodarczą prowadził wówczas samodzielnie, nie
zatrudniał osób świadczących usługi kosmetyczne i fryzjerskie. Ubezpieczona
(będąca żoną płatnika składek) w okresie od 11 maja 2010 r. do 29 czerwca 2013 r.
prowadziła własną działalność gospodarczą. Jako przeważający przedmiot tej
działalności wpisano fryzjerstwo i pozostałe zabiegi kosmetyczne. W okresie od 1
września do 31 października 2014 r. ubezpieczona zatrudniona była w P. na
podstawie umowy o pracę, zawartej na czas określony, na stanowisku pracownika
biurowego, w pełnym wymiarze czasu pracy. Wynagrodzenie ustalone zostało w
kwocie 1680 zł brutto. W okresie od 1 września 2014 r. do 31 października 2014 r.
ubezpieczona została zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba
wykonująca współpracę przy prowadzonej przez płatnika składek pozarolniczej
działalności gospodarczej. Od 1 listopada 2014 r. została zgłoszona do
obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. W dacie podjęcia
współpracy ubezpieczona była w pierwszej ciąży. Płatnik składek zadeklarował
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonej: za listopad
2014 r. w wysokości 9.000 zł, za grudzień 2014 r. w wysokości 4.354,84 zł
(proporcjonalnie zmniejszona do ilości dni wykonywania współpracy przy
działalności gospodarczej, tj. 15 dni). Od 16 grudnia 2014 r. do 8 kwietnia 2015 r.
ubezpieczona pobierała zasiłek chorobowy, natomiast od 9 kwietnia 2015 r. do 6
kwietnia 2016 r. przebywała na urlopie macierzyńskim, pobierając zasiłek z tego
tytułu. Następnie od 9 kwietnia 2016 r. do 9 października 2016 r. ubezpieczona
pobierała zasiłek chorobowy i od 10 października 2016 r. do 7 stycznia 2018 r.
przebywała na urlopie macierzyńskim, a następnie korzystała z zasiłków
opiekuńczych do 25 stycznia 2019 r. Ubezpieczona wystąpiła o wypłatę zasiłków za
okres od 4 lutego 2019 r. do 15 lutego 2019 r., od 13 marca 2019 r. do 20 marca
2019 r., od 10 kwietnia 2019 r. do 16 kwietnia 2019 r. Od 17 czerwca 2019 r. do 21
czerwca 2019 r., od 5 sierpnia 2019 r. do 9 sierpnia 2019 r. Zasiłki nie zostały
III UZP 4/25
4
wypłacone.
Od kwietnia 2016 r., w okresie przerw między pobieraniem świadczeń z
ubezpieczenia społecznego, płatnik składek deklarował za ubezpieczoną podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości 60% prognozowanego
przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego (proporcjonalnie zmniejszoną do ilości
dni wykonywania współpracy). W czasie nieobecności w pracy ubezpieczonej,
płatnik składek zatrudnił inną osobę na podstawie umowy o pracę zawartej na czas
określony od 5 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r., a następnie od 1 maja 2018 r.
do 30 kwietnia 2020 r., na stanowisku stylistka paznokci, w wymiarze czasu pracy
1/4 etatu. Wynagrodzenie ustalone zostało w kwocie 525 zł brutto. W miesiącach
listopad - grudzień 2014 r. koszty uzyskania przychodu, w tym z tytułu składek na
ubezpieczenia za osobę współpracującą – ubezpieczoną - wyniosły odpowiednio
3361,90 zł oraz 1 766,28 zł.
Płatnik składek z działalności gospodarczej uzyskał w listopadzie 2024 r.
przychód 8210 zł, koszty uzyskania przychodu 10046,05; w grudniu 2014 r. 4431 zł,
koszty uzyskania przychodu 10046,05 zł; w 2015 r. przychód 20667 zł, koszty
uzyskania przychodu 15340,62 zł; w 2016 r. przychód 26144,00 zł, koszty
uzyskania przychodu 16630,09 zł; w 2017 r. przychód 24946 zł, koszty uzyskania
przychodu 17487,08 zł; w 2018 r. przychód 47999,30 zł, koszty uzyskania
przychodu 30196,16 zł; od stycznia do kwietnia 2019 r. przychód 14030 zł, koszty
uzyskania przychodu 4765,90. Ubezpieczona z ubezpieczenia chorobowego
uzyskała świadczenia w kwotach: w 2014 r. – 4.141,92 zł, w 2015 r. – 80.664,94 zł,
w 2016 r. – 84.910,08 zł, w 2017 r. – 75.591,50 zł, w 2018 r. – 13.772,14 zł, w 2019
r. – 2.485,20 zł.
Sąd pierwszej instancji ustalił stan faktyczny na podstawie dowodów z
dokumentów, co do których prawdziwości i wiarygodności nie było wątpliwości.
Oceniając moc dowodową osobowych źródeł osobowych, Sąd pierwszej instancji
dał wiarę zeznaniom świadków co do charakteru usług świadczonych przez
ubezpieczoną. Świadkowie nie posiadali jednak wiedzy co do działalności
gospodarczej prowadzonej przez płatnika składek, jak również co do świadczeń z
ubezpieczenia społecznego pobieranych przez ubezpieczoną. Sąd pierwszej
instancji nie dał wiary zeznaniom ubezpieczonej oraz płatnika składek dotyczącym
III UZP 4/25
5
tego, że nie mieli świadomości, iż wysokość wypłacanych świadczeń z ubezpieczeń
społecznych zależna jest od wysokości podstawy wymiaru składek. Niewiarygodne
były również ich twierdzenia, że zgłoszenie za listopad i grudzień 2014 r. wysokiej
podstawy wymiaru składek nie miało na celu uzyskiwania przez ubezpieczoną
wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w związku z ciążą, a wynikało
wyłącznie z wysokich dochodów i chęci zabezpieczenia się na przyszłość.
Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego, Sąd Okręgowy
zidentyfikował sporne zagadnienie jako dopuszczalność zakwestionowania przez
organ rentowy podstawy wymiaru składek zadeklarowanych dla ubezpieczonej jako
osoby współpracującej przy prowadzonej przez płatnika składek pozarolniczej
działalności gospodarczej. Sąd pierwszej instancji opowiedział się za
dopuszczalnością korygowania tej podstawy, podzielając w tej mierze stanowisko
zaprezentowane przez Sąd Najwyższy w wyroku z 5 września 2018 r., I UK 208/17
(LEX nr 2541912), zgodnie z którym organ rentowy ma prawo do weryfikacji
podstawy wymiaru składek przedsiębiorców, jeżeli okoliczności sprawy wskazują,
że zostały one opłacone w ewidentnie zawyżonej wysokości z zamiarem
oczywistego obejścia prawa w celu nabycia świadczeń w nienależnej wysokości.
Sąd pierwszej instancji dodatkowo odwołał się do wyroków Sądu Najwyższego z 17
października 2018 r., II UK 301/17; z 28 listopada 2017 r., III UK 273/16; z 6
kwietnia 2017 r., III UK 102/16; z 8 października 2015 r., I UK 453/14; z 4 listopada
2015 r., II UK 437/14, LEX nr 1954231; z 5 września 2018 r., I UK 208/17; z 21
września 2017 r., I UK 366/16; z 13 września 2016 r., I UK 455/15; z 5 kwietnia
2016 r., I UK 196/15. Sąd Okręgowy, za Sądem Najwyższym, zwrócił uwagę na
występującą nierównowagę systemową, gdy przy niskim przychodzie zgłoszenie
wysokiej podstawy składek ma na celu uzyskiwanie wielokrotnie wyższych
świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zasiłku chorobowego, zasiłku
macierzyńskiego) kosztem innych ubezpieczonych i wbrew zasadzie solidaryzmu
systemu ubezpieczeń społecznych. Sąd w pełni podzielił powyższe zapatrywania,
zauważając, że nie może zasługiwać na aprobatę instrumentalne wykorzystywanie
regulacji prawnej polegające na zgłoszeniu podstawy wymiaru składek w oderwaniu
od przychodów z działalności.
Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z 20 września 2022 r. oddalił apelację i
III UZP 4/25
6
rozstrzygnął o kosztach postępowania. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd Apelacyjny
odniósł się uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2010
r., II UZP 1/10 (OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267), uznając za trafne argumenty
zawarte m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego: z 17 października 2018 r., II UK
301/17; z 28 listopada 2017 r., III UK 273/16; z 8 października 2015 r., I UK
453/2015; z 4 listopada 2015 r., II UK 437/14; z 5 września 2018 r., I UK 208/17 w
zakresie dopuszczalności weryfikowania deklarowanej wysokości podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne przez osoby prowadzące lub
współpracujące przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Sąd Apelacyjny
dopuścił możliwość ingerencji organu rentowego w wysokość deklarowanej
podstawy wymiaru składek w określonych, indywidualnych stanach faktycznych.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego nieuzasadnione jest założenie, że prowadzący
działalność gospodarczą może w całkowicie dowolny sposób ukształtować
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, która to podstawa nigdy
nie podlegałaby kontroli organu rentowego. W przekonaniu Sądu Apelacyjnego
organ rentowy jest uprawniony do kontroli i korygowania zawyżonych podstaw
wymiaru składek z każdego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym dla
zapobieżenia nabywania nienależnych lub zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia
społecznego, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na intencjonalny lub
manipulacyjny zamiar uzyskania takich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w
sposób sprzeczny z prawem lub zmierzający do obejścia przepisów i zasad
systemu ubezpieczeń społecznych. Płatnik ma prawo do deklarowania podstawy
zgodnie z art. 18 ust. 8 i art. 20 ust. 3 ustawy systemowej, o ile nie przeczy to
zasadzie solidarnej proporcjonalności i niedyskryminacji innych ubezpieczonych,
którzy opłacają składki na ogół bez widocznego celu skorzystania z zawyżonych
świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jak i zgodnej z istotą tytułu
ubezpieczeniowego. Wymaga to, jak akcentował Sąd Apelacyjny, poszanowania
solidarnego, przejrzystego, transparentnego i sprawiedliwego ustalania wysokości
świadczeń przysługujących z funduszu ubezpieczeń społecznych będących
pochodną opłacanych składek.
Profesjonalny pełnomocnik odwołujących się otrzymał 26 października
2022 r. uzasadnienie wyroku. Odwołujący się wywiedli zażalenie w przedmiocie
III UZP 4/25
7
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które zostało postanowieniem z 13
grudnia 2022 r. oddalone. W sprawie nie została złożona skarga kasacyjna.
Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców wniósł skargę nadzwyczajną,
zarzucając:
1. rażące naruszenie prawa, tj. art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c, art. 83 ust. 1 pkt 3, art.
86 ust. 1 i 2 pkt 2, art. 41 ust. 13, art. 18 ust. 8, art. 20 ust. 1-3 i art. 2 a ust. 2
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
(jednolity tekst: Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., dalej: ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych) przez ich błędną wykładnię, mającą charakter
wykładni prawotwórczej, przejawiającą się uznaniem, że organ rentowy,
który nie kwestionuje tytułu ubezpieczenia społecznego jest uprawniony do
kontrolowania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne
zadeklarowanej przez osobę współpracującą przy prowadzeniu pozarolniczej
działalności gospodarczej oraz do kontrolowania, kwestionowania i
korygowania tej podstawy w przypadku uznania, że ubezpieczony
instrumentalnie korzysta z prawa ubezpieczeń społecznych w celu uzyskania
zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego w sposób sprzeczny z
prawem i zmierzający do obejścia przepisów i zasad systemu ubezpieczeń
społecznych, m. in. zasady równego traktowania ubezpieczonych określonej
w art. 2a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, podczas gdy z
treści przywołanych przepisów tej ustawy wynika wprost, że osoba
współpracująca przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej
jest uprawniona do zadeklarowania podstawy wymiaru składek w wysokości
mieszczącej się w ustawowych granicach, niezależnej od jakichkolwiek
kryteriów, a kompetencje ZUS ograniczają się do kontroli i wydawania
decyzji odnośnie do naliczania i odprowadzania składek pod kątem
rzetelności i prawidłowości i nie można z tych przepisów mających charakter
prawa ścisłego (ius strictum) wyinterpretować uprawnienia organu
rentowego do ingerencji w wysokość zadeklarowanej podstawy wymiaru
składek, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania
ww. przepisów w niniejszej sprawie i obniżenia podstawy wymiaru składek
na ubezpieczenie społeczne zadeklarowanej zgodnie z ustawą przez
III UZP 4/25
8
ubezpieczoną;
2) rażące naruszenie prawa, tj. art. 58 § 2 w zw. z art. 5 k.c. przez ich niewłaściwe
zastosowanie i uznanie, że zadeklarowanie przez ubezpieczoną kwoty podstawy
wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne na maksymalnym wyznaczonym
przez ustawę poziomie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i w
związku z tym nieważne, podczas gdy nie jest dopuszczalne zastosowanie w
stosunkach ubezpieczenia społecznego przepisów prawa cywilnego i ocenianie
deklaracji podstawy wymiaru składek w oparciu o te przepisy, ponieważ deklaracja
ta nie jest czynnością prawną kreującą stosunek cywilnoprawny, przepisy prawa
ubezpieczeń społecznych mają charakter przepisów prawa publicznego i nie
zawierają odesłania do przepisów prawa cywilnego;
3) naruszenie konstytucyjnej zasady zaufania obywatela do państwa i
stanowionego przez nie prawa, w tym zasady pewności prawa, bezpieczeństwa
prawnego i ochrony praw nabytych, wywodzonych z art. 2 Konstytucji RP, prawa do
własności i innych praw majątkowych, wywodzonego z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji
RP przez dokonanie na niekorzyść A. K. wykładni przepisów art. 68 ust. 1 pkt 1 lit.
c, art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 86 ust. 1 i 2 pkt 2, art.41 ust. 13, art. 18 ust. 8, art. 20 ust.
1-3 i art. 2a ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w sposób
sprzeczny z zakazem rozszerzającej wykładni przepisów prawa daninowego, co
doprowadziło do odczytania normy prawa z nich niewynikającej, sprzecznej z ich
literalnym brzmieniem, a w konsekwencji przypisania organowi rentowemu
uprawnienia do weryfikacji podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne
zadeklarowanej przez A. K. i bezprawnego jej obniżenia, a w rezultacie do
zaistnienia po stronie ubezpieczonej niezgodnego z zasadą demokratycznego
państwa prawnego stanu niepewności co do jej sytuacji prawnej, oraz bezprawnego
naruszenia jej chronionego konstytucyjnie prawa własności.
W oparciu o powyższe zarzuty Rzecznik Małych i Średnich
Przedsiębiorców, na podstawie art. 91 § 1 ustawy o SN, wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i orzeczenie co do istoty
sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie.
Sąd Najwyższy - Izba Kontroli Nadzwyczajnych i Spraw Publicznych (dalej
III UZP 4/25
9
IKNiSP) wyrokiem z 11 grudnia 2024 r., II NSNc 508/23 uchylił zaskarżony wyrok w
całości i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lublinie do ponownego
rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku kasatoryjnego uznał, iż skarga nadzwyczajna
zasługuje na uwzględnienie, albowiem prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego w
Lublinie z 20 września 2022 r. nie odpowiada prawu. W uzasadnieniu stwierdzono,
że w niniejszej sprawie zasadniczo spór sprowadza się do interpretacji art. 18 ust. 8
w zw. z art. 20 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i odpowiedzi na
pytanie, czy organ rentowy ma prawo podważyć zadeklarowaną przez
przedsiębiorcę podstawę wymiaru składki i samodzielnie ustalić jej niższą wartość.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w Lublinie, organ ubezpieczeń społecznych jest
uprawniony do kontroli i korygowania zawyżonych podstaw wymiaru składek z
każdego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym dla zapobieżenia
nabywania nienależnych lub zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego,
jeżeli okoliczności sprawy wskazują na intencjonalny lub manipulacyjny zamiar
uzyskania takich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w sposób sprzeczny z
prawem lub zmierzający do obejścia przepisów i zasad systemu ubezpieczeń
społecznych. Takie twierdzenie oznacza, że w określonych, indywidualnych
stanach faktycznych dopuszczalna jest możliwość ingerencji ZUS w wysokość
deklarowanej podstawy, co stoi w wyraźnej sprzeczności, z uchwałą składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10. We wskazanej
uchwale, która jak zaakcentowano w uzasadnieniu wyroku kasatoryjnego
zachowuje pełną aktualność, Sąd Najwyższy jednoznacznie orzekł, że organ
rentowy nie jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę
prowadzącą pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, jeżeli mieści się ona w granicach określonych ustawą o
systemie ubezpieczeń społecznych. Uzasadniając powyższe, Sąd Najwyższy
wskazał, że przedmiotem stosunków ubezpieczenia są prawa i obowiązki
ubezpieczonego oraz instytucji ubezpieczeniowej dotyczące składek oraz ochrony
ubezpieczeniowej. Cechą charakterystyczną wskazanych więzi prawnych jest
występowanie szczególnego rodzaju zależności polegającej na tym, że objęcie
ochroną ubezpieczeniową wiąże się z powstaniem obowiązku opłacania składek.
Zależność ta nie przybiera jednak w ubezpieczeniu społecznym znamion
III UZP 4/25
10
wzajemności (ekwiwalentności) w znaczeniu przyjętym w prawie cywilnym. Oba
elementy stosunku ubezpieczenia (składka ubezpieczeniowa oraz ochrona
ubezpieczeniowa) nie są równoważne (wymienialne), bowiem zasada
ekwiwalentności świadczeń jest w tym stosunku modyfikowana przez zasadę
solidarności społecznej. Stosunków ubezpieczenia społecznego nie da się zatem
zakwalifikować do stosunków zobowiązaniowych, nie można tu bowiem mówić, tak
jak w przypadku cywilnoprawnych zobowiązań wzajemnych, o ścisłej
współzależności składki i świadczenia. Składka w ubezpieczeniach społecznych
jest wprawdzie osobistym wkładem ubezpieczonego, ale z przeznaczeniem na
tworzenie ogólnego funduszu ubezpieczeniowego, z którego prawo do świadczeń
czerpią ci ubezpieczeni, którym ziści się określone ryzyko socjalne. Jednocześnie
Sąd Najwyższy w powołanej uchwale stanowczo podkreślił autonomiczność i
odrębność przepisów prawa ubezpieczeń społecznych wobec przepisów prawa
cywilnego, w związku z czym uznał, że na gruncie stosunków ubezpieczenia
społecznego dopuszcza się tylko na zasadzie wyjątku stosowanie wskazanych
expressis verbis regulacji cywilistycznych. Sąd Najwyższy, jak argumentował w
powołanej uchwale, przytaczając wyrok z 14 grudnia 2005 roku, III UK 120/05,
wykluczył możliwość wykładni przepisów prawa ubezpieczeń społecznych z
uwzględnieniem reguł słuszności (zasad współżycia społecznego). Za równie
istotne uznał także przywołanie wyroku z 23 października 2006 r., I UK 128/06, w
myśl którego do złagodzenia rygorów prawa ubezpieczeń społecznych nie stosuje
się ani art. 5 k.c., ani art. 8 k.p., gdyż przepisy prawa ubezpieczeń społecznych
mają charakter przepisów prawa publicznego. Rygoryzm prawa publicznego nie
może być zaś łagodzony konstrukcją nadużycia prawa podmiotowego przewidzianą
w art. 5 k.c. lub w art. 8 k.p. Zarzut ten (nadużycia prawa podmiotowego, albo
czynienia ze swego prawa podmiotowego użytku niezgodnego z zasadami
współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa) w
sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych musiałby być odniesiony do czynności
organu rentowego, który wydając decyzję nie korzysta ze swoich praw
podmiotowych (regulowanych prawem prywatnym Kodeksem cywilnym lub
Kodeksem pracy), lecz realizuje ustawowe kompetencje organu władzy publicznej.
Sąd Najwyższy w uchwale II UZP 1/10 wskazał również, że analiza art. 18 ustawy
III UZP 4/25
11
systemowej prowadzi do wniosku, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia
społeczne osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą została
określona inaczej niż w przypadku ubezpieczonych, co do których podstawę tę
odniesiono do przychodu w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób
fizycznych lub kwoty uposażenia, wynagrodzenia bądź innego rodzaju świadczenia.
Łączy się to ze specyfiką działalności prowadzonej na własny rachunek i
trudnościami przy określaniu przychodu z tej działalności. Z tych względów
określenie wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne
ustawodawca pozostawił osobom prowadzącym pozarolniczą działalność. W
konsekwencji w przypadku tych ubezpieczonych obowiązek opłacania składek na
ubezpieczenia społeczne i ich wysokość nie są powiązane z osiągniętym faktycznie
przychodem, lecz wyłącznie z istnieniem tytułu ubezpieczenia i zadeklarowaną
przez ubezpieczonego kwotą, niezależnie od tego, czy ubezpieczony osiąga
przychody i w jakiej wysokości. Po stronie osoby prowadzącej pozarolniczą
działalność istnieje zatem uprawnienie do zadeklarowania w granicach
zakreślonych ustawą dowolnej kwoty jako podstawy wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, wobec czego sposób w jaki realizuje to uprawnienie
zależy wyłącznie od jej decyzji. Ingerencja w tę sferę jakiegokolwiek innego
podmiotu jest niedopuszczalna, chyba że ma wyraźne umocowanie w przepisach.
Kompetencji organu rentowego do dokonywania ocen w zakresie sposobu
wykonywania przez ubezpieczonego jego prawa nie można zatem ani
domniemywać, ani wywodzić ich wyłącznie „z kardynalnych wartości i zasad
obowiązującego systemu ubezpieczeń społecznych”. Dodał, że deklaracja
podstawy wymiaru składek nie jest czynnością cywilnoprawną w żadnym zakresie,
co wyłącza możliwość jej oceny przez pryzmat art. 58 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c.
Umowy cywilnoprawne zawierane pomiędzy płatnikami składek i innymi
równorzędnymi podmiotami (np. umowa z pracodawcą), które będą rodziły skutki w
sferze ubezpieczeń społecznych, mogą podlegać kwestionowaniu przez ZUS.
Dodatkowo wskazał, że nie zalicza się do nich deklaracji podstawy wymiaru
składek.
Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych przyjęła, że Sąd
Apelacyjny błędnie uznał, że w przypadku wyraźnie dostrzegalnego
III UZP 4/25
12
instrumentalnego wykorzystywania systemu ubezpieczeń społecznych należy
dopuścić możliwość stosowania przez ZUS art. 58 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. do
oceny ważności czynności prawnych w sferze prawa ubezpieczeń społecznych. W
konsekwencji Sąd drugiej instancji przyjął, że organ rentowy może kwestionować
ważność czynności prawnej, stanowiącej podstawę zgłoszenia do ubezpieczeń
społecznych i podstawę wymiaru składek, jeżeli okoliczności sprawy dają podstawę
do stwierdzenia, że czynność prawna była sprzeczna z prawem, zasadami
współżycia społecznego lub zmierzała do obejścia prawa. Doprowadziło to do
uwzględnienia skargi nadzwyczajnej w zakresie dotyczącym zarzutu naruszenia art.
58 § 1-3 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. W ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych
brak jest odesłania do przepisów Kodeksu cywilnego. Wobec powyższego,
uprawnień organu rentowego do dokonywania ocen w zakresie sposobu
wykonywania przez ubezpieczonego jego prawa nie można doszukać się w art. 83
ust. 1 i 2 w zw. z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 ustawy
systemowej jak i w art. 58 § 1-3 k.c. oraz art. 83 § 1 k.c. Jednoznaczność
wyrażonej w art. 18 ust. 8 ustawy systemowej normy prawnej, a zatem możliwość
jej rekonstrukcji w oparciu o językowe reguły wykładni, stoi na przeszkodzie
sięgania do innych sposobów wykładni. Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych odniosła się także do argumentacji wskazującej na możliwość
„wykorzystania systemu ubezpieczeń społecznych” przez osoby pragnące uzyskać
długookresowe korzyści w postaci zasiłków wypłacanych od wysokiej podstawy
wymiaru składek, która została nie tylko dostrzeżona przez ustawodawcę, ale także
spotkała się z jego reakcją. W tym zakresie odwołała się do celów ustawy z dnia 15
maja 2015 r. o zmianie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia
społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz niektórych innych ustaw i jej
uzasadnienia. Jednocześnie IKNiSP w uzasadnieniu sprawy II NSNc 508/23
zawarła wytyczne, nakazując by - rozpoznając ponownie sprawę - Sąd Apelacyjny
uwzględnił powyżej przedstawione zapatrywania.
Sąd Apelacyjny w Lublinie, analizując treść uzasadnienia wyroku
kasatoryjnego, powziął wątpliwość w zakresie mocy wiążącej zawartych w
uzasadnieniu wyroku z 11 grudnia 2024 r. II NSNc 508/23 wytycznych,
dostrzegając w tej mierze w przypadku uznania tych wytycznych za wiążące kolizję
III UZP 4/25
13
normy art. 39820 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 oraz art. 88 § 1 uSN. Inaczej rzecz
ujmując, powstaje zagadnienie czy sąd powszechny rozpoznający ponownie
sprawę na skutek uchylenia wyroku ma obowiązek zastosować wykładnię prawa
zawartą w wyroku kasatoryjnym, jeżeli jednocześnie wykładnia ta narusza
obowiązujące przepisy prawa, przepisy prawa rangi ustawy. Przepis art. 39820
k.p.c. stanowi normę, która jest przejawem założenia, że sąd, który ponownie
rozpoznaje sprawę, jest zobowiązany zastosować się do przyjętej przez Sąd
Najwyższy wykładni przepisów. Zasada podporządkowania z art. 39820 k.p.c. jest
uzasadniona dążeniem do zapobieżenia powtórzenia popełnionych błędów przez
sąd oraz argumentacją opierającą się na gwarancji pewności i trwałości zajętego w
sprawie stanowiska sądu wyższej instancji. Zatem mechanizm ten jest uzasadniony
potrzebą dążenia do gwarancji, pewności orzeczniczej, a ta znajduje także swe
uwarunkowanie w zakresie Sądu Najwyższego w art. 1 pkt 1 uSN. Z założenia
instytucja związania z art. 39820 k.p.c. nie determinuje wprost wyniku ponownego
postępowania, lecz oznacza, że wykładnia przepisów prawa zastosowana przez
sąd ponownie rozpoznający sprawę powinna pokrywać się z rozumieniem
przepisów przez Sąd Najwyższy (T. Zembrzuski, Kodeks postępowania cywilnego.
Komentarz, (red.) P. Rylski, Warszawa 2021, uwagi do art. 39820, wyrok Sądu
Najwyższego z 10 kwietnia 2019 r. II PK 340/17, LEX nr 2642745). Fundamentalne
znaczenie tej zasady sprawia, że choć ogranicza ona, w ściśle określonym
zakresie, niezawisłość sędziowską, to, jako niezbędna gwarancja pewności
orzeczniczej, musi być stosowana przez wszystkie sądy orzekające w sprawie, a
zatem jest nią związany także Sąd Najwyższy w zakresie wskazanym w 39820
k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 2004 r., III CK 335/02, LEN nr 585801;
J. Gudowski, Niezawisłość a związanie sędziego oceną prawną sądu wyższej
instancji, PPC 2016, nr 3, s. 433 i n.).
Należy podnieć, iż szczególne znaczenie, wobec przywileju i obowiązku
Sądu Najwyższego zapewnienia zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa
sądów powszechnych, wojskowych, z poszanowaniem zasady demokratycznego
państwa prawnego, nabiera wykładnia prawa, rozstrzygająca zagadnienia prawne,
dokonywana w trybie art. 83 uSN z konsekwencjami stanowionymi w art. 88 uSN.
Skutkiem podjęcia uchwały przez siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego i wpisania
III UZP 4/25
14
tej uchwały do księgi zasad prawnych jest związanie treścią podjętej uchwały
wszystkich orzekających składów w Sądzie Najwyższym. Inaczej rzecz ujmując,
Sąd Najwyższy jest bezwzględnie zobowiązany na mocy przepisów ustrojowych o
Sądzie Najwyższym do przyjęcia wykładni prawa zgodnej z podjętą uchwałą
stanowiącą zasadę prawną. Jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego zamierza
odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do
rozstrzygnięcia składowi całej izby. Powyższe pozwala uznać, iż wytyczne Sądu
Najwyższego zawarte w wyrokach kasatoryjnych powinny być zgodne z zasadą
prawną przyjętą przez Sąd Najwyższy do czasu odstąpienia od niej w trybie art. 88
uSN lub zmiany stanu prawnego (co oczywiste, że nie nastąpiło). Pogląd ten jest
powszechnie aprobowany w orzecznictwie i doktrynie. Także co znamienne, zyskał
pełną aprobatę IKNiSP, co wprost wynika z postanowienia z 12 kwietnia 2021 r., I
NZP 1/21 (LEX nr 3159005), które wydane zostało w składzie osobowym z
udziałem również sprawozdawcy w sprawie II NSNc 508/23.
Analiza treści wytycznych zawartych w wyroku kasatoryjnym w sprawie II
NSNc 508/23 jednoznacznie wskazuje, iż powyższe zasady ustrojowe naczelnego
organu władzy państwowej Sądu Najwyższego, zawarte w ustawie o SN,
realizujące normę art. 183 ust. 1 i 2 Konstytucji RP nie zostały zrealizowane. Sąd
Apelacyjny wskazał na dwie kwestie. Po pierwsze widoczna jest całkowicie różna,
odmienna, wykładnia treści normatywnej art. 18 ust. 8 ustawy systemowej w
wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku z 11 grudnia 2024 r. w sprawie II
NSNc 508/23 w stosunku do wiążącej tę Izbę uchwały wpisanej do księgi zasad
prawnych z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23.
Po drugie w tym samym czasie inne składy tej samej IKNiSP, rozpoznając
sprawy o tożsamym stanie faktycznym i prawnym, dla rozstrzygnięcia których
decydujące znaczenie miała treść normatywna art. 18 ust. 8 ustawy systemowej
zajęły stanowisko całkowicie niedające się pogodzić z poglądami
zaprezentowanymi w wyroku zapadłym w sprawie II NSNc 508/23, co rodzi dalszy
brak pewności prawa i jednolitości orzecznictwa. Dla przykładu należy przywołać
orzeczenia: z 6 listopada 2024 r., II NSNc 444/23 (LEXnr 3779494); z 23
października 2024., II NSNc 370/23, (LEX nr 3775633); z 23 października 2024., II
NSNc 411/23 (LEX nr 3776308), w których składy orzekające roztrząsając problem
III UZP 4/25
15
przesłanek do wniesienia skargi nadzwyczajnej z art. 89 § 1 pkt 2 uSN uznały, iż
orzekanie w ramach skargi nadzwyczajnej ma charakter wyjątkowy, a możliwość
skorygowania prawomocnych orzeczeń uzasadniana jest takim stopniem ich
wadliwości, którego nie da się pogodzić z podstawowymi zasadami
demokratycznego państwa prawnego, czyniąc je przez to elementarnie
niesprawiedliwymi, obarczonymi wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle
zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej. Stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nakazywał
ingerencję w powagę rzeczy osądzonej. Składy orzekające w przywołanych wyżej
sprawach stanęły na stanowisku, że uchylenie prawomocnych wyroków sądów
powszechnych nie było konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej mimo, iż powieliły wykładnię art. 18 ust. 8 ustawy systemowej przyjętą
także w sprawie II NSNc 508/23. Skargi nadzwyczajne zostały oddalone. Sąd
Apelacyjny zaznaczył także, że rozpoznawana sprawa nie ma charakteru
jednostkowego. Sądy Apelacyjne (nie tylko w Lublinie) w szeregu sprawach
zobowiązane są zmierzyć się z tym samym problemem. Wyroki kasatoryjne z
argumentacją tożsamą jak w sprawie II NSNc 508/23 zapadły w licznych
orzeczeniach IKNiSP i tak dla przykładu tylko ostatnio: z 12 lutego 2025 r., II NSNc
434/23 (LEX nr 3840395); z 11 grudnia 2024 r., II NSNc 267/24 (LEX nr 3793 772);
z 4 września 2024 r., II NSNc 400/23 (LEX nr 3764157); z 13 marca 2024 r., II
NSNc 348/23 (LEX nr 3693511). Powodzenie wniesienia skargi kasacyjnej
rozpoznawanej przez Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy obowiązującej
zasadzie prawnej wyrażonej w uchwale III UZP 3/23 wydaje się być zerowe.
Założenie to znajduje potwierdzenie w kolejno wydawanych wyrokach Sądu
Najwyższego, zapadłych po uchwaleniu zasady prawnej uchwałą z 29 listopada
2023 r., III UZP 3/23 (dla przykładu wyroki z 26 marca 2024 r. III USKP 3/23; z 21
lutego 2024 r. II USKP 79/22). W tym miejscu Sąd Apelacyjny wskazał, iż w
sprawie III AUa 55/25 Sąd Apelacyjny w Lublinie (w innym składzie), po ponownym
rozpoznaniu sprawy na skutek wyroku z 5 czerwca 2024 r., II NSNc 399/23, w
uzasadnieniu - wyroku z 18 marca 2025 r. przyjął, na podstawie art. 39820 k.p.c. za
III UZP 4/25
16
wiążące wytyczne zawarte w wyroku IKNiSP w zakresie normy art 18 ust. 8 ustawy
systemowej, jednocześnie podnosząc sprzeczność tych wytycznych z zasadą
prawną wyrażoną w uchwale Sądu Najwyższego III UZP 3/23. Sąd ten stanął na
stanowisku bezwzględnej mocy wiążącej wytycznych zawartych w wyroku
kasatoryjnym, co stanowiło fundament rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego.
Natomiast inne stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Gdańsku w uzasadnieniu
wyroku z 30 czerwca 2023 r., III AUa 599/23 (LEX nr 3773566), aczkolwiek
problematyka w sprawie przywołanej jest nieco odmienna od poddanej analizie.
Sąd ten, podkreślając obowiązek sądu działania w granicach obowiązującego
prawa, jednoczenie wskazał, że pomimo jednoznacznej treści art. 39820 zdanie
pierwsze k.p.c., uchybieniem byłoby poprzestanie Sądu na dokonanej przez Sąd
Najwyższy wykładni oraz wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku, czy też
jakiekolwiek oparcie się na tej wykładni bez samodzielnych rozważań materii
prawnej w stanie rzeczy, kiedy wytyczne te wydane zostały przez Sąd Najwyższy z
naruszeniem przepisów prawa.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Niniejsza uchwała uzupełnia rozstrzygnięcie podjęte w uchwale składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 24 września 2025 r., III PZP 1/25. Uchwała
III PZP 1/25 znajduje zastosowanie także w takich sprawach jak niniejsza,
ponieważ art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wiąże sądy krajowe nie tylko w sprawach
unijnych w klasycznym rozumieniu ale we wszystkich, w których orzeczenia wydaje
Sąd Najwyższy w składach prowadzących do powstania „nie-sądu”. Zgodnie z
wyrokiem TS z 4 września 2025 r., C-225/22, „R” SA p. AW „T” sp z o.o.
(EU:C:2025:649, dalej jako C-225/22), art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE znajduje
zastosowanie zarówno do sądów, które ze względu na swoją właściwość
przedmiotową mogą orzekać jako sądy unijne (C-225/22, pkt 38), tak jak sądy
pracy i ubezpieczeń społecznych w sprawach pracowniczych i ubezpieczeniowych
objętych zakresem normowania prawa unijnego, jak i do sądów, których wyroki
zostały uchylone przez Sąd Najwyższy (lub organ sprawujący wymiar
III UZP 4/25
17
sprawiedliwości jako Sąd Najwyższy), ponieważ sąd ten z założenia także może
orzekać w sprawach unijnych (C-225/22, pkt 48).
Sąd Najwyższy w obecnym składzie, niezależnie od związania zasadą
prawną (art. 87 § 1 uSN), w pełni podziela argumentację leżącą u podstaw uchwały
III PZP 1/25. Dlatego w uzasadnieniu niniejszej uchwały Sąd Najwyższy ograniczył
się do przedstawienia argumentacji wykraczającej poza uchwałę III PZP 1/25. Sąd
Najwyższy zdecydował się na udzielenie odpowiedzi na pytanie prawne Sądu
drugiej instancji, ponieważ wątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym i jego
uzasadnieniu dotyczyły kilku innych zagadnień nieobjętych bezpośrednio zakresem
zastosowania uchwały III PZP 1/25.
Wątpliwości te dotyczą szerszego zagadnienia, jakim jest związanie sądu
niższej instancji zapatrywaniami prawnymi sądu wyższej instancji. Tej kwestii
również dotyczy wyrok w sprawie C-225/22. Wyposaża on sądy krajowe w dwa
środki ochrony prawnej oparte na art. 19 TUE: środek polegający na braku
związania sądu niższej instancji orzeczeniem sądu wyższego szczebla oraz środek
polegający na uznaniu orzeczenia za niebyłe. Przesłanki zastosowania i zakres
drugiego z wymienionych środków ochrony prawnej zostały wyjaśnione w uchwale
III PZP 1/25. Niniejsza sprawa dotyczy natomiast pierwszego unijnego środka
ochrony prawnej, o którym mowa w sprawie C-225/22. Z punktu widzenia prawa
unijnego, zapewnienie jego efektywności możliwe jest na różne sposoby, zaś drugi
z wymienionych środków ochrony prawnej stanowi – jak wyjaśniono w uchwale III
PZP 1/25 – środek ultima ratio. W tym miejscu Sąd Najwyższy uznał za zasadne
przypomnienie, że powyższe środki ochrony prawnej stanowią reakcję ze strony
unijnego porządku prawnego na wprowadzenie - po akcesji do Unii przez państwo
członkowskie - do systemu sądownictwa niby-sądów, to jest sądów
niespełniających wymogów przewidzianych dla tego rodzaju organów w prawie
unijnym, w wyniku obniżenia (podlegającego ocenie na etapie akcesji) poziomu
niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej organu odpowiedzialnego
za wyłanianie kandydatów na urząd sędziowski, takiego jak Krajowa Rada
Sądownictwa. Działanie takie stanowi naruszenie zasady niepogarszania standardu
niezależności sądownictwa obowiązującego w państwie członkowskim w momencie
akcesji (wyrok TS z 20 kwietnia 2021 r., C-896/19, Repubblika, EU:C:2021:311, pkt
III UZP 4/25
18
64). Zatem bezprzedmiotowe jest porównywanie obecnego stanu prawnego w
zakresie powoływania sędziów w Polsce z rozwiązaniami obowiązującymi w innych
państwach członkowskich bez uwzględnienia tego, jak rozwiązania te wyglądały w
momencie akcesji / tworzenia Unii (Wspólnot), w jakich kierunkach i z jakich
przyczyn były modyfikowane.
Wracając do sprawy C-225/22, jak wyjaśniono w uzasadnieniu uchwały III
PZP 1/25, unijny środek ochrony prawnej polegający na uznaniu orzeczenia nie-
sądu za niebyłe ograniczony jest – aktualnie – do orzeczeń wydanych przez sąd
ostatniej instancji w rozumieniu art. 267 TFUE. W polskim porządku prawnym
sądem tym jest Sąd Najwyższy (wyrok TS z 21 grudnia 2016 r., C-119/15, Biuro
podróży „Partner” sp. z o.o. sp.k. w Dąbrowie Górniczej przeciwko Prezesowi
Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, EU:C:2016:987; postanowienie Sądu
Najwyższego z 20 lutego 2008 r., III SK 23/07, LEX nr 452461; tak również M.
Taborowski, Skarga kasacyjna w postępowaniu cywilnym jako środek zaskarżenia
na potrzeby ustalenia obowiązku zadania pytania prejudycjalnego przez sąd
krajowy, EPS 2017, nr 9, s. 11-17). Ponadto, zastosowanie unijnego środka
ochrony prawnej w postaci uznania orzeczenia nie-sądu za niebyłe uzależnione jest
od stwierdzenia przez sąd krajowy, że jest to „nieodzowne” do zapewnienia
respektowania zasady pierwszeństwa art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE w przypadku
kolizji krajowej normy ustawowej z normą unijną przewidującą, że skuteczną
ochronę sądową może zapewnić jedynie sąd, którego skład został wyłoniony w
sposób dający rękojmię jego niezależności i niezawisłości.
W odróżnieniu od unijnego środka ochrony prawnej objętego uchwałą III PZP
1/25, unijny środek ochrony prawnej leżący u podstaw niniejszej uchwały nie ma
takich ograniczeń. Zgodnie z punktem 1 sentencji wyroku C-225/22 „Artykuł 19
ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii
Europejskiej oraz zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten
sposób, iż stoją one na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego oraz
orzecznictwu sądu konstytucyjnego tego państwa, z których wynika, że sąd krajowy
jest zobowiązany do zastosowania się do orzeczenia wydanego przez skład
orzekający sądu wyższej instancji, w przypadku gdy na podstawie orzeczenia
Trybunału ten sąd krajowy ustali, że co najmniej jeden z sędziów zasiadających
III UZP 4/25
19
w tym składzie orzekającym nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości,
bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu tego
postanowienia […]”. Z wyroku w sprawie C-225/22 wynika, że sąd krajowy ma
obowiązek nie zastosować się do orzeczenia wydanego przez dowolny skład
orzekający dowolnego sądu wyższej instancji, jeżeli tylko sąd a quo ustali – na
zasadach analogicznych jakie wyjaśniono w uchwale III PZP 1/25 – że w składzie
orzekającym tego „sądu wyższej instancji” chociaż jeden z sędziów „nie spełnia
wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na
mocy ustawy” w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
To „niezastosowanie się” do orzeczenia sądu wyższej instancji może
przybierać różną postać i wyglądać odmiennie w zależności od tego, o jaki „sąd
wyższej instancji” chodzi; czy relacja między sądem a quo a sądem wyższej
instancji oparta jest na toku instancji, czy wynika z kompetencji tego „sądu wyższej
instancji” i charakteru podejmowanych przez niego rozstrzygnięć oraz od etapu, na
jakim sąd spełniający wymogi sądu z art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE styka się z
orzeczeniem nie-sądu w rozumieniu tego przepisu. Pojęcie sądu wyższej instancji
zostało bowiem użyte w sentencji i uzasadnieniu wyroku w sprawie C-225/22 w
rozumieniu unijnym, a nie krajowym i nie powinno być zawężane do wykładni tego
zwrotu przyjętego w krajowym prawie procesowym. Nie można więc ograniczać
zakresu zastosowania wyroku w sprawie C-225/22 tylko do relacji zachodzących w
świetle Kodeksu postępowania cywilnego między sądem pierwszej i drugiej
instancji, skoro Sąd Najwyższy – mający z punktu widzenia prawa unijnego status
sądu ostatniej instancji – orzeka poza tokiem instancji, rozpoznając nadzwyczajne
środki zaskarżenia, zwłaszcza takie jak skarga nadzwyczajna czy skarga
kasacyjna.
Zastosowanie omawianego środka ochrony prawnej wymaga spełnienia tej
samej przesłanki, jaką jest „ustalenie na podstawie orzeczenia Trybunału”, że sąd,
którego wyrok uchylono, ma do czynienia z orzeczeniem „nie-sądu”. W przypadku
Sądu Najwyższego test ten został już przeprowadzony przez Trybunał
Sprawiedliwości kilkukrotnie, co szczegółowo wyjaśniono w uzasadnieniu uchwały
III PZP 1/25. Na podstawie orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (zwłaszcza
wyroku TS z 21 grudnia 2023 r., C-718/21, Krajowa Rada Sądownictwa,
III UZP 4/25
20
EU:C:2023:1015, pkt 46–58) można wyróżnić szereg szczegółowych przesłanek,
jakimi należy się kierować przy ustalaniu - jako „nie-sądu” - charakteru organu
państwa członkowskiego działającego w strukturze sądownictwa na poziomie sądu
wyższej lub ostatniej instancji (w rozumieniu prawa unijnego). Można także
zrekonstruować tok rozumowania Trybunału Sprawiedliwości, którego działania są
reaktywne w stosunku do orzecznictwa ETPCz oraz sądów krajowych.
Wspomniana „reaktywność” oznacza, że ustabilizowany już standard unijny w
zakresie kryteriów identyfikacji „nie-sądów” (zapoczątkowany wyrokiem TS z 19
listopada 2019 r. w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18, A.K. i
in., EU:C:2019:982) można stosować in concreto (w ramach przesłanki „ustalono
na podstawie orzeczenia Trybunału”) co najmniej we wszystkich tych przypadkach,
w których stosowna kwalifikacja naruszenia prawa do sądu została dokonana przez
ETPCz lub sąd krajowy (zgodnie z wymogami postanowienie TS z 29 marca 2022
r., C-132/20, Getin Noble Bank, EU:C:2022:235, pkt 72). Pozwala to stosować
omawiany unijny środek ochrony prawnej także do wyroków do Trybunału
Konstytucyjnego (co w sprawie III PZP 1/25 uczyniono w odniesieniu do wyroków
Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2021 r., K 3/21, OTK-A 2022, nr 65
oraz z 10 marca 2022 r., K 7/21, OTK-A 2022, nr 24 na podstawie wyroku ETPCz z
7 maja 2021 r., nr 4907/18, Xero Flor przeciwko Polsce oraz wyroku Sądu
Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., I PSKP 13/23, OSNP 2024 nr 10, poz. 97 i
powołanych tam innych orzeczeń, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego) oraz
do sądów powszechnych (co najmniej w sprawach, w których test oparty na
uchwale składu połączonych Izb Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-
4110-1/2020 zakończył się z wynikiem negatywnym lub warunkowym, zob. np.
wyroki Sądu Najwyższego z 18 października 2022 r., I USKP 119/21, OSNP 2023
nr 6, poz. 69; z 18 czerwca 2024 r., III USKP 103/23, LEX nr 3727704; z 19 marca
2024 r., III USKP 116/23, LEX nr 3694949; z 27 marca 2024 r., III USKP 41/23, LEX
nr 3716005; z 18 czerwca 2024 r., III USKP 103/23, LEX nr 3727704; z 26 listopada
2024 r., III USKP 86/24, LEX nr 3790614; z 25 marca 2025 r., III USKP 118/24, LEX
nr 3850584; z 23 czerwca 2025 r., III USKP 9/25; z 8 października 2025 r. II PSKP
23/25; postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2025 r. II UZ 61/24).
III UZP 4/25
21
Tak jak unijny środek ochrony prawnej polegający na uznaniu orzeczenia za
niebyłe nie stanowi całkowicie nowego środka ochrony prawnej w systemie prawa
unijnego (zob. uchwała III PZP 1/25, pkt 23-26), tak i środek polegający na braku
związania orzeczeniem „nie-sądu” stanowi ukoronowanie dotychczasowego
orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości dotyczącego braku mocy wiążącej
indywidualnych aktów stosowania prawa (decyzji administracyjnych albo orzeczeń
sądów) pozostających w sprzeczności z prawem unijnym. Podkreślenia wymaga,
że dotychczasowe orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości w tym zakresie – z
uwagi na poszanowanie zasady autonomii proceduralnej oraz powagi rzeczy
osądzonej – miało charakter punktowy. Istotnemu dla niniejszej sprawy unijnemu
środkowi ochrony prawnej najbliżej jest do formuły Rheinmuhlen, zgodnie z którą
istnienie przepisu prawa krajowego powodującego związanie sądów, które nie
orzekają w ostatniej instancji, oceną prawną dokonaną przez sąd wyższego
stopnia, nie może samo z siebie pozbawić tych sądów uprawnienia przewidzianego
w art. 267 TFUE (wyrok TS z 16 stycznia 1974 r., C-166/73, EU:C:1974:3, pkt 5;
zob. także wyroki TS z 5 października 2010 r., C-173/09 Ełczinow, EU:C:2010:581,
pkt 27; z 26 września 2024 r., C-792/22, Energotehnica, EU:C:2024:788, pkt 61; z
5 kwietnia 2016 r., C-689/13, Puligienica Facility Esco SpA (PFE) przeciwko Airgest
SpA, EU:C:2016:199, pkt 36 i 38, por. M. Taborowski, Glosa do wyroku TS z dnia 5
października 2010 r., C-173/09, LEX/el. 2011).
Środek taki wypracowano również w odniesieniu do niektórych orzeczeń
krajowych sądów konstytucyjnych (wyrok TS z 22 lutego 2022 r., C-430/21, RS,
EU:C:2022:99, pkt 75-76; z 26 września 2024 r., C-792/22, MG, EU:C:2024:788,
pkt 59; z 13 lipca 2023 r., C-615/20 i C-671/20, YP i in., EU:C:2023:562, pkt 92). W
ten sposób Trybunał Sprawiedliwości zabezpieczył równość Państw Członkowskich
i ich przynależnych oraz skuteczność i jednolitość wykładni oraz stosowania prawa
unijnego z poszanowaniem zasady autonomii proceduralnej państw członkowskich
(przepis o związaniu sądu niższej instancji wykładnią prawa dokonaną przez sąd
wyższej instancji objęty jest co do zasady wspomnianą zasadą) oraz ich
tożsamości narodowej. Gdyby bowiem wykładnia prawa unijnego lub ocena
zgodności prawa krajowego z prawem unijnym dokonana przez sąd wyższej
instancji budziła wątpliwości sądu niższej instancji, sąd ten mógłby nie zastosować
III UZP 4/25
22
się do krajowych przepisów o takim związaniu, wspierając się autorytetem
Trybunału Sprawiedliwości, do którego musiał wystąpić z pytaniem prejudycjalnym.
Z perspektywy zasady pierwszeństwa prawa unijnego formuła Rheinmuhlen w
kontekście, o który pyta Sąd Apelacyjny w Lublinie, oznaczała, że sąd drugiej
instancji mógłby pominąć art. 39820 k.p.c. w związku z art. 95 uSN, gdyby orzekał w
sprawie unijnej w klasycznym rozumieniu, i tylko pod warunkiem wystąpienia z
pytaniem prejudycjalnym dotyczącym wykładni lub zastosowania przepisów prawa
Unii (bądź krajowych – w przypadku wątpliwości co do ich zgodności z prawem
unijnym).
Formuła Rheinmuhlen byłaby jednak nieprzydatna w niniejszej sprawie.
Kwestia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i jej korygowania
przez organ rentowy nie jest regulowana przez prawo unijne. Ponadto, formuła
Rheinmuhlen zakłada wydanie orzeczenia przez sąd wyższej instancji, a nie przez
organ wykonujący wymiar sprawiedliwości niebędący sądem (co przesądzono w
stosunku do IKNiSP). W tym zakresie wyrok C-225/22 wprowadza więc nowy
wariant formuły Rheinmuhlen. Umożliwia on sądowi krajowemu zignorowanie
poglądów prawnych „nie-sądu” funkcjonującego w strukturze sądu wyższej instancji
(w rozumieniu prawa unijnego) bez potrzeby kierowania pytania prejudycjalnego do
Trybunału Sprawiedliwości. Jest to konsekwencją słusznego rozumowania, zgodnie
z którym sąd spełniający wymogi z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE nie może być
zobowiązany do postępowania w sposób zgodny w wytycznymi „nie-sądu” (zob. w
tym zakresie rozbudowaną argumentację w wyroku TS z 22 lutego 2022 r.,
C-430/21, RS, EU:C:2022:99).
W dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości brak związania
wyrokiem innego sądu mógł także przybrać postać pominięcia krajowych przepisów
o mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia, jeżeli zostało ono wydane z
naruszeniem podziału kompetencji między Unię a państwa członkowskie (wyrok TS
z 18 lipca 2007 r., C-119/05, Lucchini SpA, pkt 59 i n., EU:C:2007:434; zob. M.
Baran, Nakaz windykacji bezprawnie przyznanej pomocy a zasada powagi rzeczy
osądzonej. Glosa do wyroku TS z dnia 18 lipca 2007 r., C-119/05, EPS 2011, nr 3,
s. 44-50; M. Taborowski, Zasada pierwszeństwa a zasada powagi rzeczy
osądzonej w kontekście odzyskiwania nielegalnej pomocy publicznej. Glosa do
III UZP 4/25
23
wyroku TS z dnia 18 lipca 2007 r., C-119/05, LEX/el. 2011; M. Taborowski,
Obowiązek zwrotu pomocy publicznej niezgodnej z prawem UE w przypadku
istnienia definitywnych rozstrzygnięć sądów krajowych. Glosa do wyroku TS z dnia
22 grudnia 2010 r., C-507/08, LEX/el. 2011). W ten sposób zasada efektywności
prawa unijnego i zasada pierwszeństwa w zakresie dotyczącym wyłącznych
kompetencji Komisji Europejskiej przełamywały zasadę poszanowania powagi
rzeczy osądzonej w postępowaniach prowadzonych poza tokiem instancji. Inne
przykłady ograniczenia mocy wiążącej orzeczeń sądowych poza tokiem instancji
obejmują różnego rodzaju czynności procesowe podejmowane na etapie
postępowania wykonawczego lub egzekucyjnego (zob. wyroki TS z 4 października
2024 r., C-633/22, Real Madrid, EU:C:2024:843; z 9 kwietnia 2024 r., C-582/21,
Profi Credit Polska, EU:C:2024:282, zob. również A. Sołtys, Wyrok Trybunału
Sprawiedliwości wydany w trybie art. 267 TFUE nie może być podstawą
wznowienia postępowania zgodnie z art. 4011 k.p.c. – glosa do wyroku Trybunału
Sprawiedliwości z 9.04.2024 r., C-582/21, FY przeciwko Profi Credit Polska S.A.,
EPS 2025, nr 2, s. 23-39).
Analogiczny środek ochrony prawnej, stosowany również punktowo,
wypracowano w odniesieniu do decyzji administracyjnych. Przykładowo w sprawie
Ciola, powstała od daty akcesji Austrii do Unii Europejskiej sprzeczność ostatecznej
decyzji administracyjnej (wydanej przed akcesją) z obecnym art. 56 TFUE
skutkowała niemożnością wyegzekwowania tej decyzji i nakładania kar za jej
niewykonywanie (wyrok TS z 29 kwietnia 1999 r., C-224/97, Ciola, EU:C:1999:212,
pkt 29–34). Z kolei w sprawie Grossmania brak związania ostateczną decyzją
organu (z pewnymi dodatkowymi ograniczeniami wynikającymi z zasady pewności
prawa w przypadku nabycia uprawnień przez osoby trzecie) był konsekwencją
naruszenia zarówno art. 63 TFUE jak i prawa podstawowego do własności z art. 17
KPP (wyrok TS z 10 marca 2022 r., C-177/20, Grossmania, EU:C:2022:175).
Istotny dla niniejszej sprawy unijny środek ochrony prawnej znany jest także
orzecznictwu Sądu Najwyższego. W kwestii dotychczasowego statusu i
konsekwencji orzeczeń wydanych z udziałem osób powołanych do pełnienia urzędu
na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego przez „niby-KRS” dominowało do tej
pory stanowisko oparte na uchwale składu połączonych Izb Sądu Najwyższego z
III UZP 4/25
24
23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/2020. Uchwała ta stanowi zasadę prawną (art. 87
§ 1 uSN) i wiąże każdy skład Sądu Najwyższego. Uchwała ta wiąże pomimo
wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20 (OTK-A 2020, poz.
61). Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela w tym zakresie argumentację
przytoczoną w szczególności w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I KZP 2/22 (OSNKW 2022 nr 6, poz. 22)
oraz uchwały Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22 (OSNP 2022 nr
10, poz. 95). Uchwała BSA I-4110-1/2020 oparta była na koncepcji nieważności
postępowania, a nie na koncepcji orzeczenia nieistniejącego. Jej konsekwencją jest
możliwość podnoszenia przez strony zarzutów apelacyjnych i kasacyjnych
dotyczących niewłaściwego składu sądu (np. wyrok Sądu Najwyższego z 14
grudnia 2022 r., III USKP 126/21, OSNP 2024, nr 1, poz. 8), uwzględnianie z
urzędu przez Sąd Najwyższy nieważności postępowania przed sądem drugiej
instancji (wyroki Sądu Najwyższego z 26 listopada 2024 r., III USKP 86/24, LEX nr
3790614; z 27 marca 2024 r., III USKP 41/23, LEX nr 3716005; z 18 czerwca 2024
r., III USKP 103/23, LEX nr 3727704; z 26 listopada 2024 r., III USKP 86/24, LEX nr
3790614; z 25 marca 2025 r., III USKP 118/24, LEX nr 3850584; z 25 marca 2025
r., III USKP 119/24 LEX nr 3850587; z 23 czerwca 2025 r., III USKP 9/25; z 19
marca 2024 r., III USKP 116/23, LEX nr 3694949), wznawianie postępowań
(postanowienia Sądu Najwyższego z 15 września 2023 r., I CSK 747/23, LEX nr
3614146; z 19 listopada 2024 r., I UZ 21/24, LEX nr 3788195., z 21 stycznia 2022
r., III CO 6/22, LEX nr 3371942), odmowa udzielenia odpowiedzi na pytanie prawne
przedstawione w warunkach nieważności postępowania (postanowienie składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2023 r., III UZP 4/23, OSNP
2024, nr 1, poz. 7).
W orzecznictwie ukształtował się także nurt, zgodnie z którym sąd niższej
instancji nie jest związany poglądami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku
kasatoryjnego Sądu Najwyższego wydanego w wadliwym składzie (postanowienie
Sądu Najwyższego z 13 października 2021 r., III UZ 27/21 (LEX nr 3520479). Na
podobną możliwość zwraca uwagę w odniesieniu do skargi nadzwyczajnej A.
Szydzik (Skarga nadzwyczajna jako środek kontroli konstytucyjności sądowego
stosowania prawa, rozprawa doktorska, Gdańsk 2025, s. 259-260). Analogiczne
III UZP 4/25
25
stanowisko wypracowano w odniesieniu do braku związania składów Sądu
Najwyższego zapatrywaniami prawnymi wyrażonymi przez „niby” Sąd Najwyższy.
Obszerną argumentację w tym zakresie zaprezentowano w uzasadnieniu wyroku
Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1946/22 (LEX nr 3829592).
Uznano w nim, że wykładnia art. 39817 § 2 k.p.c. zgodna z art. 45 ust. 1 Konstytucji,
art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 KPP UE musi prowadzić do wniosku, że apriorycznym i
dorozumianym warunkiem ustanowionego w tym przepisie związania uchwałą
powiększonego składu Sądu Najwyższego jest to, aby uchwała ta była podjęta
przez Sąd Najwyższy w składzie odpowiadającym wszystkim wymaganiom
wyrażonym w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i odpowiadającym temu przepisowi
regulacjach prawa traktatowego i unijnego. W przeciwnym wypadku Sąd Najwyższy
cedowałby w istocie fragment swojej jurysdykcji – w części objętej rozstrzygniętym
zagadnieniem prawnym – na rzecz organu niespełniającego warunków sądu w
rozumieniu konstytucyjnym i traktatowym, co jest niedopuszczalne. Dotyczy to
mutatis mutandis także innych przewidzianych w ustawie przypadków wiążącej
wykładni prawa, która w założeniu ma pochodzić od sądu, a zatem organu władzy
sądowniczej odpowiadającego wymaganiom stawianym w art. 45 ust. 1 Konstytucji
RP (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 października 2021 r., III UZ 27/21).
W sprawie II CSKP 1946/22 warunki te nie zostały spełnione, ponieważ zarówno
uchwała z 22 maja 2024 r., III CZP 21/23 jak i postanowienie Sądu Najwyższego z
7 lutego 2023 r., o przedstawieniu zagadnienia prawnego składowi powiększonemu
Sądu Najwyższego, zapadły w składzie z udziałem osób objętych skutkami uchwały
BSA I-4110-1/2020. Dlatego w sprawie II CSKP 1946/22 przyjęto, że akceptacja
przez Sąd Najwyższy w składzie właściwym do rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej
ograniczenia swojej jurysdykcji, którego podstawę miałby stanowić art. 39817 § 2
k.p.c., oznaczałaby, że orzeczeniu kończącemu postępowanie kasacyjne można by
postawić zasadnie te same zarzuty, które stoją u podstaw przyjęcia, iż podjęta w
sprawie uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego, jak i poprzedzające tę
uchwałę postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego, zapadły w
warunkach nieważności postępowania. W sprawie II CSKP 1946/22 zwrócono
także uwagę, że porządek prawny nie przewiduje szczególnych środków prawnych,
które mogą służyć wzruszeniu uchwał Sądu Najwyższego rozstrzygających
III UZP 4/25
26
zagadnienie prawne, jeżeli zapadły one w warunkach odpowiadających
nieważności postępowania w sprawie. W związku z tym ocena skutków podjęcia
uchwały w warunkach odpowiadających nieważności postępowania w sprawie (art.
379 pkt 4 k.p.c.), z racji niespełniania przez Sąd Najwyższy w składzie
podejmującym uchwałę wymagań niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu
ustanowionego ustawą, musi następować ad hoc w każdym przypadku, w którym
uchwała taka może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. np. postanowienie
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 września 2022 r., I KZP 10/22,
OSNK 2022 nr 11-12, poz. 40, wyroki Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2024 r., II
CSKP 422/23, LEX nr 3711214; z 24 kwietnia 2024 r., II PSKP 21/23, OSNP 2024
nr 12, poz. 117, postanowienia Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., I CSK
2356/23, z 27 czerwca 2024 r., I CNP 114/23, LEX nr 3740699, z 19 lipca 2024 r., I
CSK 3422/23, LEX nr 3738916 i z 20 września 2024 r., I CSK 2305/23, LEX nr
3759554). Konsekwencją braku związania wspomnianą uchwałą była konieczność
samodzielnego zbadania i rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy wszystkich
prawnych aspektów skargi kasacyjnej, stosownie do określonych w niej podstaw i
objętych nimi zarzutów (art. 39813 § 1 k.p.c.). Innym przykładem stwierdzenia braku
związania uchwałą „nie-sądu” jest wyrok Sądu Najwyższego z 24 kwietnia 2024 r.,
II PSKP 21/23, omówiony w uchwale III PZP 1/25.
Podsumowując dotychczasowe wywody, Sąd Najwyższy przypomina, że w
świetle samodzielnie odczytywanego punktu 1 sentencji wyroku w sprawie C-
225/22 sąd krajowy jest zobowiązany nie zastosować się do orzeczenia wydanego
przez „nie-sąd”, zatem oczywiście nie jest związany wykładnią takiego „nie-sądu”.
Natomiast zestawiając punkt 1 i 2 sentencji wyroku w sprawie C-225/22 z uchwałą
III PZP 1/25 taki brak związania jest konsekwencją uznania orzeczenia „nie-sądu” a
samo niezastosowanie się do wyroku „nie-sądu” wyższej instancji nie jest
wystarczające do zapewnienia skuteczności art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Należy
zatem stwierdzić, że - mając na uwadze zasadę prawną uchwały III PZP 1/25 - sąd
drugiej instancji, rozpoznając ponownie sprawę na skutek uwzględnienia skargi
nadzwyczajnej i uchylenia jego wyroku przez Sąd Najwyższy - Izbę Kontroli
Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych orzekający w składzie niespełniającym
wymogów sądu z art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE, gdy ten sąd drugiej instancji uzna
III UZP 4/25
27
skargę nadzwyczajną za zasadną, nie jest związany wykładnią prawa dokonaną
przez IKNiSP. Zatem w myśl uchwały III PZP 1/25 pominięcie poglądów prawnych
IKNiSP wymaga podjęcia przez sąd drugiej instancji, taki jak sąd przedstawiający
pytanie prawne w niniejszej sprawie, dodatkowych czynności. Zgodnie bowiem z
uchwałą III PZP 1/25 - z perspektywy Sądu Najwyższego i ewentualnych
postępowań kasacyjnych zainicjowanych skargami od orzeczeń wydanych przez
Sądy drugiej instancji w wyniku ponownego rozpoznania sprawy – takie ponowne
procedowanie uzależnione jest od uprzedniego rozpoznania skargi nadzwyczajnej
przez sąd spełniający wymogi sądu z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
W tym celu sąd, którego wyrok został uchylony orzeczeniem „nie-sądu” w
postaci Sądu Najwyższego – IKNiSP, powinien zadziałać procesowo. Działanie to
może przybierać postać – w konsekwencji uznania takiego orzeczenia
kasatoryjnego za niebyłe - postanowienia stwierdzającego swoją niewłaściwość do
rozpoznania skargi nadzwyczajnej, wskazującego jako podstawę prawną art. 200
§11 i 14 oraz art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE celem przełamania art. 200 § 2 k.p.c.,
oraz przekazującego sprawę Sądowi Najwyższemu jako sądowi właściwemu
ustrojowo do rozpoznania skargi nadzwyczajnej w składzie spełniającym wymogi
sądu w rozumieniu prawa unijnego. Wówczas Sąd drugiej instancji nie podejmuje
innych działań i nie przystępuje do ponownego rozpoznania sprawy. Alternatywnym
rozwiązaniem jest skorzystanie przez Sąd drugiej instancji lub Sąd pierwszej
instancji (rzadziej, jak powinno to mieć miejsce w sprawie III PZP 1/25 z uwagi na
wniesienie skargi nadzwyczajnej od wyroku Sądu Rejonowego) z formuły C-585/18
A.K. Upoważnia ona sąd niewłaściwy do rozpoznania środka zaskarżenia celem
zapewnienia stronom prawa do sądu, jeżeli w świetle prawa krajowego właściwość
ta została powierzona organowi, który nie spełnia wymogów sądu w rozumieniu
prawa unijnego. Można również wybrać opcję, z której skorzystał Sąd Apelacyjny w
Krakowie, który przedstawił pytanie prejudycjalne w sprawie C-225/22. Polega ona
na stwierdzeniu prawomocności swojego orzeczenia („niby” uchylonego przez
„niby” Sąd Najwyższy) na podstawie art. 364 § 1 k.p.c., gdy – tak jak w sprawie
głównej w sprawie C-225/22 - stosowny wniosek został złożony przez stronę. W
braku takiego wniosku, Sąd drugiej instancji może podjąć działania z urzędu,
uzupełniając normę z art. 364 § 1 k.p.c. o art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE. Taki sposób
III UZP 4/25
28
postępowania jest możliwy do zastosowania w takich sprawach jak niniejsza, gdy
czynność faktyczna podjęta przez IKNiSP określona formalnie mianem wyroku jest
sprzeczna z mającą moc zasady prawnej uchwałą III UZP 3/23. Jest to tym bardziej
właściwy sposób postępowania, gdy sąd drugiej instancji uznaje, jak wynika z
uzasadnienia pytania prawnego, że nie doszło do naruszenia wartości chronionych
za pośrednictwem skargi nadzwyczajnej. W takiej zaś sytuacji - w przypadku
zastosowania formuły C-585/18 A.K. - nie doszłoby do wydania wyroku o innej
treści, ponieważ skarga nadzwyczajna nie zostałaby uwzględniona.
Uzasadnienie przedstawionego w niniejszej sprawie pytania prawnego Sadu
Apelacyjnego w Lublinie wskazuje – przynajmniej w odniesieniu do spraw o
wysokość podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne –
na występowanie swoistej patologii w funkcjonowaniu skargi nadzwyczajnej w
systemie prawnym. Polega ona na wykreowaniu przez IKNiSP równoległej,
odmiennej linii orzeczniczej do wypracowanej przez Sąd Najwyższy w
postępowaniu kasacyjnym. Skargi kasacyjne w takich sprawach jak niniejsza są
bowiem rozstrzygane odmiennie (zgodnie z uchwałą III UZP 3/23) od skarg
nadzwyczajnych (niezgodnie z uchwałą III UZP 3/23). W tej sytuacji strona
postępowania sądowego, która przegrała sprawę o wysokość podstawy wymiaru
składek przed Sądem drugiej instancji, może słusznie zakładać, że z uwagi na moc
zasady prawnej nadanej uchwale III UZP 3/23 (podkreślenia wymaga, że uchwała
ta dotyczy tylko weryfikacji podstawy wymiaru składek w przypadku rozpoczęcia
prowadzenia działalności gospodarczej) wniesienie skargi kasacyjnej od
niekorzystnego dla strony wyroku Sądu Apelacyjnego (opartego na uchwale III UZP
3/23) nie przyniesie korzystnego dla niej rozstrzygnięcia. W tej sytuacji strona nie
inicjuje postępowania kasacyjnego, lecz poszukuje podmiotu uprawnionego do
wniesienie skargi nadzwyczajnej, by wniósł alternatywny nadzwyczajny środek
zaskarżenia do IKNiSP, której linia orzecznicza jest dla strony korzystniejsza. Taki
sposób działania, zarówno strony, jak i podmiotu mającego legitymację do
inicjowania postępowania ze skargi nadzwyczajnej oraz samej IKNiSP, potwierdza
słuszność zarzutów formułowanych wobec instytucji skargi nadzwyczajnej przez
piśmiennictwo oraz ETPCz (wyrok ETPCz z 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko
Polsce (skarga nr 50849/21). Pomijając kontekst ustrojowy wynikający z kompozycji
III UZP 4/25
29
składu IKNiSP, stwierdzenie przez Sąd drugiej instancji, że kasatoryjny wyrok Sądu
Najwyższego (spełniającego wymogi art. 19 TUE) narusza art. 87 § 1 uSN,
uprawniałoby ten sąd do pominięcia art. 39820 k.p.c. Podstawę prawną dla takiego
działania stanowi sprzeczność tego przepisu in concreto z EKPCz jako umową
międzynarodową, mającą wyższą moc w systemie prawnym od art. 39820 k.p.c.
Można również mówić o sprzeczności – w konkretnej sprawie - art. 39820 k.p.c. z
art. 2 w związku z art. 183 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 1 pkt 1 i art. 87 § 1
uSN. W tym przypadku sprzeczność ta wynika z naruszenia zasad składających się
na wartość państwa prawnego przez wypaczenie funkcji Sądu Najwyższego, jaką
jest zapewnienie jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych a przez to zasady
pewności prawa. Ponieważ norma z art. 39820 k.p.c. jest adresowana do sądu
drugiej instancji, a norma z art. 87 § 1 uSN do Sądu Najwyższego, alternatywę do
opisanego wyżej mechanizmu pominięcia art. 39820 k.p.c. stanowi tylko wystąpienie
z pytaniem prawnym w trybie art. 390 k.p.c. dotyczącym zagadnienia prawnego
objętego wykładnią prawa zawartą w wyroku kasatoryjnym a sprzeczną z uchwałą
Sądu Najwyższego mającą moc zasady prawnej.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[r.g.]
