III USKP 11/25
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 1 kwietnia 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Robert Stefanicki
SSN Agnieszka Żywicka
w sprawie z odwołania W.P.
od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury funkcjonariuszy służb mundurowych,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 1 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z dnia 24 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 717/21,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Apelacyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania oraz
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
DS
Robert Stefanicki Jarosław Sobutka Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
III USKP 11/25
2
Decyzją z 24 czerwca 2017 r. (znak: […]) Dyrektor Zakładu Emerytalno-
Rentowego MSW w Warszawie ustalił ponownie W.P. wysokość policyjnej emerytury
od 1 października 2017 r., na podstawie art. 15c ustawy z 18 lutego 1994 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Służby Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Więziennej oraz ich
rodzin. Za okres służby W.P. od 16 czerwca 1983 r. do 14 stycznia 1990 r. organ
rentowy przyjął 0% podstawy wymiaru, gdyż zgodnie z informacją IPN z 24 maja
2017 r. był to okres służby na rzecz totalitarnego państwa. Ustalona w ten sposób
emerytura wyniosła 3.414,05 zł brutto i była wyższa od przeciętnej emerytury
ogłoszonej przez Prezesa ZUS, tj. od 2.069,02 zł brutto, z racji czego podlegała
dalszemu ograniczeniu do tej kwoty.
Wyrokiem z 30 kwietnia 2021 r. (sygn. akt VII U 2597/20), Sąd Okręgowy w
Poznaniu VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych: oddalił odwołanie
ubezpieczonego od powyższej decyzji i obciążył odwołującego kosztami
postępowania, zasądzając od niego na rzecz pozwanego kwotę 180 zł tytułem zwrotu
kosztów zastępstwa procesowego.
Po rozpoznaniu apelacji W.P. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu, Sąd
Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 24
marca 2023 r. (III AUa 717/21): oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił dokonane
przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne, gdyż są one prawidłowe, kompletne i
wynikają z oceny materiału dowodowego, dokonanej przez pryzmat dyrektyw
płynących z treści art. 233 § 1 k.p.c. W.P. w okresie od 16 czerwca 1983 r. do 14
stycznia 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa. Sąd Apelacyjny uznał,
że Sąd Okręgowy nie tylko ocenił wiarygodność i moc dowodów według własnego
przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, ale
przede wszystkim, analizując informację przedstawioną w dokumentach IPN o
przebiegu służby odwołującego, doszedł do wniosku, że jego służba odpowiadała
przesłankom określonym w ww. artykule. Istotnym zdaniem Sądu odwoławczego
było, że Sąd Okręgowy nie przyjął informacji dostarczonej przez IPN bezrefleksyjnie,
a podlegała ona, jako jeden z dowodów, ocenie sądu. Takim jedynym z dowodów
III USKP 11/25
3
podlegających ocenie Sądu był też dowód z zeznań odwołującego. W ocenie Sądu
Apelacyjnego nie do pogodzenia z zasadami procesu cywilnego jest stosowanie w
sposób automatyczny art. 13b. Natomiast kluczowe znaczenie dla rozpoznawanej
sprawy miało ustalenie, czy odwołujący faktycznie pełnił służbę „na rzecz
totalitarnego państwa” i czy wobec tego mają do niego zastosowanie przepisy ustawy
nowelizującej z 16 grudnia 2016 r. Z literalnego brzmienia art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej co prawda wynika, że jedynym kryterium pełnienia służby na rzecz
totalitarnego państwa jest fakt pełnienia tej służby w okresie od 22 lipca 1944 r. do
31 lipca 1990 r. w wymienionych w nim jednostkach organizacyjnych, będących
częścią aparatu systemu policyjnego, na którym opierało się państwo totalitarne. W
ocenie Sądu Apelacyjnego błędne jest jednak poprzestanie wyłącznie na ustaleniu,
że dany ubezpieczony pracował we wskazanym czasie i miejscu, o których mowa w
ww. przepisie. Istotnym jest bowiem ustalenie, czy poza tym praca danego
ubezpieczonego rzeczywiście stanowiła „służbę na rzecz totalitarnego państwa”.
Mając zatem na uwadze stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale III UZP
1/20, które Sąd Apelacyjny w pełni podzielił, uznać należy, że istotne znaczenie dla
interpretacji definicji „służby na rzecz totalitarnego państwa” ma rodzaj i zakres
czynności wykonywanych w trakcie służby, które powinny być oceniane na podstawie
wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidulanych czynów i
ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Sąd
Okręgowy oceniając służbę odwołującego w istocie kierował się właśnie takimi
przesłankami.
Z indywidualnej analizy służby (pracy) odwołującego wynika, wbrew
twierdzeniom apelacji, że w okresie objętym sporem pełnił on „służbę na rzecz
totalitarnego państwa”. Jak ustalił bowiem Sąd Okręgowy w Poznaniu W.P. pismem
z 16 września 1982 r. ubiegał się o przyjęcie do Służby Bezpieczeństwa (a nie ogólnie
do Milicji Obywatelskiej), motywując to chęcią podtrzymania tradycji rodzinnych,
albowiem jego ojciec i wujek byli funkcjonariuszami MO. Od 16 czerwca 1983 r. do
31 sierpnia 1984 r. W.P. pełnił służbę na stanowisku referenta Grupy Paszportów SB
zajmując się pracą „na odcinku” międzynarodowego ruchu osobowego, tj. kontrolą
wyjazdów zagranicznych. W dalszej kolejności od 1 września 1984 r. do 30 czerwca
1987 r. podjął naukę w Wyższej Szkole Oficerskiej w Legionowie. Co jednak istotne,
III USKP 11/25
4
na co nie zwrócił uwagi Sąd Okręgowy, podczas odbywania studiów odwołujący, jako
funkcjonariusz Służby Bezpieczeństwa, pobierał należne mu uposażenie. Nadto,
dokumenty zgromadzone w aktach osobowych odwołującego jednoznacznie
wskazują, że okres studiów był nie tylko okresem nauki (odwołujący skończył studia
w zakresie prawno-administracyjnym oraz ochrony bezpieczeństwa i porządku
publicznego), ale również okresem wypełniania zadań przypisanych
funkcjonariuszom Służby Bezpieczeństwa. Co także bardzo ważne, dzięki
ukończeniu powyższej szkoły, odwołujący stał się „funkcjonariuszem stałym resortu
Spraw Wewnętrznych” (wniosek personalny z 31 maja 1985 r.), co w konsekwencji
doprowadziło także do mianowania go funkcjonariuszem Wydziału V SB RUSW
Nowy Tomyśl (wniosek personalny z 31 lipca 1987 r.). Słusznie zatem Sąd Okręgowy
ustalił, że odwołujący nie tylko uczył się teorii pracy operacyjnej, ale i odbył praktykę
operacyjną w SB i uczestniczył we wszystkich zabezpieczeniach operacyjnych
prowadzonych przez szkołę. Tym samym, odwołujący od 1 września 1984 r. do 30
czerwca 1987 r. pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego w rozumieniu art. 13b
ust. 1 pkt 5 lit. e tiret 7. W.P. do 14 stycznia 1990 r. pełnił służbę w V Wydziale SB
RUSW w Nowym Tomyślu, gdzie zajmował się pracą operacyjną w przydzielonych
mu zakładach pracy, w tym m.in. pozyskiwaniem tajnych współpracowników,
wykonywał czynności operacyjne zmierzające do przeciwdziałania ewentualnej
działalności opozycyjnej w zakładach pracy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro
emerytura policyjna obliczona z zastosowaniem 0% podstawy wymiaru za cały
sporny okres od 16 czerwca 1983 r. do 14 stycznia 1990 r. podlegała obniżce, to tym
bardziej podlegałaby ona takiej obniżce przy zastosowaniu 0% podstawy wymiaru
wyłącznie za okres od 1 lipca 1987 r. do 14 stycznia 1990 r. (Grupa V SB). Wobec
tego, w oparciu o treść art. 15c ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy,
zasadne stało się obniżenie odwołującemu wysokości emerytury policyjnej.
I. Pełnomocnik odwołującego W.P. zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu z 24 marca 2023 r. w całości, zarzucając orzeczeniu: naruszenie przepisów
prawa materialnego, mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.:
1. przepisu art. 13b ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu
III USKP 11/25
5
Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura
Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin
(Dz.U. z 2019 r. poz. 288, ze zm.; zwaną też dalej: ustawą zaopatrzeniową), poprzez
jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, prowadzące Sąd II instancji do
przyjęcia, że skarżący W.P. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, z uwagi na
okoliczność, iż pełnił on służbę w jednostkach strukturalnych, które cyt. przepis
kwalifikuje jako pracę na rzecz SB, podczas gdy w świetle stanowiska Sądu
Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 16 września 2020 r. (sygn. akt: III UZP
1 /20), przepis ten, winien być interpretowany z pominięciem wykładni literalnej, przy
jednoczesnej analizie przebiegu służby każdego z funkcjonariuszy z uwzględnieniem
jego indywidualnych czynów (w tym zakresu podejmowanych czynności), co Sąd
Apelacyjny w Poznaniu całkowicie pominął;
2. przepisu art. 15c w zw. z art. 32 ust 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej w
brzmieniu nadanym przez art. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy
o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 2270 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie ww.
przepisów, stanowiących podstawę wydania zaskarżonej decyzji, na skutek czego,
doszło do obniżenia przedmiotowego świadczenia, podczas gdy brak jest
uzasadnionych podstaw do zastosowania ww. przepisów, bowiem służba, jaką pełnił
skarżący W.P. w tzw. okresie spornym nie była służbą na rzecz państwa
totalitarnego, o której mowa w przepisie art. 13b ustawy zaopatrzeniowej.;
3. przepisu art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 1 i 2 ustawy zaopatrzeniowej
poprzez:
a. naruszenie zasady ochrony praw nabytych, tj. świadczenia emerytalnego,
ustanowionego przez niepodległe władze RP, a polegające na arbitralnym,
nieuzasadnionym oddaleniu odwołania i w konsekwencji pozbawieniu świadczeń
osoby, której te świadczenie zostało wcześniej legalnie przyznane;
III USKP 11/25
6
b. naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej polegające na zastosowaniu
odpowiedzialności zbiorowej i domniemania winy, co skutkuje automatycznym
ograniczeniem świadczeń emerytalno-rentowych byłym funkcjonariuszom;
4. przepisu art. 10 Konstytucji RP w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. poprzez
wymierzenie zbiorowej kary wszystkim osobom, które pełniły służbę obecnie uznaną
za służbę na rzecz totalitarnego państwa przed 1990 r. bez względu na wykonywane
zadania w legalnych organach państwa, uznanego powszechnie na arenie
międzynarodowej, podczas gdy Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16 września
2020 r. o sygn. akt: III UZP 1/20 wyraźnie zaakcentował, że kryterium służby na rzecz
państwa totalitarnego powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności
sprawy, w tym także indywidualnych czynów pod kątem naruszenia praw człowieka,
a odpowiedzialność zbiorowa jest sprzeczna z preambułą Konstytucji;
5. przepisu art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. poprzez
naruszenie zasady proporcjonalności polegające na ograniczeniu uprawnień
emerytalnych funkcjonariuszy, którym nie sposób zarzucić jakiegokolwiek
przewinienia, z wyjątkiem tego, że byli funkcjonariuszami pełniącymi służbę na
określonych stanowiskach przed 1990 r.;
6. przepisu art. 32 Konstytucji RP w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. poprzez
zróżnicowanie statusu funkcjonariuszy, którzy zostali później zatrudnieni w Policji i
tych, którzy nie pełnili służby w organach ochrony państwa przed rokiem 1990,
podczas gdy obie te grupy charakteryzują się tymi samymi cechami i nie ma żadnych
istotnych przesłanek rozróżnienia tych grup;
7. przepisu art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. polegające na naruszeniu godności, prawa
do ochrony czci, dobrego imienia, prawa do prywatności i prawa do poszanowania
życia rodzinnego, poprzez przyjęcie, że służba funkcjonariusza w okresie przed 31
lipca 1990 r. stanowiła „służbę na rzecz totalitarnego państwa”, a tym samym
arbitralne przypisanie funkcjonariuszowi - w akcie prawnym rangi ustawy - winy za
działania związane z naruszeniami praw człowieka, których dopuszczali się niektórzy
przedstawiciele władzy publicznej PRL oraz niektórzy funkcjonariusze organów
bezpieczeństwa PRL, a do których funkcjonariusz w żaden sposób się nie przyczynił;
III USKP 11/25
7
8. przepisu art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności w zw. z art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. polegające na
nieuzasadnionym, dyskryminującym zróżnicowaniu uprawnień o charakterze
majątkowym wynikających ze służby po roku 1990 i obniżeniu świadczeń rentowych
i emerytalnych należnych funkcjonariuszowi z tytułu tej służby, w stosunku do osób,
które nie pełniły służby w okresie PRL, w sposób naruszający zasadę równości
wobec prawa;
9. przepisu art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 67 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3
Konstytucji RP w zw. z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka
i Podstawowych Wolności w zw. z art. 14 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności w zw. z art. 1 i 2 ustawy o z.e. polegające na arbitralnym
naruszeniu osobistych praw majątkowych i prawa do poszanowania mienia, które
podlegają równej dla wszystkich ochronie, na skutek nieproporcjonalnego
naruszenia prawa do zabezpieczenia społecznego, co stanowi przejaw
nieuzasadnionej represji ekonomicznej;
II. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść
rozstrzygnięcia tj.:
1. przepisu art. 381 k.p.c. poprzez jego zastosowanie i pominięcie wniosków
dowodowych zgłoszonych przez odwołującego w pkt III apelacji z 14 czerwca 2021 r.
oraz w piśmie procesowym odwołującego z 10 lutego 2023 r., podczas gdy ww.
wnioski o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania w charakterze świadków L.S. i
Z.R. zostały zawarte w apelacji z dnia 14 czerwca 2021 r. i nie zmierzały do
przewlekłości postępowania, a miały na celu dokonanie rekonstrukcji przebiegu
służby odwołującego (wykazanie jakie faktycznie czynności wykonywał odwołujący
w okresie spornym), nie tylko na podstawie informacji z IPN, ale także na podstawie
innych dowodów, które stanowiłyby materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej
sprawie;
2. przepisu art. 227 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i pominięcie
wniosków dowodowych zgłoszonych przez odwołującego w pkt III apelacji oraz
piśmie procesowym odwołującego z 10 lutego 2023 r., podczas gdy przedmiotem
ww. dowodów są fakty mające dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne
III USKP 11/25
8
znaczenie, w szczególności dotyczących czynności jakie faktycznie wykonywał W.P.
w trakcie pełnionej służby w okresie spornym;
3. przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak wszechstronnej i prawidłowej
oceny dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, a w szczególności
dokumentów znajdujących się w aktach, którymi dysponuje Instytut Pamięci
Narodowej i stwierdzenie na ich podstawie, że przebieg służby W.P. wskazuje na
podległość służbową Służbie Bezpieczeństwa, podczas gdy, zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem, ustalenia faktyczne i interpretacje prawne Instytutu Pamięci
Narodowej nie mogą natomiast wiązać sądu - do którego wyłącznej kompetencji
(kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa
do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia kwalifikacja prawna
(subsumcja) ustalonych faktów, a nadto, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16
września 2020 r. o sygn. akt: III UZP 1/20 zostało wyraźnie wyeksplikowane, iż sąd
powszechny, winien jest brać pod rozwagę działania, które w ramach pełnionej
służby, podejmował dany funkcjonariusz oraz zobowiązany jest on do indywidualnej
oceny każdej sprawy, nie generalizując przy tym i nie opierając swego
rozstrzygnięcia w oparciu o informację poświadczającą fakt przynależności byłego
funkcjonariusza do danej jednostki strukturalnej/organizacyjnej;
4. przepisu art. 233 § 1 k.p.c. poprzez ocenę zgromadzonego materiału
dowodowego w sposób dowolny, a nie swobodny co doprowadziło Sąd Apelacyjny
w Poznaniu do błędnego uznania, jakoby rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w
Poznaniu było właściwe, w wyniku czego Sąd II instancji oddalił apelację W.P. Sąd
II instancji wskazał przy tym, że skarżący pełnił służbę na rzecz państwa
totalitarnego, podczas gdy zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w uchwale Sądu
Najwyższego z dnia 16 września 2020 r. (sygn. akt: III UZP 1/20), przy interpretacji
przepisu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, nie należy ograniczać się jedynie do
wykładni językowej, w przeciwnym bowiem razie, gdyby przyjąć stanowisko,
opierające się na literalnym brzmieniu cytowanej ustawy, trzeba by uznać, iż każda
praca wykonywana przez funkcjonariuszy w jednostkach wymienionych w tym
przepisie, bez względu na jej charakter, musiałaby skutkować obniżeniem świadczeń
emerytalno-rentowych, a tym samym służbę, którą W.P. pełnił w okresie spornym, w
III USKP 11/25
9
żadnej mierze nie można kwalifikować jako służby pełnionej na rzecz państwa
totalitarnego, ponieważ:
a. skarżący wykonywał czynności wyłącznie na rzecz i w interesie państwa
polskiego;
b. W.P. na żadnym etapie pełnionej przez siebie służby nie podejmował
czynności, które miały na celu naruszenie podstawowych praw i wolności człowieka,
w tym przede wszystkim żadne z jego działań nie były związane z użyciem groźby,
siły czy też przymusu;
c. W.P. w trakcie pełnionej służby, zajmował się zabezpieczeniem interesów
Polski, a wszelkie czynności jakie podejmował - były wykonywane z poszanowanie
praw i godności człowieka.
Zarzucając powyższe strona skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej
do rozpoznania, uchylenie zaskarżonego orzeczenia, tj. wyroku Sądu Apelacyjnego
w Poznaniu w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi
oraz o zasądzenie od pozwanego organu emerytalno-rentowego na rzecz
skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego
według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ emerytalno-rentowy wniósł o
oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od ubezpieczonego (odwołującego) na
rzecz organu zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym
według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się częściowo uzasadniona, w stopniu
wystarczającym do uchylenia zaskarżonego wyroku.
Ocenę zarzutów kasacyjnych należy rozpocząć od spostrzeżenia, że Sąd
Apelacyjny w ogóle pominął mechanizm obniżania świadczeń, o którym mowa w
art. 15c ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy. Wypowiedział
się jedynie, co do obniżenia należnej odwołującemu emerytury przez wyzerowanie
lat służby na rzecz totalitarnego państwa, natomiast ani słowem nie odniósł się do
mechanizmu „gilotyny” zawartego w tym przepisie.
III USKP 11/25
10
Zgodnie z brzmieniem art. 15c ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy, wysokość emerytury ustalonej z uwzględnieniem „wyzerowanej”
podstawy wymiaru za lata służby na rzecz totalitarnego państwa podlega dalszemu
obniżeniu - do wysokości miesięcznej kwoty przeciętnej emerytury wypłaconej przez
Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Prawodawca
wprowadził więc do ustawy zaopatrzeniowej dwa mechanizmy korygujące wysokość
emerytur funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa: pierwszy
z nich „zeruje” tak kwalifikowane lata, drugi zaś obniża wysokość świadczenia do
przeciętnej emerytury przysługującej w powszechnym systemie ubezpieczenia. Sąd
Najwyższy w odniesieniu do pierwszego z wymienionych mechanizmów przyjął, że
jest środkiem proporcjonalnym w stosunku do funkcjonariuszy, których lata służby
przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. i nie pozostaje ono w
sprzeczności z przepisami Konstytucji RP. Każdy rok służby na rzecz totalitarnego
państwa traktowany jest jako nieistniejący, czyli nie ma żadnego wpływu na
wysokość świadczenia. Sprawia to, że im więcej takich „pustych” lat, tym wysokość
świadczenia szybciej zbliża się do wysokości najniższej emerytury - gwarantowanej
przez art. 18 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej. Rozwiązanie to godzi w funkcjonariuszy,
których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r., ale ta
dotkliwość tego rozwiązania jest proporcjonalna. W związku z powyższym koncepcja
ta wpisuje się w cel promowany przez ustawodawcę, ponieważ skutecznie obniża
emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa” oraz dostrzegalna jest
również adekwatność tego rozwiązania względem przyświecającego ustawodawcy
zamysłu. Dalej Sąd Najwyższy zauważa, że wzorzec wpisany w art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej skutecznie zrównuje emerytury policyjne do (lub nawet
poniżej) wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli prześladowanych przed
1990 r. Dlatego krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie
prowadzi do uznania niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP, ponieważ nie ma
możliwości jednoznacznego zakwalifikowania tego przepisu jako pozostającego w
opozycji do wzorców wynikających z ustawy zasadniczej, zwłaszcza zaś jej art. 2
(wyrok Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2024 r., I USKP 10/24, LEX nr 3727706).
III USKP 11/25
11
Ocena zgodności art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu funkcjonariuszy
z Konstytucją RP, w polskim porządku konstytucyjnym, to niewątpliwie domena
Trybunału Konstytucyjnego. Przeprowadzana przez Sąd Najwyższy ocena
zgodności przepisów ustawy zaopatrzeniowej z Konstytucją RP ma charakter
subsydiarny. W zakresie oceny konstytucyjności konkretnego przepisu prawnego
przez sąd powszechny występują dwa odmienne stanowiska. W orzecznictwie sądu
Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażany jest pogląd, że
kompetencję orzekania o niekonstytucyjności oznaczonego przepisu ustawy ma
wyłącznie Trybunał Konstytucyjny i tylko on może rozważać usunięcie z
systemu prawnego przepisów sprzecznych z ustawą zasadniczą (art. 188 pkt 1
Konstytucji RP). Z tego stanowiska wynika, że sąd powszechny nie ma możliwości
niestosowania obowiązujących przepisów ustawy z powołaniem się na ich
niekonstytucyjność. Dopóki nie zostanie stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny
niezgodność określonego przepisu z Konstytucją RP, dopóty ten przepis podlega
stosowaniu i może stanowić podstawę merytorycznych rozstrzygnięć sądowych.
Domniemanie zgodności ustawy z Konstytucją RP może być obalone jedynie
wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, a przewidziane w art. 178 ust. 1 Konstytucji
RP związanie sędziego ustawą obowiązuje dopóty, dopóki ustawie tej przysługuje
moc obowiązująca (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 2 kwietnia 2009 r., IV CSK
485/08 i z 17 marca 2016 r., V CSK 377/15). Wyrażane jest również odmienne
stanowisko, zgodnie z którym orzekanie o zgodności ustaw z Konstytucją RP
(art. 188 pkt 1 Konstytucji RP), co niewątpliwie należy do wyłącznej kompetencji
Trybunału Konstytucyjnego, nie jest tożsame z oceną konstytucyjności przepisu
mającego zastosowanie w konkretnej sprawie rozstrzyganej przez sąd. Wskazuje się,
że sąd jest obowiązany do oceny konstytucyjności przepisu ustawy w ramach
ustalania, który przepis obowiązującego prawa będzie zastosowany do
rozstrzygnięcia danego stanu faktycznego w indywidualnej sprawie. Odmowa
zastosowania przepisu ustawy uznanego przez sąd za sprzeczny z Konstytucją RP
nie narusza zatem kompetencji Trybunału Konstytucyjnego i nie ma bezpośredniego
związku z tymi kompetencjami. Uznanie, że sądy powszechne nie są uprawnione do
badania zgodności ustaw z Konstytucją RP, a w konsekwencji do zajmowania
stanowiska w kwestii ich zgodności, jak też niezgodności z ustawą zasadniczą, jest
III USKP 11/25
12
wyraźnie sprzeczne z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, który zobowiązuje do
bezpośredniego stosowania jej przepisów, przy czym pod pojęciem „stosowanie”
należy rozumieć w pierwszym rzędzie sądowe stosowanie prawa (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 sierpnia 2017 r., I UK 325/16 i powołane w nim orzecznictwo).
Problem występujący między innymi w rozpoznawanej sprawie zostałby
zapewne rozstrzygnięty, gdyby Trybunał Konstytucyjny odpowiedział na skierowane
pytania prawne w tej kwestii. I tak, Sąd Okręgowy w Warszawie, postanowieniem z
24 stycznia 2018 r., wniósł do Trybunału Konstytucyjnego o dokonanie kontroli
konstytucyjności art. 13b i art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. Sprawie nadano
sygnaturę P 4/18. Trybunał Konstytucyjny wyznaczał kolejne rozprawy celem
rozpoznania tego pytania w dniach: 17 marca, 15 lipca, 18 sierpnia i 6 października
2020 r. Termin ogłoszenia orzeczenia wyznaczono na dzień 20 października 2020 r.
Został on jednak odwołany, a przyczyn nie podano. Od tego dnia Trybunał
Konstytucyjny nie podjął w sprawie P 4/18 żadnych czynności. Brak jakichkolwiek
wyjaśnień, co do przyczyn tej zwłoki. Niezależnie od tego postępowania,
postanowieniem z 27 maja 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie skierował drugie
pytanie do Trybunału Konstytucyjnego (dotyczące tym razem redukcji wysokości
renty rodzinnej, opartej na analogicznym art. 24a ustawy zaopatrzeniowej). Mimo
upływu ponad sześciu lat, Trybunał Konstytucyjny nie podjął żadnych działań
zmierzających do udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Ze strony Trybunału brak
jakichkolwiek wyjaśnień takiego stanu rzeczy. Także Sąd Najwyższy,
postanowieniem z 17 stycznia 2024 r. w sprawie o sygn. I USKP 104/23, zwrócił się
do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym: czy art. 15c ust. 3 i art. 22a
ust. 3 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby
Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura
Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony
Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej
oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1280) jest zgodny z art. 2, art. 32,
art. 64 i art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (P 4/24). Nie wiadomo
jednak czy, a jeśli tak, to kiedy, Trybunał zechce pochylić się nad tą sprawą.
III USKP 11/25
13
Nie można jednak pomijać ustaleń, że ubezpieczony został pozytywnie
zweryfikowany i do 2009 r. służył w Policji, już w wolnej Polsce – co oczywiście
pozostaje bez wpływu na zakwalifikowanie okresu służby przed sierpniem 1990 r.,
jako służby na rzecz totalitarnego państwa. Nie oznacza to przyjętej w orzecznictwie
niektórych sądów powszechnych linii orzeczniczej wskazującej na celowość
odmówienia automatycznego zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej
w sytuacji, w której okres służby „na rzecz totalitarnego państwa” ma wpływ w sposób
istotny na nabycie uprawnień emerytalnych funkcjonariusza, ale należałoby wyjaśnić,
dlaczego funkcjonariuszowi odbiera się prawo do wyliczenia świadczenia zgodnie z
przepisami prawa za okres służby na rzecz wolnej Polski, a tego rodzaju sankcja
powinna być odpowiedzią na określone bezprawne zachowania.
Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, emerytura policyjna
przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia
posiada 15 lat służby w Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji
Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego,
Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej,
Służbie Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służbie Celnej, Służbie
Celno-Skarbowej lub w Służbie Więziennej, z wyjątkiem funkcjonariusza, który ma
ustalone prawo do emerytury określonej w ustawie o emeryturach i rentach z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obliczonej z uwzględnieniem okresów służby i
okresów z nią równorzędnych. W świetle tej podstawowej regulacji, dotyczącej zasad
nabywania emerytury policyjnej, należy wskazać, że odwołujący (pomijając okres
służby zakwalifikowanej jako służba na rzecz totalitarnego państwa z art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej), posiada ponad piętnastoletnią wysługę mundurową. Oznacza, to
że podstawowego przywileju emerytalnego, polegającego na możliwości przejścia
na emeryturę po 15 latach służby, ze świadczeniem wynoszącym co najmniej 40%
podstawy jego wymiaru, odwołujący nie nabył z tytułu służby na rzecz totalitarnego
państwa, lecz z tytułu służby w innych jednostkach, nie objętych dyspozycją art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej.
Zwrócić należy więc uwagę na niespójność systemową przepisów ustawy z 8
lutego 1994 r. po nowelizacji ustawą z 2016 r., jak również sprzeczność niektórych
jej unormowań z deklarowanym celem, którym jest pozbawienie przywilejów
III USKP 11/25
14
emerytalnych funkcjonariuszy policji, którzy nabyli je z tytułu służby na rzecz
totalitarnego państwa. Z jednej strony przepis art. 12 ustawy zaopatrzeniowej
gwarantuje funkcjonariuszowi pełniącemu służbę już tylko po 1990 r., oraz
posiadającemu wysługę mundurową przed podjęciem służby w strukturach SB,
emeryturę po 15 latach służby w wysokości określonej w art. 15 ust. 1, z drugiej zaś
przepis art. 15c ust. 3 stanowi, że emerytura osoby pełniącej służbę z rzecz
totalitarnego państwa nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej
emerytury wypłacanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Z literalnego
brzmienia tego przepisu wynika, że należy zastosować powyższy mechanizm
obniżający świadczenie do każdego funkcjonariusza, także takiego, który nie nabył
podstawowego przywileju emerytalnego, wskazanego w ww. art. 12, z tytułu służby
na rzecz totalitarnego państwa. Oznaczałby to, że nawet krótki, nie wpływający na
spełnienie przesłanek do nabycia prawa do emerytury, okres służby na rzecz
totalitarnego państwa, uzasadnia zastosowanie ww. mechanizmu. Wykładnia
językowa tego przepisu stoi jednak w rażącej sprzeczności zarówno z celem ustawy,
którym jest obniżenie świadczeń tym, którzy nabyli przywilej emerytalny z tytułu
służby na rzecz totalitarnego państwa, jak i z kategorycznym brzmieniem
gwarancyjnych przepisów art. 12, 15 ust. 1, jak również 15c ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej.
Pominięcie w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w procesie stosowania
prawa, przepisu art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, w odniesieniu do okresu
służby w wolnej Polsce, staje się rzeczywiście konieczne również z uwagi na
regulacje zawarte w art. 64 i 32, a także art. 2 ust. 1 Konstytucji RP. Należy bowiem
dokonywać wykładni przepisów prawa w taki sposób, aby - o ile stosowane metody
wykładni na to pozwalają - uzyskać wynik wyrażający się w pełnej zgodności
dekodowanego przepisu z unormowaniami Konstytucji RP. Na gruncie niniejszej
sprawy wskazać należy, że obniżenie emerytury odwołującemu, z zastosowaniem
przepisu art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej, w odniesieniu do okresu służby
nieobjętej dyspozycją przepisu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, pozostawałoby
ewidentnie w kolizji z art. 64 Konstytucji RP. Naruszona by także została, wyrażona
w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasada równości – nie ma bowiem różnicy w zakresie
spełnienia przesłanek do nabycia emerytury w wysokości określonej w art. 15 ust. 1
III USKP 11/25
15
między funkcjonariuszami, z których każdy posiada co najmniej 15-letni okres służby
pełnionej w tożsamych warunkach - co pozostaje także w sprzeczności z wynikającą
z art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawa, realizującego
zasady sprawiedliwości społecznej, oraz z wynikającą z powyższych wartości
zasadą zaufania obywateli do państwa i obowiązującego prawa.
Oznacza to, że zaskarżony wyrok naruszył art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej przez jego zastosowanie, mimo oczywistej sprzeczności tego
przepisu z powołanymi w skardze kasacyjnej przepisami Konstytucji RP.
Natomiast Sąd Najwyższy nie podziela pozostałych zarzutów naruszenia
prawa materialnego. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem
służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to istnieje
domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej
służbę w tych jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego
państwa. Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak
tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku
z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu
praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w
instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego (zob.
też wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174).
Przyznać należy, że „wyzerowanie” lat służby jest rozwiązaniem radykalnym, ale
dolegliwość tego rozwiązania jest proporcjonalna - w niewielkim stopniu dotyka takie
osoby, które tylko kilka lat służyła w PRL. Skutecznie obniża emerytury „osób
służących na rzecz totalitarnego państwa”. W pewnym sensie dostrzegalna jest
również adekwatność tego rozwiązania względem przyświecającego ustawodawcy
zamysłu. Wzorzec wpisany w art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy skutecznie zrównuje emerytury policyjne do lub nawet
poniżej wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli prześladowanych przed
1990 r.
„Wyzerowanie” lat służby na rzecz totalitarnego państwa nie jest
rozwiązaniem naruszającym art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zasada równości wobec
III USKP 11/25
16
prawa) oraz art. 32 ust. 2 (zakaz dyskryminacji). Zasada równości praw i będąca jej
lustrzanym odbiciem zasada niedyskryminacji obowiązują w polskim systemie
prawnym na mocy Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,
sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze
zm.), mającej - zgodnie z art. 91 ust. 2 Konstytucji RP - pierwszeństwo stosowania
przed ustawodawstwem krajowym. W myśl art. 14 tej Konwencji, korzystanie z praw
i wolności w niej wymienionych powinno być zapewnione bez dyskryminacji
wynikającej z takich powodów, jak: płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania
polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do
mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakichkolwiek innych przyczyn.
W świetle utrwalonej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
(ETPCz) wykładni cytowanego przepisu, przywołanej w wyrokach Sądu
Najwyższego: z 29 marca 2011 r., I PK 231/10 (OSNP 2012 nr 9-10, poz. 118) i z 7
kwietnia 2011 r., I PK 232/10 (OSNP 2012 nr 11-12, poz. 133), dyskryminacją jest
taka różnica w traktowaniu podmiotów prawa, która nie ma obiektywnego i
rozsądnego uzasadnienia, a więc nie realizuje uprawnionego celu oraz nie istnieje
rozsądna proporcja między zastosowanymi środkami i tym celem. Nie dochodzi do
naruszenia zasady równego traktowania (zakazu dyskryminacji), jeśli wybrane środki
(przepisy) odzwierciedlają uzasadniony cel polityki społecznej oraz są odpowiednie i
konieczne do osiągnięcia tego celu (por. w odniesieniu do zakazu dyskryminacji ze
względu na płeć: wyrok TSUE z 6 lipca 2000 r., C-407/98, Katarina Abrahamsson i
Leif Anderson przeciwko Elisabet Fogelqvist, EU:C:2000:367; w odniesieniu do
zakazu dyskryminacji ze względu na wiek: wyrok TSUE z 22 listopada 2005 r., C-
144/04, Verner Mangold przeciwko Rudiger Heim, EU:C:2005:709; wyrok TSUE z 16
października 2007 r., C-411/05, Felix Palacios de la Villa przeciwko Cortefiel
servicios SA, LEX nr 319479; w odniesieniu do prawa do renty z pracowniczego
programu emerytalnego: wyrok TSUE z 11 lipca 2006 r.,C-13/05, Sonia Chocón
Navas przeciwko Eurest Colectiviolades SA, EU:C:2006:456).
Również Trybunał Konstytucyjny, wykładając powyższe zasady, wyjaśnia, że
wszystkie podmioty prawne, charakteryzujące się daną cechą istotną w równym
stopniu, mają być traktowane równo, tzn. według jednakowej miary, bez zróżnicowań
zarówno dyskryminacyjnych, jak i faworyzujących. Dopuszczalne jest zatem różne
III USKP 11/25
17
traktowanie przez prawo różnych podmiotów. Prawo wspólnotowe nie zawiera
zakazu wszelkiej dyskryminacji. Jednak odstępstwa od nakazu równego traktowania
podmiotów podobnych muszą znajdować podstawę w odpowiednio
przekonywających argumentach. Argumenty te muszą zaś mieć charakter
relewantny i proporcjonalny (waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie sytuacji
adresatów normy, musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów,
które zostaną naruszone w wyniku nierównego potraktowania podmiotów podobnych)
i muszą pozostawać w jakimś związku z innymi wartościami, zasadami czy normami
konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne traktowanie podmiotów podobnych (por.
orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 9 marca 1988 r., U 7/87, OTK 1988/1,
poz. 1; z 3 marca 1987 r., P 2/87, OTK 1987/1, poz. 2; z 28 listopada 1995 r., K 17/95,
OTK 1995 nr 3, poz. 18; z 3 września 1996 r., K 10/96, OTK ZU 1996 nr 4, poz. 33;
z 29 września 1997 r., K 15/97, OTK ZU 1997 nr 3-4, poz. 37 i z 14 maja 2001 r., SK
1/00, OTK ZU 2001 nr 4, poz. 84). Nie narusza zasady równości usprawiedliwione i
racjonalne zróżnicowanie (dyferencjacja) sytuacji prawnej podmiotów ze względu na
różniącą je cechę istotną, relewantną (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 23
października 1996 r., I PRN 94/96, OSNAPiUS 1997 nr 8, poz. 131; z 10 września
1997 r., I PKN 246/97, OSNAPiUS 1998 nr 12, poz. 360; z 16 listopada 2001 r., I PKN
696/00, OSNP 2003 nr 20, poz. 486; z 12 grudnia 2001 r., I PKN 182/01, OSP 2002
nr 11, poz. 150; z 23 listopada 2004 r., I PK 20/04, OSNP 2005 nr 13, poz. 185; z 14
lutego 2006 r., III PK 109/05, OSNP 2007 nr 1-2, poz. 5 oraz uchwałę Sądu
Najwyższego z 8 stycznia 2002 r., III ZP 31/01, OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 284).
Podobnie rzecz się ma z oceną tych przepisów w kontekście wzorca
wskazanego w art. 2 Konstytucji RP. Dla zdecydowanej większości społeczeństwa
służenie totalitarnemu państwu jest i było karygodne. Trybunał Konstytucyjny w
wyroku z 24 lutego 2010 r., K 6/09 (OTK-A 2010 nr 2, poz. 15) wskazał, że artykuł 67
ust. 1 Konstytucji RP stanowi podstawę do rozróżnienia: 1) minimalnego zakresu
prawa do zabezpieczenia społecznego, odpowiadającego konstytucyjnej istocie tego
prawa, który ustawodawca ma obowiązek zagwarantować, oraz 2) sfery uprawnień
zagwarantowanych przez ustawę i wykraczających poza konstytucyjną istotę
rozważanego prawa. W pierwszym wypadku ustawodawca ma znacznie węższy
zakres swobody przy wprowadzaniu zmian do systemu prawnego. Nowe rozwiązania
III USKP 11/25
18
prawne nie mogą bowiem naruszać konstytucyjnej istoty prawa do zabezpieczenia
społecznego. W drugim wypadku ustawodawca może - co do zasady - znieść
uprawnienia wykraczające poza konstytucyjną istotę prawa do zabezpieczenia
społecznego. W każdym przypadku zmiany te powinny jednak być dokonywane z
poszanowaniem pozostałych zasad i norm konstytucyjnych wyznaczających granice
swobody prawodawcy wprowadzania zmian do systemu prawnego, a w
szczególności zasady ochrony zaufania jednostki do państwa, zasady ochrony praw
nabytych oraz wymogu zachowania odpowiedniej vacatio legis.
W przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego wskazano także, że
zgodnie z art. 30 Konstytucji RP „Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka
stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej
poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych”. W wyroku z 4 kwietnia
2001 r., sygn. K 11/00, OTK 2001/3/54, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że „będąc
źródłem praw i wolności jednostki, pojęcie godności determinuje sposób ich
rozumienia i urzeczywistniania przez państwo. Zakaz naruszania godności człowieka
ma charakter bezwzględny i dotyczy wszystkich. Natomiast obowiązek
poszanowania i ochrony godności nałożony został na władze publiczne państwa. W
konsekwencji wszelkie działania władz publicznych powinny z jednej strony
uwzględniać istnienie pewnej sfery autonomii, w ramach której człowiek może się w
pełni realizować społecznie, a z drugiej działania te nie mogą prowadzić do tworzenia
sytuacji prawnych lub faktycznych odbierających jednostce poczucie godności.
Przesłanką poszanowania tak rozumianej godności człowieka jest między innymi
istnienie pewnego minimum materialnego, zapewniającego jednostce możliwość
samodzielnego funkcjonowania w społeczeństwie oraz stworzenie każdemu
człowiekowi szans na pełny rozwój osobowości w otaczającym go środowisku
kulturowym i cywilizacyjnym”. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, godność
człowieka może w szczególności zostać naruszona przez stanowienie regulacji
prawnych, których celem jest poniżenie człowieka.
Biorąc pod uwagę przedstawiony wyżej cel ustawy polegający na pozbawieniu
przywilejów nabytych z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa oraz to, że
komentowane przepisy nie pozbawiają odwołującej się minimum socjalnego, nie
III USKP 11/25
19
sposób uznać, to zastosowanie tych przepisów wobec odwołującego się narusza w
sposób oczywisty wzorzec z art. 67 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP.
Również w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 6/09
podkreślono, że z konstytucyjnej zasady ochrony zaufania do państwa i
stanowionego przez nie prawa nie wynika, że każdy, bez względu na cechujące go
właściwości, może zakładać, że unormowanie jego praw socjalnych nie ulegnie nigdy
w przyszłości zmianie na jego niekorzyść. Ochrona praw nabytych nie oznacza przy
tym nienaruszalności tych praw i nie wyklucza stanowienia regulacji mniej
korzystnych. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że odstąpienie od
zasady ochrony praw nabytych jest dopuszczalne, jeżeli przemawiają za tym inne
zasady, normy lub wartości konstytucyjne. Ocena zasadności zarzutu naruszenia
zasady ochrony praw nabytych wymaga rozważenia, czy wprowadzone ograniczenia
znajdują podstawę w innych normach, zasadach lub wartościach konstytucyjnych,
czy nie istnieje możliwość realizacji danej normy, zasady lub wartości konstytucyjnej
bez naruszenia praw nabytych, czy wartościom konstytucyjnym, dla realizacji których
prawodawca ogranicza prawa nabyte, można w danej, konkretnej sytuacji przyznać
pierwszeństwo przed wartościami znajdującymi u podstaw zasady ochrony praw
nabytych, a także czy prawodawca podjął niezbędne działania mające na celu
zapewnienie jednostce warunków do przystosowania się do nowej regulacji.
Według utrwalonego stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zasada ochrony
praw nabytych nie ma zastosowania do praw nabytych niesłusznie lub niegodziwie,
a także praw niemających oparcia w założeniach obowiązującego w dacie orzekania
porządku konstytucyjnego (zob. np. orzeczenie z 11 lutego 1992 r., K 14/91, OTK
1992 nr 1, poz. 7; wyrok z 23 listopada 1998 r., SK 7/98, OTK ZU 1997 nr 7, poz.
114; wyrok z 22 czerwca 1999 r., K 5/99, OTK ZU 1999 nr 5, poz. 100; wyrok z 20
grudnia 1999 r., K 4/99, OTK ZU 1999 nr 7, poz. 165 i wyrok z 31 stycznia 2006 r.,
K 23/03, OTK-A 2006 nr 1, poz. 8).
Także więc i w tym przypadku zastosowanie wobec odwołującego art. 15c
ust. 1 pkt 1 i art. 22a ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy nie
jawi się w sposób oczywisty jak sprzeczne z art. 2 Konstytucji RP.
Na koniec należy dodać, że wyłączenie w art. 3983 § 3 k.p.c. z podstaw skargi
kasacyjnej zarzutów dotyczących oceny dowodów, pozbawia skarżącego możliwości
III USKP 11/25
20
powoływania się na zarzut naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów
przewidzianej w art. 233 § 1 k.p.c. Przepis art. 3983 § 3 k.p.c. wprawdzie nie wskazuje
expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem
faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów
wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości, że
obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis określa kryteria oceny
wiarygodności i mocy dowodów (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 26 kwietnia
2006 r., V CSK 11/06, LEX nr 230204; z 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, LEX nr
238975; z 5 września 2008 r., II UK 370/07, LEX nr 785533; z 23 września 2005 r.,
III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76; z 19 października 2010 r., II PK 96/10, LEX
nr 687025; z 24 listopada 2010 r., I UK 128/10, LEX nr 707405 oraz z 24 listopada
2010 r., I PK 107/10, LEX nr 737366).
Także art. 227 k.p.c., upoważniający sąd do selekcji zgłaszanych dowodów z
punktu widzenia oceny istotności okoliczności faktycznych, których wykazaniu
dowody te mają służyć, w zasadzie nie może być podstawą skutecznego zarzutu
kasacyjnego, bez równoczesnego powołania uchybienia innym przepisom
postępowania, np. przez oddalenie istotnych wniosków dowodowych (art. 217 § 2 lub
3 k.p.c.) lub uchylenie się od obowiązku działania z urzędu (art. 232 zd. 2 k.p.c.; zob.
postanowienie Sądu Najwyższego z 17 maja 2024 r., I CSK 1778/23, Legalis nr
3084509).
Natomiast z powołanego w zarzutach brzmienia przepisu art. 381 k.p.c.
wynika, że sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona
mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że
potrzeba powołania się na nie wynikła później. Przepis ten ma wyraźnie charakter
dyscyplinujący strony procesowe, zobowiązując je do przedkładania wszystkich
posiadanych dowodów w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, pod
rygorem możliwości ich pominięcia w instancji odwoławczej, co ma zapewnić
realizację ważnych zasad procesowych, tj. koncentracji dowodów i sprawności
postępowania. Skuteczność zgłoszenia przed sądem drugiej instancji nowego
dowodu - na podstawie art. 381 k.p.c. - uzależniona jest więc od wykazania, czego
ubezpieczony nie dokonał, że strona nie mogła go powołać w postępowaniu przed
sądem pierwszej instancji, albo że potrzeba jego zgłoszenia wynikła później (zob.
III USKP 11/25
21
postanowienie Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2025 r., I CSK 1353/24, Legalis nr
3173918). Zarzut ten należy także uznać ze nieuzasadniony.
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie
art. 39815 § 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na
podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak
w sentencji wyroku.
[SOP]
DS.
