III UZ 24/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 14 maja 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Piotr Prusinowski
SSN Romualda Spyt
w sprawie z odwołania S. P.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Elblągu
o prawo do niezrealizowanej renty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 14 maja 2025 r.,
zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z dnia 30 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 1316/22,
oddala zażalenie.
Piotr Prusinowski Dawid Miąsik Romualda Spyt
UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Elblągu (organ rentowy)
decyzją z dnia 4 maja 2022 r. odmówił S. P. (odwołujący się) prawa do
niezrealizowanego świadczenia po zmarłym ojcu B. P. (wnioskodawca). Wyrokiem
z 5 sierpnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Opolu, V U 741/22 oddalił odwołanie
odwołującego się wniesione od powyższej decyzji oraz orzekł o kosztach procesu.
Sąd Okręgowy ustalił, że decyzją organu rentowego z 24 czerwca 2020 r.
odmówiono wnioskodawcy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.
Wnioskodawca złożył odwołanie od tej decyzji. W trakcie sprawy, która toczyła się
w Sądzie Okręgowym w Opolu, V U 1056/20, w dniu 4 marca 2021 r.
III UZ 24/24
2
wnioskodawca zmarł. Postanowieniem z 12 sierpnia 2021 r. zawieszono
postępowanie w sprawie a postanowieniem z 8 marca 2022 r. zostało ono
umorzone.
Sąd Okręgowy uznając, że odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie
powołał art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa emerytalna), który stanowi, że
w razie śmierci osoby, która zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą,
świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z
którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie ich braku -
małżonkowi i dzieciom, z którymi osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa
domowego, a w razie ich braku - innym członkom rodziny uprawnionym do renty
rodzinnej lub na których utrzymaniu pozostawała ta osoba. Ust. 2 tego artykułu
przewiduje, że osoby wymienione w ust. 1 mają prawo do udziału w dalszym
prowadzeniu postępowania o świadczenia, nieukończonego wskutek śmierci osoby,
która o te świadczenia wystąpiła, natomiast z ust. 3 wynika, że roszenia o wypłatę
świadczeń o których mowa w ust. 1, wygasają po upływie 12 miesięcy od dnia
śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały, chyba że po upływie tego okresu
zgłoszony zostanie wniosek o dalsze prowadzenie postępowania.
W ocenie Sądu pierwszej instancji odwołującemu się nie przysługuje
uprawnienie do nabycia świadczenia po wnioskodawcy (ojcu), ponieważ prawo do
niezrealizowanego świadczenia dotyczy sytuacji, w której wnioskodawca złożył
wniosek o przyznanie takiego świadczenia i zmarł w toku postępowania przed
wydaniem orzeczenia. Ustawodawca posłużył się w art. 136 ustawy emerytalnej
sformułowaniem „nieukończone postępowanie”, natomiast sprawa, która toczyła się
uprzednio z wniosku wnioskodawcy o prawo do renty została prawomocnie
zakończona poprzez umorzenie postępowania, w związku z czym świadczenie nie
może być uznane za należne wnioskodawcy (ojca), wobec czego odwołanie
odwołującego się (syna) nie zasługiwało na uwzględnienie.
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 30 kwietnia 2024 r., III AUa
1316/22 uchylił zaskarżony apelacją odwołującego się wyrok Sądu Okręgowego i
sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Apelacyjny
stwierdził, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy.
III UZ 24/24
3
Sąd drugiej instancji przypomniał, że zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy
emerytalnej, roszczenie o wypłatę świadczenia przysługującego zmarłemu
ubezpieczonemu, o których mowa w ust. 1, wygasają po upływie 12 miesięcy od
dnia śmierci osoby, której świadczenia przysługiwały, chyba że przed upływem tego
okresu zgłoszony zostanie wniosek o dalsze prowadzenie postępowania. Sąd
Apelacyjny zwrócił uwagę, że w trakcie postępowania zainicjowanego wnioskiem
zmarłego wnioskodawcy, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Opolu (V U
1056/20), odwołujący się zawiadomił Sąd w dniu 27 lipca 2021 r. o śmierci ojca,
oraz wskazał, że złożył wniosek o niezrealizowane świadczenie (k. 83 akt V U
1056/20). Pismo to, złożone w terminie 12 miesięcy od śmierci wnioskodawcy (w
dniu 4 marca 2021 r.), należało potraktować jako wniosek o dalsze prowadzenie
postępowania, o którym jest mowa w art. 136 ust. 3 ustawy emerytalnej. Sąd
prowadzący postępowanie w sprawie V U 1056/20 powinien był podjąć je z
udziałem odwołującego się. Tymczasem Sąd ten umorzył przedmiotowe
postępowanie, nie wzywając syna zmarłego do udziału w sprawie.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że wobec złożenia przez odwołującego się pisma
z 27 lipca 2021 r. należało przyjąć, że spełnił on przepisane przez art. 136 ustawy
emerytalnej warunki ubiegania się o niezrealizowane świadczenia, o które
wnioskował jego zmarły ojciec, zważywszy dodatkowo, że Sąd pierwszej instancji
nie kwestionował, iż odwołujący się zalicza się do kręgu osób wymienionego w
art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zasadnicze
znaczenie dla możliwości ubiegania się zmarłego o świadczenie niezrealizowane
przez zmarłego ma zgłoszenie przez uprawnioną osobę wniosku w ustawowym
terminie (art. 136 ust. 3 ustawy emerytalnej), które pozwala zachować materialne
uprawnienie do tego świadczenia. Wtórne są zaś względy o charakterze stricte
procesowym, nawiązujące do umorzenia postępowania wszczętego w wyniku
wniosku złożonego przez zmarłego, zwłaszcza jeżeli w postępowaniu tym
pominięto udział tej osoby. Przeciwna wykładnia jest trudna do pogodzenia z celem
regulacji art. 136 ustawy emerytalnej, ponieważ prowadziłaby do nadmiernego
formalizmu procesowego w sytuacji, gdy istniał następca prawny zmarłego
ubezpieczonego, znajdujący się w kręgu osób wymienionych w ust. 1 tego
przepisu, który złożył wniosek w terminie prekluzyjnym ustanowionym w ust. 3.
III UZ 24/24
4
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji powinien był dokonać
merytorycznej oceny, czy odwołującemu się przysługuje prawo do świadczenia
niezrealizowanego przez wnioskodawcę do dnia jego śmierci. Dokonanie tej oceny
wymaga ustalenia, czy prawo to przysługiwało wnioskodawcy stosownie do art. 57 i
n. ustawy emerytalnej. Z braku tej oceny, sprawa pozostaje nierozpoznana co do
istoty.
Zażalenie na powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego wniósł organ rentowy
zaskarżając wyrok ten w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi oraz zasądzenie
kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm
przepisanych. Skarżący zarzucił naruszenie art. 336 § 4 k.p.c. przez niewłaściwą
ocenę prawną sprawy i błędne przyjęcie, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty
sprawy w związku z czym Sąd Apelacyjny uchylił wyrok i przekazał sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie organu rentowego jest nieuzasadnione.
Sąd drugiej instancji jako podstawę swojego rozstrzygnięcia wskazał
nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. W orzecznictwie
Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, iż „nierozpoznanie istoty sprawy” w
rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez
sąd pierwszej instancji przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja,
przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na
zaniechaniu zbadania (w ogóle) materialnej podstawy żądania pozwu, niezbadaniu
podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu
merytorycznych zarzutów pozwanego i ma miejsce wówczas, gdy rozstrzygnięcie
sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy
(zamiast wielu zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 21 października 2005 r., III CK
161/05, LEX nr 178635; 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07, LEX nr 837059; z 11
sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251). W sprawach z zakresu
ubezpieczeń społecznych nierozpoznanie istoty sprawy polega na nierozpoznaniu
III UZ 24/24
5
przez sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym decyzją Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 marca
2017 r., III UZ 2/17, LEX nr 2254783) oraz zakresem odwołania (por. postanowienia
Sądu Najwyższego: z 11 kwietnia 2006 r., II UZ 1/06, LEX nr 2509554 oraz z 18
marca 2008 r., II UZ 4/08, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 163).
Zdaniem Sądu Najwyższego, Sąd drugiej instancji prawidłowo uznał, że Sąd
pierwszej instancji nie rozpoznał tak rozumianej istoty sprawy. Sąd Apelacyjny
stwierdził, że rozpoznanie sprawy wymagało ustalenia, czy odwołującemu się
przysługuje prawo do świadczenia niezrealizowanego przez wnioskodawcę do dnia
jego śmierci. Sąd Apelacyjny ustalił, że w trakcie postępowania zainicjowanego
wnioskiem zmarłego wnioskodawcy, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Opolu,
V U 1056/20, odwołujący się zawiadomił Sąd o śmierci jego ojca oraz wskazał, że
złożył wniosek o niezrealizowane świadczenie. Pismo to, złożone w terminie 12
miesięcy od śmierci wnioskodawcy. Tymczasem Sąd pierwszej instancji ten
umorzył przedmiotowe postępowanie, nie wzywając syna zmarłego do udziału w
sprawie. Postanowienie to nie zostało doręczone odwołującemu się w niniejszej
sprawie.
Dokonanie oceny, czy odwołującemu się przysługuje prawo do świadczenia
niezrealizowanego przez wnioskodawcę do dnia jego śmierci, wymagało ustalenia,
czy prawo to przysługiwało wnioskodawcy stosownie do art. 57 i n. ustawy
emerytalnej. Trafnie zatem zauważył Sąd drugiej instancji, że w powodu braku tej
oceny, sprawa nie została rozpoznana co do istoty. Postępowanie przed Sądem
Okręgowym nie sprowadzało się bowiem ostatecznie do merytorycznej oceny
zastosowania art. 136 ustawy emerytalnej w tej sprawie. W związku zatem z
brakiem ustalenia niezbędnych do weryfikacji prawidłowości zaskarżonej decyzji
przesłanek wynikających z treści art. 136 ustawy emerytalnej, Sąd drugiej instancji
słusznie uznał, że istota niniejszej sprawy nie została rozpoznana.
Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[r.g.]
III UZ 24/24
6
