III USKP 116/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 lutego 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Halina Kiryło
SSN Krzysztof Rączka
w sprawie z odwołania W. S.
od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość policyjnej renty inwalidzkiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 25 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z dnia 29 maja 2023 r., sygn. akt III AUa 371/22,
uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny we Wrocławiu, wyrokiem z dnia 29 maja 2023 r., zmienił
zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 30 listopada 2021 r. i
III USKP 116/24
2
oddalił odwołanie W. S. od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno - Rentowego
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lipca 2017 r. w
przedmiocie ponownego ustalenia wysokości policyjnej renty inwalidzkiej.
W sprawie ustalono, że W. S. urodziła się […] 1951 r. Do Służby
Bezpieczeństwa została przyjęta 1 grudnia 1970 r. i pełniła ją jako wywiadowca
(Wydział B). Ten pion zajmował się zabezpieczaniem terenu [...] pod względem
kontrwywiadowczym oraz obserwacją i rozpoznaniem osób podejrzanych o
popełnianie przestępstw, kontrwywiadem. Zwykle zlecenia pochodziły z Wydziałów
Kryminalnych; były także zadania związane z obserwacją dyplomatów. Do jej
obowiązków należało: ustalanie kontaktów, adresów, wykonywanie zdjęć; nie
pozyskiwała „TW” ani osobowych źródeł informacji.
W okresie stanu wojennego ubezpieczona wykonywała identyczne czynności,
jak też była kierowana do obserwowania uczestników i przebiegu demonstracji oraz
wieców, które miała udokumentować. Ubezpieczona nie podejmowała żadnych
czynności operacyjnych w stosunku do tych osób, także nie miała zadań odnośnie
do księży. Z opinii służbowych (z 11 maja 1972 r. i 10 stycznia 1979 r.) wynikało, że
jest pracownikiem zdyscyplinowanym, pomysłowym, dobrze ustala kontakty i adresy,
wykonuje zdjęcia operacyjne.
Ubezpieczona przeszła pozytywną weryfikację i została przyjęta do UOP z
dniem 1 sierpnia 1990 r. i nadal wykonywała te same czynności, jak w okresie
zatrudnienia w Służbie Bezpieczeństwa. Z dniem 1 sierpnia 1998 r. przeszła na
emeryturę policyjną, a dwa lata później otrzymała policyjną rentę inwalidzką.
W informacji z dnia 3 marca 2017 r. Instytut Pamięci Narodowej wskazał, że
ubezpieczona od 1 grudnia 1970 r. do 31 lipca 1990 r. pełniła służbę na rzecz
totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy policji. Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego. Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego. Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Straży Marszałkowskiej. Służby Ochrony Państwa. Państwowej Straży Pożarnej.
Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2020 r.,
poz. 783; dalej jako ustawa zaopatrzeniowa).
III USKP 116/24
3
Decyzją pozwanego z dnia 18 lipca 2017 r. ponownie ustalono wysokość renty
inwalidzkiej (art. 22a w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej).
Sąd Okręgowy uznał odwołanie za uzasadnione, gdyż w spornym okresie
ubezpieczona nie dopuszczała się czynów polegających na zwalczaniu opozycji
demokratycznej, związków zawodowych, stowarzyszeń, kościołów i związków
wyznaniowych, a więc jej służba nie była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Nie
dopuszczała się również łamania prawa do wolności słowa i zgromadzeń, a
przeciwko odwołującej się nie były prowadzone postępowania przez Komisję
Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny zaznaczył, że sąd
powszechny nie jest związany informacją o przebiegu służby, lecz analiza
zgromadzonego materiału dowodowego daje podstawy do oceny, iż służba
odwołującej się mieściła się w definicji art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, zwłaszcza
po analizie opinii służbowych (na przykład w okresie 1975 do 1979 r. wykonała 61
różnych ustaleń oraz 54 zdjęcia operacyjne).
Sąd Okręgowy pominął, że po 16 latach pracy w obserwacji zewnętrznej
przeszła do pracy operacyjnej związanej z „legendowaniem ludzi”, sprzętu i lokali.
Wzorowo prowadziła te zagadnienia, cechowała ją systematyczność i rzetelność.
Prawidłowo sporządzała dokumenty operacyjne w tym instrukcje i regulaminy
związane z konspiracją, dbając i ich przestrzeganie w całym wydziale. Stąd
uzyskanie pozytywnej weryfikacji i podjęcie pracy w UOP nie zmienia charakteru jej
wcześniejszej służby.
Zdaniem Sądu odwoławczego, lektura akt osobowych ubezpieczonej, jak i
dokumentu określającego zakres zadań oraz obowiązków jednostki, w której pełniła
służbę doprowadza do wniosku, że dobrowolnie i świadomie wpisała się w model
państwa totalitarnego PRL i wspierała go. Idąc dalej, Sąd odwoławczy zwrócił uwagę,
że treść art. 13b ustawy zaopatrzeniowej jest jasna, zaś jego wykładnia leksykalna
wskazuje wprost, że służbą na rzecz totalitarnego państwa była każda służba
pełniona okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r.
W końcu Sąd Apelacyjny odwołał się do orzecznictwa Sądu Najwyższego
(uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20, OSNP
2021 nr 3, poz. 28) i stwierdził, że skutki z art. 22a ustawy zaopatrzeniowej nie
III USKP 116/24
4
wynikają jedynie z formalnej przynależności do określonych służb, czy jej pełnienia
w wymienionych w art. 13b ustawy cywilnych i wojskowych instytucji (formacji), ale
wymagana jest również ocena merytoryczna dotycząca przebiegu rzeczywistego tej
służby i pełnionych funkcji i ról lub braku udziału w zwalczaniu wszelkich ruchów
wolnościowych i dążeń demokratycznych. Powołana uchwała Sądu Najwyższego
jednoznacznie wyklucza automatyczne utożsamienie służby na rzecz formacji
wyszczególnionych w powyższych przepisach, jako wystarczających do
zmniejszenia świadczenia. Podejście wyłącznie schematyczne i formalistyczne
organu rentowego w tej kwestii nie znajduje uzasadnienia, w oderwaniu od
rzeczywistego rodzaju wykonywanych obowiązków w ramach pełnionej służby.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, to indywidualna ocena przebiegu spornego
okresu służby wnioskodawczyni daje podstawy do uznania, że była to działalność na
rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Stąd Sąd
Apelacyjny orzekł z mocy art. 386 § 1 k.p.c.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył pełnomocnik odwołującej się w całości,
wskazując na naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na
wynik sprawy, to jest: (-) art. 382 w związku z art. 387 § 21 pkt 1 k.p.c. i art. 391 § 1
k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c., przez dokonanie wadliwej kontroli instancyjnej
wyroku Sądu pierwszej instancji i nierozważenie całokształtu okoliczności
ujawnionych w toku postępowania oraz fragmentarycznej, jednostronnej i wybiórczej
analizie oraz ocenie zgromadzonego materiału dowodowego, nieodpowiadającej
kryteriom wynikającym z treści wskazanych przepisów postępowania cywilnego, w
wyniku której Sąd odwoławczy zmienił ocenę ustaleń faktycznych Sądu Okręgowego,
wskazując, że wnioskodawczyni pełniła służbę na rzecz państwa totalitarnego, w
szczególności przez swobodną ocenę dowodów w postaci zeznań wnioskodawczyni,
a także dokumentów zgromadzonych w aktach IPN, zwłaszcza opinii służbowych,
podczas gdy prawidłowa ocena tych dowodów nie daje podstaw do przyjęcia, że
podczas służby przed 31 lipca 1990 r., W. S. podejmowała jakiekolwiek działania,
które mogłyby zostać ocenione jako naruszające prawa i wolności człowieka; oraz
naruszenie prawa materialnego, to jest : (-) art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, przez
dokonanie oceny kryterium służby na rzecz państwa totalitarnego wyłącznie w
oparciu o literalną wykładnię tego przepisu i przyjęcie, że już sam fakt służby w danej
III USKP 116/24
5
formacji, a nie indywidualne czyny wnioskodawczyni, wystarczyły do obniżenia
przysługujących jej świadczeń; (-) art. 22 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, przez jego
niezastosowanie, podczas gdy w ustalonym stanie faktycznym nie sposób stwierdzić,
aby W. S. pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa; (-) rażące i mające istotny
wpływ na treść zaskarżonego wyroku naruszenie prawa materialnego, a to art. 22a
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, przez jego zastosowanie, w sytuacji gdy w ustalonym
stanie faktycznym nie sposób przyjąć, aby W. S. pełniła służbę na rzecz totalitarnego
państwa, skutkującą zmniejszeniem o 10% podstawy wymiaru świadczenia za każdy
rok służby w okresie od 1 grudnia 1970 r. do 31 lipca 1990 r., co świadczy o
nieuzasadnionym naruszeniu praw rentowych wnioskodawczyni, a ponadto
zastosowanie tej normy, w sytuacji gdy wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień
rentowych jedynie za służbę w okresie od 1 grudnia 1970 r. do 31 lipca 1990 r., ale
również za okres służby w UOP i okres pracy przed służbą, które i tak nie wpłyną na
wysokość wypłacanego świadczenia rentowego, z uwagi na ograniczenia wynikające
z art. 22a ust. 3, co świadczy o nieuzasadnionym naruszeniu praw rentowych
wnioskodawczyni, niezwiązanych w jakikolwiek sposób ze służbą przed rokiem 1990;
(-) naruszenie prawa materialnego, a to art. 8 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej w
związku z art. 178 Konstytucji RP, przez niezastosowanie rozproszonej kontroli
konstytucyjności i błędne przyjęcie, że sąd powszechny nie jest władny rozstrzygać
w kwestii zgodności z Konstytucją RP przepisów, na których oparł się organ rentowy,
podczas gdy w związku z oczekiwaniem na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego
w sprawie P 4/18, który od kilku lat nie wydał rozstrzygnięcia w zakresie
konstytucyjności przepisów ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin, sąd rozpoznający sprawę obowiązany jest do oceny konstytucyjności
przepisu ustawy w ramach ustalania, który przepis obowiązującego prawa będzie
zastosowany do rozstrzygnięcia danego stanu faktycznego w indywidualnej sprawie.
Mając powyższe na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi
III USKP 116/24
6
Apelacyjnemu we Wrocławiu; ewentualnie wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i
ustalenie wysokości policyjnej renty inwalidzkiej W. S., poczynając od dnia 1
października 2017 r. z pominięciem art. 22a ust. 1 do 3 ustawy zaopatrzeniowej, w
każdym wypadku domagając się zasądzenia od organu rentowego na rzecz
wnioskodawczyni kosztów postępowania ze skargi kasacyjnej, w tym kosztów
zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie i
zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
kasacyjnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skargę kasacyjną należy uznać za zasadną, choć nie wszystkie podniesione
w niej zarzuty zasługiwały na uwzględnienie. Na wstępie należy zwrócić uwagę, że
aktualnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego w sprawach (takich jak niniejsza)
wypracowano już stanowisko w przedmiocie wykładni i stosowania przepisów ustawy
zaopatrzeniowej zarówno co do kwalifikacji służby jako służby w organach
totalitarnego państwa, jak i co do zawartych w tej ustawie mechanizmów
korygujących wysokość rent policyjnych oraz emerytur.
Jak wyjaśniono w wyroku Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2023 r., I USKP
40/23 (LEX nr 3568174), w ślad za uchwałą III UZP 1/20, stwierdzenie pełnienia
służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r.
nie może być dokonane wyłącznie na podstawie informacji Instytutu Pamięci
Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (kryterium
formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich okoliczności
sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem
naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka służących reżimowi
komunistycznemu (art. 13b ust. 1 w związku z art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej).
Stąd nie można zaaprobować stanowiska, że w każdym przypadku kryterium
pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa określone w art. 13b ust. 1 tej ustawy
jest spełnione już tylko w przypadku formalnej przynależności do wymienionych w
III USKP 116/24
7
nim służb. Tak też zresztą przyjął (słusznie) Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu swego
stanowiska.
Sąd ubezpieczeń społecznych, rozpoznający sprawę w wyniku wniesienia
odwołania od decyzji organu rentowego w przedmiocie ponownego ustalenia
wysokości emerytury (renty) policyjnej byłego funkcjonariusza Służby
Bezpieczeństwa, nie jest związany treścią informacji o przebiegu służby w organach
bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci Narodowej zarówno
co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu służby), jak i co do
kwalifikacji prawnej tych faktów (zakwalifikowania określonego okresu służby jako
służby w organach bezpieczeństwa państwa). Związanie to obejmuje jedynie organ
emerytalny, który przy wydawaniu decyzji musi kierować się danymi zawartymi w
informacji o przebiegu służby. Ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu
Pamięci Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu - do którego wyłącznej
kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w
przedmiocie prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia
kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów. Informacja o przebiegu służby
jest wprawdzie dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c., ale przeciwko
niemu mogą być przeprowadzane przeciwdowody.
W sprawie I USKP 40/23 wyjaśniono również, że przy dokonywaniu oceny
prawnej służby z perspektywy art. 13b ustawy zaopatrzeniowej bierze się pod uwagę
przede wszystkim formację, w której pełniona była służba, a także zajmowane
stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg służby. Określenie formacji/instytucji
(z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej
ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima
facie potwierdzać, że były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie
charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania
wykonywali wszyscy – bez wyjątku - funkcjonariusze służący w danej jednostce
organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe byłoby wykonywanie
przypisanych tej jednostce zadań. Nawet brak po stronie odwołującego się
indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych
praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji. Skoro art. 13b
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym
III USKP 116/24
8
podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to
istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby
potwierdzającej służbę w tych jednostkach- por. uchwałę III UZP 1/20, pkt 60- że
służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa. Domniemanie to może być
obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży
obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że
dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji,
gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego.
W odniesieniu do mechanizmu obliczania emerytur na uwagę zasługuje wyrok
Sądu Najwyższego z 16 marca 2023 r., II USKP 120/22, LEX nr 3506736, w którym
wyjaśniono, że prawodawca wprowadził do ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy dwa mechanizmy korygujące wysokość emerytur funkcjonariuszy
pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa. Pierwszy z nich „zeruje” tak zwane
kwalifikowane lata służby. Drugi zaś obniża wysokość świadczenia do przeciętnej
emerytury przysługującej w powszechnym systemie ubezpieczenia. Zdaniem Sądu
Najwyższego, sąd ma prawo do zweryfikowania zgodności z Konstytucją rozwiązań
zawartych w art. 15c ust. 1 pkt 1 i art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej wobec
wieloletniej, autodestruktywnej bezczynności Trybunału Konstytucyjnego w
sprawach o dokonanie kontroli konstytucyjności art. 13b i art. 15c tej ustawy (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2022 r., III USKP 145/21, LEX nr 3353118),
co też trafnie akcentuje skarżący.
Sąd Najwyższy przyjął, że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej) jest środkiem proporcjonalnym w stosunku do
funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi
w 1989 r. W sprawie II USKP 120/22 wyjaśniono, że co prawda jest to rozwiązanie
„okrutne” i „nieefektywne funkcjonalnie”, jednak nie pozostaje w sprzeczności z
przepisami Konstytucji RP. Zgodnie z zamysłem „wyzerowania” lat służby, każdy rok
służby na rzecz totalitarnego państwa traktowany jest jako nieistniejący, czyli nie ma
żadnego wpływu na wysokość świadczenia. Sprawia to, że im więcej takich „pustych”
lat, tym wysokość świadczenia szybciej zbliża się do wysokości najniższej emerytury
– gwarantowanej przez art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej. W przeciwieństwie do
III USKP 116/24
9
rozwiązania przyjętego w art. 15c ust. 3 tej ustawy „wyzerowanie lat służby” godzi w
funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi
w 1989 r.
Dalej Sąd Najwyższy przyjął, że art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej
zawiera mechanizm swoistej „gilotyny” obniżającej wysokość świadczeń tych
funkcjonariuszy, którzy pomyślnie przeszli weryfikację w 1990 r. (albo kontynuowali
dalej służbę) i w kolejnych latach służyli wolnej Polsce. Obniżenie świadczenia do
pułapu przeciętnej emerytury (art. 15c ust. 3), gdy wysokość „ponad” ten wskaźnik
została wypracowana po 1990 r. został jednoznacznie wypunktowany przez Sąd
Najwyższy we wspomnianym już wyroku w sprawie II USKP 120/22 (OSNP 2023 nr
9, poz. 104) i powszechnie akceptowany w judykaturze Sądu Najwyższego
(por. wyroki: z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23; z dnia 13 grudnia 2023 r.,
III USKP 45/23; z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 74/23; z dnia 6 lutego 2024 r.,
I USKP 114/23).
Sumując dotychczasowe uwagi, Sąd Najwyższy stwierdza, że art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej mógł zostać zastosowany w taki sposób, jak to uczynił Sąd drugiej
instancji, to jest w oparciu o przynależność odwołującej się do określonej struktury w
ramach Służby Bezpieczeństwa oraz na podstawie analizy akt osobowych i
przebiegu kariery zawodowej w tej formacji oraz bez potrzeby ustalenia, czy w trakcie
służby ubezpieczona dopuściła się czynów godzących w prawa i wolności
obywatelskie. Powołane stanowisko koresponduje z założeniem, że w sprawach o
obniżenie świadczeń funkcjonariuszom służb bezpieczeństwa przebieg służby
powinien być weryfikowany za pomocą opinii służbowych (szer. zob. B. Jaworski:
System opiniowania funkcjonariuszy służb mundurowych, Acta Univesitatis
Lodziensis. Folia Iuridica 2019 nr 87, s. 105), a tak w sprawie procedował Sąd
odwoławczy. Jednocześnie „uchwała III UZP 1/20 nie sprzeciwia się możliwości
uznania konkretnej służby za pracę na rzecz totalitarnego państwa, bo nie taki
zresztą był cel wypowiedzi poszerzonego składu Sądu Najwyższego. Uchwała miała
na celu zapewnienie standardu postępowania, to znaczy, by sąd powszechny nie
orzekał tylko formalnie, pozostając związany stosownym zaświadczeniem wydanym
w odniesieniu do konkretnego funkcjonariusza, zaś o ewentualnym zaliczeniu do
„służby na rzecz totalitarnego państwa” decydować mogły także wyżej już omówione
III USKP 116/24
10
przesłanki (moment i miejsce pełnienia służby, jej długość, czy też chociażby
zajmowane stanowisko). W uzasadnieniu wyroków: z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP
110/23 (LEX nr 3670464) oraz z dnia 27 sierpnia 2024 r., I USKP 55/24 (LEX nr
3748683), Sąd Najwyższy uwypuklił, że „totalitaryzm” jako cecha określonego
państwa jest wypadkową indywidualnych działań łamiących podstawowe prawa i
wolności, ale również realizuje się w „kooperatywnych działaniach” ludzi skupionych
w instytucjach, których zadaniem jest ograniczanie praw i wolności obywateli.
Niemniej judykatura Sądu Najwyższego (por. wyroki: z 13 lutego 2024 r.,
I USKP 110/23, LEX nr 3670464; z 28 sierpnia 2024 r., I USKP 89/23, LEX nr
3749374; z 18 września 2024 r., I USKP 58/24, LEX nr 3765828; z 16 października
2024 r., II USKP 75/23, LEX nr 3768929) przyjmuje, że zastosowanie art. 22a ustawy
zaopatrzeniowej jest sprzeczne z prawem, gdy w sprawie nie ustalono, by prawo do
renty zostało nabyte z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa. Dodatkowo w
sprawach takich Sąd Najwyższy przyjął, że konieczne jest uwzględnienia
proporcjonalności ingerencji ustawodawcy w sferę uprawnień emerytalno-rentowych
funkcjonariuszy służb PRL. W wyroku z 9 czerwca 2022 r., III USKP 145/21 (OSNP
2022 nr 11, poz. 113) Sąd Najwyższy odwołał się do testu proporcjonalności
przeprowadzonego przez ETPCz w sprawie Cichopek (skarga nr 15189/10, A. C.
przeciwko Polsce), zwracając uwagę, że z wyroku ETPCz wynika konieczność
uwzględnienia następujących okoliczności. Po pierwsze, zmiana wysokości
świadczeń nie może naruszać samej istoty prawa do świadczenia z systemu
ubezpieczeń społecznych. Po drugie, adresat regulacji obniżającej świadczenia nie
może być nieproporcjonalnie i nadmiernie obciążony, co wymaga uwzględniania
konkretnych okoliczności i osobistej sytuacji skarżącego. Z powyższego wynika, że
ocena proporcjonalności interwencji prawodawcy w sferę ukształtowanych już
uprawnień osób pobierających świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych jest
w wysokim stopniu zindywidualizowana.
Jak przyjęto w wyroku Sądu Najwyższego z 18 września 2024 r. (I USKP 58/24)
konieczne jest rozważenie relacji zachodzących między następującymi wartościami:
1) wysokością najniższej emerytury (renty) z systemu powszechnego (jako systemu
referencyjnego niezawierającego elementów składających się na przywileje z tytułu
służby na rzecz totalitarnego państwa); 2) wysokością miesięcznej kwoty przeciętnej
III USKP 116/24
11
emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych (art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, dalej jako przeciętna
emerytura); 3) wysokością redukcji świadczenia na podstawie ustawy z 2009 r.;
4) wysokością świadczenia wypłacanego odwołującemu się przed wejściem w życie
ustawy nowelizującej; 5) wysokością świadczenia ustalonego w decyzji organu
rentowego wydanej na podstawie ustawy nowelizującej. W sprawie Cichopek, nie
stwierdzając naruszenia Konwencji, ETPCz uwzględnił, iż obniżka świadczeń
wprowadzona w 2009 r. nie przekroczyła 25-30% a średnie świadczenia wypłacane
po tej redukcji pozostawały co do zasady nadal powyżej poziomu przeciętnego
świadczenia z systemu powszechnego. Uwagę zwraca również, że w wyroku
III USKP 145/21 pośrednio zaakceptowano argumentację Sądu drugiej instancji,
zgodnie z którą obniżenie świadczenia rentowego w tamtej sprawie nastąpiło z
naruszeniem konstytucyjnej zasady proporcjonalności, ponieważ ustalona na nowo
renta rodzinna była ponad dwukrotnie mniejsza od dotychczas pobieranej oraz była
niższa od kwoty przeciętnej emerytury z systemu powszechnego. Uwzględniając cel
ustawy nowelizującej (eliminacja utrzymującego się po realizacji ustawy z 2009 r.
uprzywilejowania emerytalno-rentowego byłych funkcjonariuszy służb
bezpieczeństwa) oraz istotę prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego,
Sąd Najwyższy w sprawie I USKP 58/24 uznał, że niewątpliwie nieproporcjonalne
byłoby ponowne ustalenie wysokości świadczenia na poziomie poniżej emerytury
minimalnej z systemu powszechnego. Ustawodawca uniknął jednak naruszenia
istoty prawa do ubezpieczenia społecznego, przewidując stosowny mechanizm
korygujący (art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej). Z kolei obniżenie wysokości
świadczenia do poziomu odpowiadającego wysokości średniego świadczenia z
systemu powszechnego realizuje cel ustawodawcy krajowego zaakceptowany przez
ETPCz (eliminacja niezasadnie nabytych przywilejów emerytalnych). Nie wyklucza
to stwierdzenia przez sąd powszechny – po uwzględnieniu sytuacji osobistej i
okoliczności sprawy dotyczącej konkretnego ubezpieczonego – że ponowne
obniżenie świadczenia do poziomu przeciętnego świadczenia z systemu
powszechnego stanowi nieproporcjonalną ingerencję w sferę uprawnień
III USKP 116/24
12
majątkowych byłego funkcjonariusza, zwłaszcza gdy procentowa skala obniżki
świadczenia będzie tak znacząca, jak w sprawie III USKP 145/21.
Natomiast ustalenie wysokości świadczenia w kwocie znajdującej się między
wysokością minimalnego świadczenia z systemu powszechnego a wysokością
przeciętnego świadczenia z tego systemu może budzić poważne zastrzeżenia z
punktu widzenia proporcjonalności między celem przyświecającym ustawodawcy
(eliminacja niesłusznie nabytych przywilejów emerytalnych) a wybranym
rozwiązaniem, w którym wysokość ponownie obliczanego świadczenia nie może być
niższa od emerytury (renty) minimalnej i wyższa od przeciętnej emerytury.
Proporcjonalność takiej redukcji wysokości świadczenia zależna jest w tej sytuacji od
analizy specyfiki służby na rzecz totalitarnego państwa, zarówno w wymiarze
instytucjonalnym (jaka jednostka, o jakich zadaniach), funkcyjnym (stanowisko i
zakres wykonywanych czynności) jak również sposobu wykonywania zadań przez
konkretnego funkcjonariusza i przebiegu jego kariery.
Odnosząc powyższe zapatrywania do okoliczności faktycznych niniejszej
sprawy, stanowiska Sądu drugiej instancji oraz podstaw skargi kasacyjnej, można
byłoby przyjąć, że art. 13b ustawy zaopatrzeniowej został zastosowany przez Sąd
drugiej instancji prawidłowo. Postępowanie kasacyjne (o czym dalej) nie służy
kontestowaniu wyników postępowania dowodowego, w którym sąd powszechny
dysponuje szeroką paletą argumentów przemawiających „za lub przeciw”
określonemu wnioskowaniu. Natomiast z dotychczasowych ustaleń wynika, że z
dniem 1 sierpnia 1998 r. wnioskodawczyni przeszła na emeryturę policyjną,
następnie policyjną rentę inwalidzką, to jest prawo do tego świadczenia (spornego w
sprawie) ustalono decyzją z dnia 8 czerwca 2000 r. Dotychczasowa korelacja
czasowa pokazuje, że prawo do renty inwalidzkiej nie musi być następstwem służby
na rzecz totalitarnego państwa. Sąd drugiej instancji nie poczynił ustalenia, by
niezdolność do pracy powstała w latach służby na rzecz totalitarnego państwa.
Ponadto, zgodnie z art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy zaopatrzeniowej wysokość renty
inwalidzkiej wynosi dla inwalidów zaliczonych do III grupy 40% podstawy wymiaru.
Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 tej ustawy, podstawę wymiaru renty inwalidzkiej stanowi
uposażenie należne funkcjonariuszowi na ostatnio zajmowanym stanowisku. Sposób
kalkulacji policyjnej renty inwalidzkiej nie ma związku z okresem służby na rzecz
III USKP 116/24
13
totalitarnego państwa. Oznacza to, że zastosowanie art. 22a ustawy zaopatrzeniowej
do ubezpieczonego, który policyjną rentę inwalidzką otrzymał wskutek stałego lub
długotrwałego naruszenia sprawności organizmu w czasie pełnienia służby w UOP
(art. 19 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) albo w okolicznościach opisanych w art. 19
ust. 2 i 3 ustawy zaopatrzeniowej już po zwolnieniu z niej, wywołuje takie same -
niekonstytucyjne - skutki jak zastosowanie art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej do
ubezpieczonego, który wypracował prawo do emerytury policyjnej służbą w Policji
lub Milicji Obywatelskiej albo UOP (poza zakresem zastosowania art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej). Podsumowując, art. 22a ustawy zaopatrzeniowej nie znajduje
zastosowania do obliczenia wysokości policyjnej renty inwalidzkiej, do której prawa
zostały nabyte z tytułu służby po 1990 r., a nie z tytułu służby na rzecz totalitarnego
państwa.
W świetle powyższego za zasadny należy uznać zarzut naruszenia prawa
materialnego art. 22a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej za zasadny. Oceny tej nie może
zmienić potencjalne odwołanie się do argumentacji zawartej w wyroku Trybunału
Konstytucyjnego z dnia 16 czerwca 2021 r., P 10/20. Dana kwestia została
wyjaśniona już w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2024 r., III USKP
87/23 (LEX nr 3780878), a zawarte w nim argumenty obecny skład Sądu w pełni
podziela.
Oczywiście niezasadne pozostają zarzuty naruszenia prawa procesowego,
którym celem jest zanegowanie oceny dowodów, jaka została zaprezentowana w
sprawie przez Sąd odwoławczy, bowiem w tym postępowaniu tego rodzaju
argumentacja nie jest dopuszczalna (zob. art. 3983 § 3 k.p.c.). Kontrola instancja
zupełnie nie wchodzi w grę, bo Sąd Najwyższy nie jest „sądem trzeciej instancji”, a
ocena materiału dowodowego nie jest wadliwa tylko dlatego, że skarżący oczekiwał
innego rezultatu wykładni prawa materialnego.
W końcu wniosek restytucyjny zawarty w skardze kasacyjnej został
zbudowany wadliwie, bo sformułowane żądanie „zmiana wyroku” pomija zupełnie
treść regulacji opisanej w art. 39816 k.p.c.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł w myśl art. 39815 § 1 k.p.c.
[SOP]
[a.ł]
III USKP 116/24
14
