III USKP 57/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 27 marca 2025 r.
SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)
SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)
SSN Zbigniew Korzeniowski
w sprawie z odwołania K. M.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle
o zasiłek opiekuńczy, zasiłek chorobowy i zasiłek macierzyński,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 27 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie
z dnia 24 stycznia 2023 r., sygn. akt IV Ua 49/22,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Krośnie do ponownego rozpoznania i orzeczenia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
Halina Kiryło
[SOP]
Jolanta Frańczak Zbigniew Korzeniowski
UZASADNIENIE
III USKP 57/24
2
Działając w oparciu o przepisy ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o
świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i
macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 2780 ze zm.; dalej również jako
ustawa zasiłkowa) oraz ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm.; dalej jako
ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych lub ustawa systemowa), Zakład
Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Jaśle odmówił K. M. prawa do zasiłku
opiekuńczego za okres od dnia 30 grudnia 2016 r. do dnia 27 stycznia 2017 r. oraz
od dnia 15 maja 2017 r. do dnia 30 maja 2017 r. Następnie odmówił jej prawa do
zasiłku chorobowego za okres od dnia 1 września 2015 r. do dnia 29 października
2015 r., od dnia 30 października 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r, od dnia 28
stycznia 2017 r. do dnia 8 lutego 2017 r., od dnia 9 lutego 2017 r. do dnia 14 maja
2017 r., od dnia 31 maja 2017 r. do dnia 13 października 2017 r., od dnia 2 marca
2017 r. do dnia 14 maja 2017 r., od dnia 31 maja 2017 r. do dnia 28 września 2017 r.,
od dnia 29 września 2017 r. do dnia 13 października 2017 r., od dnia 14 października
2017 r. do dnia 27 października 2017 r., od dnia 28 października 2017 r. do dnia 10
listopada 2017 r. Zakład odmówił ubezpieczonej także prawa do zasiłku
macierzyńskiego za okres od dnia 1 stycznia 2016 r. do dnia 19 maja 2016 r. i
zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranych zasiłków wraz z odsetkami, albowiem
wnioskodawczyni od dnia 1 września 2015 r. nie podlegała dobrowolnemu
ubezpieczeniu chorobowemu z uwagi na nieopłacenie składki.
K. M. odwołała się od powyższych decyzji, wnosząc o ich uchylenie i
podnosząc, że od dnia 1 września 2015 r. podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu jako kontynuacji ubezpieczenia obowiązkowego wynikającego z
umowy o pracę.
W odpowiedzi na odwołania Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Jaśle domagał się ich oddalenia, argumentując, że wnioskodawczyni od dnia 1
września 2015 r. nie podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, gdyż
za wrzesień 2015 r. nie opłaciła należnej składki w ustawowym terminie. Opłacenie
składki za jeden miesiąc (sierpień 2015 r.) powoduje, że nie została spełniona
przesłanka legitymowania się 90 dniowym okresem ubezpieczenia chorobowego
warunkującym przyznanie prawa do zasiłku chorobowego. Ponadto organ rentowy
III USKP 57/24
3
podniósł, że decyzją z dnia 18 września 2017 r. wyłączono odwołującą się z
obowiązkowych ubezpieczeń społecznych jako pracownik u płatnika składek M. M.
poczynając od dnia 1 czerwca 2015 r. Decyzja ta została zaskarżona przez
wnioskodawczynię do Sądu Okręgowego w Krośnie, w związku z czym Oddział
wniósł o zawieszenie postępowania do czasu wydania prawomocnego
rozstrzygnięcia w przedmiocie ustalenia podlegania odwołującej się ubezpieczeniom
społecznym.
Pismem z dnia 24 lutego 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w
Jaśle wniósł o podjęcie zawieszonego postępowania, wskazując, że wspomniana
decyzja z dnia 18 września 2017 r. stała się ostateczna w związku z wyrokiem Sądu
Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 9 lutego 2021 r., sygn. akt III AUa 589/18, którym
zmieniono w całości wyrok Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 29 maja 2018 r., sygn.
akt IV U 654/17 i oddalono odwołania zarówno płatnika składek, jak i K. M.
Wyrokiem z dnia 21 września 2022 r. Sąd Rejonowy w Krośnie oddalił
odwołania od wszystkich zaskarżonych w sprawie decyzji organu rentowego
obejmujących sporne okresy oraz zasądził od K. M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w Jaśle kwotę 540 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że bezsporne jest, iż K. M. nie podlega od
dnia 1 września 2015 r. dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, gdyż nie
opłaciła w terminie składki za sierpień 2015 r. natomiast od dnia 1 czerwca 2015 r.
wnioskodawczyni nie podlega jako pracownik obowiązkowym ubezpieczeniom
społecznym u płatnika składek M. M., co stwierdzono prawomocną decyzją z dnia 18
września 2017 r. W rozważaniach prawnych Sąd Rejonowy przypomniał, że z mocy
art. 6 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w
razie choroby i macierzyństwa, zasiłek chorobowy przysługuje osobom objętym
ubezpieczeniem społecznym, o którym mowa w ustawie o systemie ubezpieczeń
społecznych. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy zasiłkowej, zasiłek macierzyński
przysługuje zaś osobie, która w okresie ubezpieczenia chorobowego albo w okresie
urlopu wychowawczego urodziła dziecko.
Sąd pierwszej instancji podkreślił, że jako sąd orzekający w niniejszej sprawie
jest związany ustaleniami innego prawomocnego orzeczenia cywilnego, gdy dotyczy
III USKP 57/24
4
ono tożsamego stanu faktycznego i zostało wydane w sprawie między tymi samymi
stronami postępowania oraz odnosi się do tej samej prejudycjalnej przesłanki.
Sąd przywołał treść art. 84 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w
myśl którego za świadczenia nienależne powinno się uznać świadczenia niesłusznie
wypłacone lub wypłacone w niesłusznie zawyżonej wysokości. W przedmiotowej
sprawie wypłacony K. M. zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński i zasiek
opiekuńczy są świadczeniami nienależnie pobranymi. Sąd Rejonowy zaznaczył, że
nie było podstawy prawnej do wypłaty przez organ rentowy na rzecz odwołującej się
wspomnianych zasiłków, jednakże okoliczność ta została potwierdzona przez Zakład
Ubezpieczeń Społecznych dopiero po zakończeniu realizacji powyższych świadczeń.
Zawarcie przez płatnika składek z K. M. umowy zmierzającej do obejścia prawa, tylko
po to, by osiągnąć nieuzasadnione świadczenia z ubezpieczenia chorobowego,
skutkowało nieważnością umowy. Wyłącznie na skutek zawinionego wprowadzenia
w błąd organu rentowego przez płatnika składek oraz odwołującą się (działających
w porozumieniu stron nieważnej umowy o pracę, których cel był ukierunkowany
jedynie na uzyskanie nienależnych świadczeń ubezpieczeniowych) nastąpiła wypłata
nienależnie pobranych świadczeń.
Wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżyła K. M., wnosząc o jego uchylenie,
zniesienie postępowania przed Sądem Rejonowym i przekazanie sprawy temu
Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i
uwzględnienie złożonego przez nią odwołania przez przyznanie jej prawa do zasiłku
chorobowego, opiekuńczego i macierzyńskiego w okresach wskazanych w
zaskarżonych decyzjach oraz ustalenie, że w związku z tym odwołująca się nie ma
obowiązku zwrotu wypłaconych jej świadczeń.
Sąd Okręgowy w Krośnie wyrokiem z dnia 24 stycznia 2023 r. oddalił apelację
wnioskodawczyni oraz zasądził od K. M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddziału w Jaśle kwotę 120 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 lutego 2023 r. do
dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
apelacyjnym.
W ocenie Sąd drugiej instancji, wbrew zarzutom podniesionym w apelacji, w
sprawie nie doszło do naruszenia przepisów proceduralnych skutkującego
nieważnością postępowania. Skarżąca zarzuciła, że brak przeprowadzenia rozprawy
III USKP 57/24
5
przez Sąd pierwszej instancji implikował pozbawieni jej możności obrony swych praw,
bowiem nie mogła ona zaprezentować stanowiska co do tego, iż pobierając zasiłki,
była przekonana, że należą się jej one. Sąd Rejonowy rozpoznając sprawę,
przeprowadził prawidłowe postępowanie dowodowe i w oparciu o zgromadzony
materiał wywiódł właściwe wnioski. W szczególności Sąd pierwszej instancji trafnie
ocenił znaczenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 9 lutego 2021 r.,
sygn. III AUa 589/18 i słusznie stwierdził, że jest związany ustaleniami tego
prawomocnego orzeczenia, gdyż dotyczyło ono tożsamego stanu faktycznego i
zostało wydane w sprawie między tymi samymi stronami postępowania oraz w
odniesieniu do tej samej prejudycjalnej przesłanki.
Sąd Okręgowy podzielił ustalenia Sądu Rejonowego stwierdzające, że
wypłata (nienależnie pobranych) świadczeń nastąpiła wyłącznie na skutek
zawinionego wprowadzenia w błąd organu rentowego przez K. M. oraz płatnika
składek, działających w porozumieniu stron nieważnej umowy o pracę, których cel
był ukierunkowany jedynie na uzyskanie nienależnych świadczeń
ubezpieczeniowych. W konsekwencji tego Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął,
że odwołująca się wypełniła dyspozycję przepisu art. 84 ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych. Apelacja stanowiła zaś dowolną polemikę z trafnymi
ustaleniami i wnioskami Sądu Rejonowego.
K. M. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Krośnie,
zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawach: 1) naruszenia
przepisów prawa materialnego, a to art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2
ustawy systemowej, przez: a) niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że wypłacone
ubezpieczonej świadczenia stanowią świadczenia nienależnie pobrane w sytuacji,
gdy w rzeczywistości świadczenia te nie posiadały cech świadczeń nienależnie
pobranych, określonych w powołanych przepisach, w szczególności nie zostały one
wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo
w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego
świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia; b) całkowite pominiecie, że
warunkiem koniecznym uznania wypłaconych świadczeń jako mających charakter
świadczeń nienależnie pobranych jest jednoznaczna świadomość osoby, która
świadczenie pobrała, o braku prawa do niego oraz uznanie, iż ubezpieczona w dacie
III USKP 57/24
6
wystąpienia z wnioskiem o wypłatę należnych jej świadczeń w sposób świadomy
wprowadziła w błąd organ rentowy; c) niewłaściwe zastosowanie polegające na
zobowiązaniu ubezpieczonej do zwrotu pobranych świadczeń, mimo że otrzymane
kwoty w oparciu o wyżej powołane przepisy ustawy systemowej nie stanowiły
nienależnie pobranych świadczeń, albowiem w chwili wypłaty wskazywanych w
zaskarżonych decyzjach zasiłków odwołująca się była przekonana, iż świadczenia te
należą się jej, pozostając w całkowitym zaufaniu do wydanych w tym zakresie decyzji
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co oznacza, że nie doszło do ziszczenia się
przesłanek z art. 84 ust. 2 ustawy systemowej; 2) naruszenia przepisów
postępowania: a) art. 378 § 1 k.p.c., przez nierozpoznanie sprawy w granicach
apelacji, polegające na nierozpoznaniu wszystkich zarzutów apelacji, w tym
należytego odniesienia się do zarzucanego wyrokowi Sądu pierwszej instancji
naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 232 i art. 233 k.p.c. oraz braku
jakiegokolwiek odniesienia do stawianego w apelacji zarzutu naruszenia przez Sąd
Rejonowy art. 3271 § 1 k.p.c.; b) art. 328 § 2 związku z art. 391 k.p.c., polegające na
braku należytego uzasadnienia zaskarżonego wyroku, odpowiadającego wymogom
procesowym, w szczególności przez brak wskazania podstawy faktycznej i prawnej
wydanego przez Sąd drugiej instancji rozstrzygnięcia i poprzestanie na lakonicznym
jedynie stwierdzeniu, że chybione są podniesione w apelacji zarzuty naruszenia
przepisów art. 84 ustawy systemowej oraz art. 232 i art. 233 k.p.c., podczas gdy
powinnością Sądu Okręgowego w Krośnie było podanie w uzasadnieniu wydanego
orzeczenia przyczyn podjęcia przyjętego stanowiska, wskazanie powodów uznania
twierdzeń i zarzutów ubezpieczonej za nietrafne lub bezzasadne, przekonanie jej co
do słuszności zastosowanego przez Sąd podejścia tak dotyczącego zgodności
orzeczenia z prawem, jak również umożliwienia przeprowadzenia kontroli
apelacyjnej albo kasacyjnej.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Krośnie do
ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach procesu z uwzględnieniem
kosztów dotychczasowego postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego
wyroku oraz orzeczenie co do istoty sprawy zgodnie z żądaniem apelacji, przez
uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie na rzecz ubezpieczonej
III USKP 57/24
7
kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm
przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi
oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów
zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna jest uzasadniona.
Na wstępie rozważań należy przypomnieć, że z mocy art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd
Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach
podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak pod rozwagę nieważność
postępowania. W myśl art. 3983 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna może być oparta na
podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe
zastosowanie (pkt 1) oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli
uchybienia te mogły mieć wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Zgodnie z utrwalonym w
judykaturze poglądem, pod pojęciem podstawy skargi kasacyjnej rozumie się zaś
konkretne przepisy prawa, które zostały w niej wskazane z jednoczesnym
stwierdzeniem, że wydanie wyroku nastąpiło z ich obrazą. W razie oparcia skargi
kasacyjnej na podstawie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. konieczne jest, aby - poza
naruszeniem przepisów proceduralnych - skarżący wykazał, że konsekwencje
wadliwości postępowania były tego rodzaju, iż kształtowały lub współkształtowały
treść zaskarżonego orzeczenia. Obie podstawy kasacyjne pozostają ze sobą w
związku funkcjonalnym. W świetle art. 227 w związku z art. 382 k.p.c. nie jest bowiem
możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem
procesowym ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, Monitor Prawa Pracy 2006 nr
10, s. 541). I odwrotnie - zarzuty naruszenia przepisów postępowania mają
znaczenie, jeżeli uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, zatem
wpierw decyduje prawidłowo rozumiane prawo materialne, które określa przesłanki
dochodzonego świadczenia, a te wyznaczają, jakie ustalenia stanu faktycznego są
konieczne i mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu. W konsekwencji tego, zarzuty
III USKP 57/24
8
podstawy procesowej nie mogą być dowolne, lecz muszą pozostawać w związku z
normą prawa materialnego, od której zależy wynik sprawy.
Odnosząc się w pierwszej kolejności do kasacyjnych zarzutów naruszenia
przepisów postępowania, należy stwierdzić, że są one chybione, a w przypadku
obrazy art. 328 § 2 k.p.c. - błędnie oznaczone. Skarżąca podnosi, że Sąd drugiej
instancji nie rozpoznał złożonej przez nią apelacji, w szczególności w zakresie
zarzutów naruszenia przepisów postępowania, w tym nierespektowania przez Sąd
pierwszej instancji zasady swobodnej oceny dowodów. Wskazuje ponadto na
wadliwość uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, nietrafnie sugerując, że doszło
do naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., podczas gdy w chwili orzekania przez Sąd drugiej
instancji kwestię wymaganej treści uzasadniania wyroku normował przepis art. 3271
k.p.c. (ustawa z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania
cywilnego oraz niektórych innych ustaw; Dz.U. z 2019 r., poz. 1469). Niezależnie od
powyższego, godzi się podkreślić, że zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. (a w
stosunku do orzeczenia sądu drugiej instancji – art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1
k.p.c.; obecnie art. 3271 k.p.c.) może być usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych
okolicznościach, w których treść uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji
uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do
wydania orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do
niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego (wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 182; z dnia
5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNAPiUS 2003 nr 15, poz. 352; z dnia 24 lutego
2006 r., II CSK 136/05, LEX nr 2009730; z dnia 18 marca 2003 r. IV CKN 1862/00,
LEX 109420, a także postanowienia: z dnia 20 lutego 2003 r. II CKN 1138/00, LEX
78271 i z dnia 5 kwietnia 2002 r. II CKN 1368/00, LEX 54382). Niemniej jednak takie
niedostatki uzasadnienia mogą być oceniane jedynie w kontekście podniesionego w
skardze zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego, bez którego nie jest
możliwa kontrola kasacyjna prawidłowości rozstrzygnięcia polegającego na
subsumpcji ustalonych faktów pod określoną normę prawa materialnego.
W judykaturze przyjmuje się, że jeżeli sąd drugiej instancji w pełni podziela
ocenę dowodów, której dokonał sąd pierwszej instancji, to nie ma obowiązku
ponownego przytaczania w uzasadnieniu wydanego orzeczenia przyczyn, dla
III USKP 57/24
9
których określonym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W takim
wypadku wystarczy zdecydowane stwierdzenie, że podziela argumentację
zamieszczoną w uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej instancji, w którym
poszczególne dowody zostały wyczerpująco omówione i traktuje ustalenia
pierwszoinstancyjne jako własne. Nie ma również przeszkód, by sąd drugiej instancji
odwołał się także do oceny prawnej sądu pierwszej instancji, jeżeli w pełni ją podziela
i uznaje za wyczerpującą (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2012 r.,
I CSK 72/12, LEX nr 1215604; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2014 r.,
II PK 284/13, LEX nr 1590288).
W takim przypadku dochodzi w postępowaniu drugoinstancyjnym do wyłomu
w realizacji zasady bezpośredniości, gdyż sąd orzekający, chociaż sam nie
przeprowadził postępowania dowodowego, dokonuje własnej oceny wyników tego
postępowania, a w następstwie tej oceny - również stosownych ustaleń faktycznych
(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC 1999
nr 7-8, poz. 124). Takie działanie sądu drugiej instancji nie przeczy jednak nałożonej
nań funkcji rozpoznawczej w ramach postępowania apelacyjnego. Wówczas, gdy
sąd odwoławczy podziela poglądy sądu niższego rzędu co do oceny dowodów,
ustaleń faktycznych i rozważań prawnych, może ograniczyć się do stwierdzenia, że
przyjmuje ustalenia i wnioski tego sądu jako swoje własne. Nie oznacza to, że nie
została w ten sposób zrealizowana zarówno funkcja rozpoznawcza, jak i kontrolna
sądu odwoławczego.
Stanowisko Sądu Okręgowego było kategoryczne i jednoznaczne,
podzielające ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy.
Przy weryfikacji prawidłowości uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji nie może
jednak umknąć to, że w sprawie kluczowe znaczenie przypisano uprzedniemu
wyrokowi Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 9 lutego 2021 r., sygn. akt III AUa
589/18, pozostającemu w związku z obecnie rozpoznawaną sprawą.
Wynikające z art. 365 k.p.c. związanie wyrokiem sądu cywilnego zobowiązuje
do respektowania zarówno ustaleń faktycznych stanowiących bezpośrednio
podstawę rozstrzygnięcia, jak i podstawy prawnej. Dotyczy to jednak tylko tych
ustaleń faktycznych, które w związku z podstawą sporu stanowiły przedmiot
rozstrzygnięcia. Należy bowiem pamiętać, że omawiane związanie ograniczone jest
III USKP 57/24
10
do sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów. Z tego względu dominuje
stanowisko, że sąd nie jest związany ustaleniami i oceną dowodów dokonanymi w
innej sprawie. Zwraca się przy tym uwagę, że – czyniąc samodzielne ustalenia - sąd
nie może ignorować stanowiska zajętego w innej sprawie, w której stan faktyczny był
konstruowany na podstawie tego samego zdarzenia, lecz biorąc je pod uwagę,
obowiązany jest dokonać własnych, wszechstronnych ustaleń i samodzielnych ocen,
które w rezultacie mogą doprowadzić do odmiennych konkluzji (wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 7 grudnia 2017 r., V CSK 197/17, LEX nr 2434726).
W związku z powyższym nie można uznać za trafną tezę, że w sprawie o zwrot
nienależnie pobranego świadczenia sąd orzekający był zwolniony z obowiązku
poczynienia samodzielnie ustaleń, ponieważ wiążą go w pełni ustalenia i ocena
dowodów w sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniom społecznym i
dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27
sierpnia 2024 r., I USKP 122/23, LEX nr 3748654 oraz z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK
248/10, LEX nr 898418 i powołane tam orzeczenia). Wyrażone w wyroku
stwierdzającym niepodleganie ubezpieczeniom społecznym poglądy sądu dotyczące
sfery motywacyjnej osoby zgłaszającej się do ubezpieczeń społecznych nie mają
automatycznie mocy wiążącej w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia,
gdzie istotne znaczenie ma ocena okoliczności faktycznych pod kątem tego, czy
istniały przesłanki domagania się owego zwrotu, określone w art. 84 ust. 2 ustawy
systemowej (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 lutego 2023 r., III USK
184/22, LEX nr 3554543 i z dnia 12 września 2023 r., III USK 320/22, LEX nr
3606482).W każdym bowiem przypadku, w którym przyjmuje się, że świadczenie
zostało nienależnie pobrane w rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy systemowej i w
związku z tym podlega zwrotowi na podstawie art. 84 ust. 1 tej ustawy, taka konkluzja
musi zostać poprzedzona dokonaniem wyczerpujących ustaleń faktycznych
dotyczących stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie (wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2022 r., II USKP 156/21, LEX nr 3434029).
Jednocześnie analizy, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, należy
dokonywać w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy
okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego realizacji przez organ rentowy.
III USKP 57/24
11
Sąd Okręgowy, przyjmując za własne ustalenia faktyczne i oceny prawne Sąd
Rejonowego, poniechał niezbędnych ustaleń koniecznych dla oceny zastosowania
art. 84 ust. 2 ustawy systemowej. Przytoczenie stwierdzeń zawartych w uprzednio
wydanym wyroku w sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym trzeba uznać
za niewystarczające. O przesłankach obowiązku zwrotu nienależnie pobranego
świadczenia nie przesądza per se to, że nie było podstawy prawnej do wypłaty przez
organ rentowy na rzecz K. M. zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego i zasiłku
opiekuńczego, a fakt ten został potwierdzony przez Zakład Ubezpieczeń
Społecznych dopiero po zakończeniu realizacji powyższych świadczeń, jak również
to, że zawarcie przez płatnika składek z odwołującą się umowy zmierzającej do
obejścia prawa, jedynie po to, by osiągnąć nieuzasadnione świadczenia z
ubezpieczenia chorobowego, skutkowało nieważnością tejże umowy.
Uznanie, że skarżąca umyślnie wprowadziła w błąd organ rentowy, było
konkluzją przedwczesną, skoro wywodzono ją głównie z ustaleń poczynionych w
postępowaniu w sprawie o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym.
Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze,
wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została
pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (art. 84 ust. 2
pkt 1 ustawy systemowej), jak też osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie
nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego
wprowadzenia w błąd organu rentowego (art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej; zob.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 2009 r., I UK 174/09, LEX nr 585709 czy
postanowienie z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 120/22, LEX nr 3554547). W prawie
ubezpieczeń społecznych "świadczenie nienależnie pobrane" to nie tylko
"świadczenie nienależne" (obiektywnie, na przykład wypłacane bez podstawy
prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc pobrane przez osobę, której można
przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone
działania/zaniechania (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r., I UK
98/19, LEX nr 3067436). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło
w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności powodujących
konieczność zwrotu świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania
osoby, która spowodowała wypłatę świadczenia (wyroki Trybunału Ubezpieczeń
III USKP 57/24
12
Społecznych: z dnia 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSP 1966 nr 10, poz. 247;
z dnia 27 maja 1966 r., I TR 49/66, niepublikowany; z dnia 13 października 1966 r.,
I TR 693/66, niepublikowany; wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 lutego 1987 r.,
II URN 16/87, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1988 nr 6; z dnia 24 listopada
2004 r., I UK 3/04, OSNP 2005 nr 8, poz. 116; jak też R. Babińska: Wzruszalność
prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007, s. 207; B. Gudowska: Zwrot
nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, część 1, Praca i
Zabezpieczenie Społeczne 2011 nr 7, s. 18; M. Bartnicki (w:) K. Antonow, M.
Bartnicki, B. Suchacki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, Warszawa 2009, s. 582). W orzecznictwie zwraca się uwagę, że prawo
ubezpieczeń społecznych nie wykształciło własnej definicji winy (wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK 416/17, OSNP 2019 nr 7, poz. 90).
Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie
świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru
ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej błąd stanowi
następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego
wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia
prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Ów błąd wiąże się
zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego,
z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną,
odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o
stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek świadomego zachowania
osoby pobierającej świadczenie (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 lipca 1998 r.,
II UKN 147/98, OSNAPiUS 1999 nr 14, poz. 471; z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN
406/98, OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 196; z dnia 14 kwietnia 2000 r., II UKN 500/99,
OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 623; z dnia 5 kwietnia 2001 r., II UKN 309/00, OSNP
2003 nr 2, poz. 44; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 385/03, OSNP 2005 nr 2, poz. 25;
z dnia 16 grudnia 2008 r., I UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148; z dnia 27
stycznia 2011 r., II UK 194/00, LEX nr 786392; z dnia 9 marca 2012 r., I UK 335/11,
LEX nr 1212052; z dnia 9 lutego 2017 r., II UK 699/15; LEX nr 2255424). Na tle
art. 84 ust. 1 i 2 ustawy systemowej, zarzut pobrania nienależnego świadczenia z
ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która
III USKP 57/24
13
otrzymała świadczenie bezpodstawnie, i to jedynie wówczas, gdy osoba ta w chwili
jego wypłaty (a nie po zaprzestaniu jego realizacji przez organ rentowy) miała
świadomość, że świadczenie jej się nie należy. Co więcej, istotne jest, że sam tylko
brak prawa do świadczenia nie jest samoistną przesłanką uzasadniającą obowiązek
zwrotu świadczenia na podstawie art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 19 lutego 2021 r., I USK 79/21, LEX nr 3122782 i z dnia 6
września 2017 r., I UK 376/16, LEX nr 2389591).
Na marginesie warto jednak dodać, że jeżeli strony umowy o pracę nie
zamierzają wywołać skutku prawnego w postaci nawiązania stosunku pracy, a ich
oświadczenia uzewnętrznione umową o pracę zmierzają wyłącznie do wywołania
skutku w sferze ubezpieczenia społecznego, to taka umowa, jako pozorna, jest
nieważna (art. 83 § 1 k.c.). Okoliczność, że zgłoszenia danej osoby do ubezpieczeń
społecznych dokonuje rzekomy pracodawca, nie oznacza, iż rzekomy pracownik,
wnioskując o świadczenia z ubezpieczeń społecznych z powołaniem się na objęcie
go takimi ubezpieczeniami w związku z zawarciem umowy o pracę, nie wprowadza
świadomie w błąd organu rentowego w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy
systemowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2013 r., II UK 11/13, OSNP
2014 nr 5, poz. 72). Ewentualnie przyjęcie takiego wniosku musi być jednak
potwierdzone przeprowadzonym samodzielnie przez sąd postępowaniem
dowodowym niezbędnym dla zastosowana normy prawa materialnego właściwego
dla przedmiotu sporu. Oczywiście sąd może i powinien uwzględnić także materiał
dowodowy zebrany w toku procesu sądowego o podleganie danej osoby
ubezpieczeniom społecznym, jednak na tej podstawie musi dokonać samodzielnych
ustaleń co do okoliczności istotnych z punktu widzenia ustawowych kryteriów
żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Ocena prawidłowości wykładni i
zastosowania przepisów prawa materialnego jest możliwa tylko wówczas, gdy
pozwalają na nią ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji, stanowiące podstawę
wydania zaskarżonego wyroku (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 marca 2003 r.,
V CKN 1825/00, LEX nr 784216 oraz z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12, LEX
nr 1360254). Dlatego też zastosowanie przepisów prawa materialnego do
niedostatecznie ustalonego przez sąd drugiej instancji stanu faktycznego oznacza
wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak
III USKP 57/24
14
stosownych ustaleń uzasadnia kasacyjny zarzut naruszenia prawa materialnego
przez jego niewłaściwe zastosowanie (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca
2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524 oraz z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12,
LEX nr 1229815).
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 oraz
art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.
[r.g.]
