III UZ 12/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 13 lutego 2025 r.
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z odwołania S. Z.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle
o zapłatę składek,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 13 lutego 2025 r.,
zażalenia odwołującego się na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie
z dnia 20 marca 2024 r., sygn. akt III AUa 423/22 (WSC U 24/24),
1. oddala zażalenie,
2. nie obciąża S. Z. kosztami postępowania zażaleniowego
strony pozwanej.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z 7 grudnia 2023 r. oddalił apelację
S. Z. od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie z 21 marca 2022 r., który oddalił jego
odwołanie od decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Jaśle z 29 września 2021 r., określającej wysokość należności z tytułu składek za
okres od czerwca do lipca 2021 r.
Postanowieniem z 20 marca 2024 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę
kasacyjną jako niedopuszczalną na podstawie art. 3982 § 1 k.p.c., ponieważ
wartość przedmiotu zaskarżenia nie przekracza kwoty 10.000 zł. Skarżący wartość
przedmiotu zaskarżenia określił na kwotę 5.493 zł. Jej wysokość została ustalona
III UZ 12/24
2
jako suma kwot podanych przez organ rentowy w decyzji z 29 września 2021 r.,
znak RWA [...] (składki na ubezpieczenia społeczne: 3.543,68 zł + 30 zł odsetki,
składki na ubezpieczenia zdrowotne: 1.633,42 zł, składki na Fundusz Pracy,
Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń
Pracowniczych - 285,60 zł).
W zażaleniu zarzucono:
a) na podstawie art. 3983 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c. -
nieważność postępowania, albowiem wyrok i postanowienie odrzucające skargę
kasacyjną w przedmiotowej sprawie wydał SSA X. Y. osoba powołana na w/w
stanowisko z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie
określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., i jednocześnie beneficjent
„dobrej zmiany”. Pan X. Y. na stanowisko Sędziego Sądu Apelacyjnego w
Rzeszowie został powołany na mocy uchwały KRS z dnia […].11.2018 r., nr [...].
Analiza w/w uchwały wykazuje, iż nie uzyskał on poparcia sędziów apelacji
rzeszowskiej wystarczającego dla uzyskania nominacji na stanowisko Sędziego
Sądu Apelacyjnego. Takie poparcie uzyskał dopiero na etapie uchwały KRS, przy
czym należy zaznaczyć, iż w przeciwieństwie do pozostałych sędziów biorących
udział w konkursie pan sędzia X. Y. podpisał listy poparcia kandydatów do nowej
Krajowej Rady Sądownictwa. Biorąc pod uwagę powyższe należy podnieść zarzut
w postaci sprzeczności z przepisami prawa składu sądu orzekającego w danej
sprawie/nienależytej obsady sądu zgodnie z art. 379 pkt 4 k.p.c. Powyższa
wadliwość procesu powoływania Pana sędziego X. Y. i jego korzystanie z tzw.
„dobrej zmiany” prowadzi, w przedmiotowych okolicznościach, do naruszenia
standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz
art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
b) Naruszenie przepisu art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 k.p.c.
poprzez ustalenie, iż dopuszczalność skargi w przedmiotowej sprawie jest
determinowana wartością przedmiotu sporu i wskazanie, iż przedmiotem
postępowania jest „zapłata składek”, gdy w rzeczywistości przedmiotem
postępowania i głównym zarzutem jest objęcie skarżącego obowiązkowym
III UZ 12/24
3
ubezpieczeniem społecznym - wypadkowym, a tym samym skarga kasacyjna
przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia.
c) Naruszenie przepisu art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 k.p.c.
poprzez błędne ustalenie wartości przedmiotu zaskarżenia i pominięcie, iż spór
pomiędzy organem rentowym oraz skarżącym dotyczy nie tylko tej przedmiotowej
sprawy, ale jest bliźniaczy w sprawach rozstrzygniętych przez Sąd Apelacyjny w
wyrokach z dnia 22 marca 2024 r. (III AUa 211/23) oraz 20 marca 2024 r. (III AUa
945/22) zaś suma wartości przedmiotu zaskarżenia wynosi 12.984 zł.
d) Naruszenie przepisu art. 39813 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie, iż skarżący
podniósł zarzut nieważności postępowania, zaś Sąd Najwyższy w granicach
zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a tym samym
istnieje konieczność wypowiedzenia się Sądu Najwyższego w przedmiocie
nieważności postępowania objętego skargą kasacyjną.
e) Naruszenie przepisu art. 39813 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie, iż w
przedmiotowej sprawie doszło do rażącego naruszenia prawa materialnego, a to
art. 48 ustawy o sus w zw. z art. 2 i 10 Konstytucji prowadzącego do nieważności
postępowania poprzez naruszenie przez organ rentowy, a następnie przez Sądy
obu Instancji, podstawowych zasad postępowania administracyjnego, a to:
- zasady zakazu stosowania wykładni rozszerzającej na niekorzyść płatnika
poprzez zastosowanie rozszerzającej wykładni przepisu art. 48 ustawy o sus i
uznanie, iż mimo że sankcję z w/w przepisu przewiduje się wyłącznie w wypadku
niezłożenia deklaracji przez płatnika może być on zastosowany także gdy płatnik
złoży deklarację z błędami. Przepis art. 48 sus mówi „Jeżeli płatnik składek nie
złoży w terminie deklaracji rozliczeniowej”, brak jest w nim mowy o sytuacji złożenia
deklaracji przez płatnika, która zdaniem organu jest niewłaściwa. Przepis ten tym
samym kategorycznie określa sytuację kiedy może zostać w/w przepis być
zastosowany, a nie ma w nim mowy o złożeniu „deklaracji z błędem”. Tym samym
organ powołując się na w/w przepis przekroczył kompetencje ustawowe. Nie można
bowiem na niekorzyść płatnika składek rościć sobie możliwość zastosowania
przepisu w sytuacji kiedy ustawa na to nie zezwala.
- zasady braku domniemania kompetencji. Zakaz domniemywania
kompetencji jest regułą interpretacyjną, która wymaga językowej (ścisłej i literalnej)
III UZ 12/24
4
wykładni przepisów określających kompetencje organów władzy publicznej.
Obowiązek ten wywodzi się z zasady państwa prawnego, zasady podziału władzy
oraz zasady legalizmu, zgodnie z którą organy władzy publicznej powinny działać
na podstawie oraz w granicach prawa. Tym samym organ rentowy naruszył zasadę
braku domniemania kompetencji wydając decyzję na podstawie art. 48 o sus mimo,
iż przepis ten zezwalał wydanie takiej decyzji wyłącznie w wypadku „nie złożenia
deklaracji w terminie”. Tym samym decyzja została wydana bez wyraźnej podstawy
prawnej, nie w ramach istniejącego przepisu prawa i bez kompetencji organu
rentowego.
w konsekwencji:
- błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, iż istniała podstawa
prawna jak i faktyczna wydania zaskarżonego postanowienia i uznanie, iż
dopuszczalność skargi w przedmiotowej sprawie mimo podniesienia zarzutu
nieważności postępowania jak i błędnego określenia przedmiotu postępowania
determinuje wyłącznie wartość przedmiotu sporu w tej sprawie, mimo, iż zgodnie z
art. 3982 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości
przedmiotu zaskarżenia.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania, a także zasądzenie kosztów postępowania
zażaleniowego, a także o załączanie akt postępowania w sprawach III Aua 945/22
oraz III Aua 211/23 Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie i ewentualne łączne
rozpoznanie zażaleń.
Pozwany wniósł o oddalenie zażalenia i zasądzenie kosztów zastępstwa
procesowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie nie jest zasadne z przyczyn metodycznych i merytorycznych.
I. Zarzut pierwszy (a) nie jest zasadny, gdyż Sąd Apelacyjny nie orzekał w
trybie i na podstawie wskazanych w zażaleniu przepisów art. 3983 § 3 k.p.c. i
art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.
Przepisy te wyprzedza podany w zaskarżonym postanowieniu art. 3982 § 1
III UZ 12/24
5
k.p.c., określający przesłanki dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawie
skarżącego, oraz art. 3986 § 2 k.p.c., nakazujący odrzucenie skargi kasacyjnej na
posiedzeniu niejawnym, gdy jest niedopuszczalna ze względu na przesłankę z
art. 3982 § 1 k.p.c.
Nie jest zasadny zarzut nieważności postępowania łączony z art. 379 pkt 4
k.p.c.
Zażalenie nie wykazuje, iżby sprawę rozpoznał sędzia wyłączony z mocy
ustawy – art. 48 k.p.c.
Sędzia powołany na urząd przez Prezydenta RP jest niezawisły i
nieusuwalny.
Ustrój i postępowanie przed sądami regulują ustawy art. 176 ust. 2
Konstytucji RP.
Kwestionowanie statusu Krajowej Rady Sądownictwa nie wystarcza do
stwierdzenia nieważności postępowania, którą ma na uwadze art. 379 pkt 4 k.p.c.
Nie spełnia się podstawa wyłączenia sędziego na mocy ustawy ani na
wniosek (art. 48 i 49 k.p.c.).
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 stycznia 2022 r., sygn. P 10/19, orzekł:
1. Art. 49 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania
cywilnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 1805, z późn. zm.) w zakresie, w jakim za
przesłankę mogącą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności
sędziego w danej sprawie uznaje jakąkolwiek okoliczność odnoszącą się do
procedury powoływania tego sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej
na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa do pełnienia urzędu, jest niezgodny z: a)
art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, b) art. 179 w związku z art. 144
ust. 3 pkt 17 Konstytucji.
2. Art. 31 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z
2021 r., poz. 1904) w związku z art. 49 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks
postępowania cywilnego w zakresie, w jakim za przesłankę wyłączenia sędziego z
orzekania uznaje okoliczność, że obwieszczenie Prezydenta Rzeczypospolitej
Polskiej o wolnych stanowiskach sędziego w Sądzie Najwyższym, na podstawie
którego rozpoczyna się proces nominacyjny sędziów, stanowi akt wymagający dla
swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów (kontrasygnaty), a konsekwencją
III UZ 12/24
6
jego braku jest wątpliwość co do bezstronności sędziego powołanego do pełnienia
urzędu w procedurze nominacyjnej rozpoczętej takim obwieszczeniem, jest
niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 2 oraz art. 144 ust. 3 pkt 17
Konstytucji.
3. Art. 1 w związku z art. 82 § 1 i art. 86, art. 87, art. 88 ustawy z 8 grudnia
2017 r. o Sądzie Najwyższym w zakresie, w jakim stanowi normatywną podstawę
rozstrzygania przez Sąd Najwyższy o statusie osoby powołanej do sprawowania
urzędu na stanowisku sędziego, w tym sędziego Sądu Najwyższego, i
wynikających z tego uprawnieniach takiego sędziego oraz związanej z tym
statusem skuteczności czynności sądu dokonanej z udziałem tej osoby, jest
niezgodny z art. 2 w związku z art. 10, art. 144 ust. 3 pkt 17 i art. 183 ust. 1 i 2
Konstytucji.
Wskazać również należy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca
2020 r., sygn. akt P 13/19, w którym orzeczono, że:
Art. 49 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania
cywilnego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1460, z późn. zm.) w zakresie, w jakim dopuszcza
rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu podniesienia okoliczności
wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na
wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, jest niezgodny z art. 179 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej.
Ponadto wyrok lub uchwała Sądu nie mają rangi ustawy. Odnosi się to
również do orzeczeń sądów europejskich, skoro ustawa wprost zakazuje
kwestionowania statusu sędziego (art. 42a ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o
ustroju sądów powszechnych).
W przypadku konfliktu w tym zakresie między prawem polskim a europejskim
(orzeczenie TSUE albo ETPCz) dla sądu polskiego pierwszeństwo ma orzeczenie
Trybunału Konstytucyjnego (zob. choćby wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 14
lipca 2021 r., P 7/20; z 7 października 2021 r., K 3/21; z 24 listopada 2021 r., K 6/21;
z 10 marca 2022 r., K 7/21).
Nie ma więc prymatu umów międzynarodowych ani orzeczeń Sądów
Europejskich, gdyż ustrój i postępowanie przed sądami polskimi to wyłączna
kompetencja ustawodawcy (art. 176 ust. 2 Konstytucji RP).
III UZ 12/24
7
Dopuszcza tylko test niezawisłości albo indywidualny wniosek o wyłączenie
sędziego, których nie było ani na etapie wyrokowania ani wniosku o przyjęcie skargi
do rozpoznania.
Powołanie sędziego jest wyłączną kompetencją Prezydenta
Rzeczypospolitej Polskiej, którą wykonuje na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa
(postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 21 kwietnia 2020 r., Kpt 1/20).
II. Zarzut drugi (b) nie jest zasadny, gdyż decyzja pozwanego nie dotyczyła
objęcia obowiązkiem ubezpieczenia społecznego a tylko wymiaru składek. Treść
decyzji ZUS wyznacza przedmiot sprawy przed sądem ubezpieczeń społecznych.
Uprawnione jest zatem stwierdzenie, iż przedmiotem sprawy na etapie przed
organem rentowym i na etapie sądowym nie był tytuł podlegania ubezpieczeniom
społecznym, a tylko składka na ubezpieczenia jako pochodna od zobowiązania
wynikającego z tytułu ubezpieczenia.
Innymi słowy nieuprawnione jest zapatrywanie, że skarga kasacyjna w tej
sprawie jest dopuszczalna bez względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, gdyż
przedmiotem sprawy nie było objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego –
art. 3982 § 1 zdanie drugie k.p.c. Dopuszczalność skargi kasacyjnej zależała od
wartości przedmiotu zaskarżenia, która była niższa niż dziesięć tysięcy złotych i
dlatego skarga kasacyjna była niedopuszczalna – art. 3982 § 1 zdanie pierwsze
k.p.c. Konsekwentnie podlegała odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 in fine k.p.c.
(zob. choćby postanowienia Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2011 r., II UK 190/10
i z 7 marca 2023 r., III UZ 36/22).
III. Zarzut trzeci (c) nie jest zasadny, gdyż ocena dopuszczalności skargi
kasacyjnej na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. ma zakres ściśle określony, który nie
wykracza poza indywidualną (daną) sprawę, objętą wyrokiem Sądu Apelacyjnego,
zatem nie obejmuje rozstrzygnięć w innych sprawach wskazanych w zarzucie.
Potencjalne połączenie spraw do wspólnego rozpoznania (art. 219 k.p.c.) również
nie miałoby wpływu na zmianę wartości przedmiotu zaskarżenia, mającego wpływ
na dopuszczalność skargi kasacyjnej, gdyż połączone sprawy nadal są odrębne.
IV. Zarzut czwarty (d) zasługuje na ocenę podobną jak w odniesieniu do
zarzutu pierwszego (a), gdyż powołany art. 39813 § 1 k.p.c. jest aktualny dopiero na
etapie rozpoznania skargi kasacyjnej, dlatego już choćby z tej przyczyny nie został
III UZ 12/24
8
naruszony.
V. Zarzut piąty (e), podobnie jak zarzut czwarty, nie trzyma się reguł
procedury. Z tej przyczyny, że przedmiotem oceny w ramach zażalenia nie może
być badanie zastosowania art. 48 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w
zw. z art. 2 i 10 Konstytucji, gdyż skarżone odrzucenie skargi kasacyjnej nie
obejmuje oceny zgodności z prawem wyroku Sąd Apelacyjnego. Taka kontrola to
domena zarzutów skargi kasacyjnej (art. 3983 § 1 k.p.c.) wraz z oceną nieważności
postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.), do czego nie doszło, gdyż skarga kasacyjna
została odrzucona jako niedopuszczalna. Przedmiotem oceny w ramach zażalenia
na odrzucenie skargi kasacyjnej nie są również ustalenia faktyczne, na których Sąd
powszechny oparł wyrok objęty skargą kasacyjną (art. 3983 § 3 k.p.c.).
Z tych motywów oddalono zażalenie (art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39814
k.p.c.).
O kosztach orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.
i art. 39821 k.p.c., zważając na wynik postępowania w sprawie i dotychczasowe
obciążenie powódki kosztami na rzecz strony pozwanej.
M.D.
r.g.
