III USKP 108/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 11 marca 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący)
SSN Jarosław Sobutka
SSN Robert Stefanicki (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania A. K.
od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość renty rodzinnej ,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 11 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu
z dnia 15 lutego 2023 r., sygn. akt III AUa 221/21,
I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację,
II. nie obciąża odwołującej się kosztami
kasacyjnego organu rentowego.
postępowania
Jarosław Sobutka Renata Żywicka Robert Stefanicki
UZASADNIENIE
III USKP 108/24
2
Sąd Apelacyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 lutego 2023 r., na skutek
apelacji A. K., zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 5
stycznia 2021 r. oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że
stwierdził brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej po
zmarłym mężu R. K. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania
wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa i
przyznał odwołującej począwszy od 1 października 2017 r. rentę rodzinną w
dotychczasowej wysokości.
W niniejszej sprawie ustalono, że zaskarżoną decyzją z dnia 25 sierpnia
2017 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
i Administracji ponownie ustalił A. K. wysokość renty rodzinnej od dnia 1 października
2017 r. po zmarłym emerycie R. K.. Ustalając wysokość nowego świadczenia, organ
emerytalny przyjął podstawę wymiaru świadczenia, jakie przysługiwało zmarłemu -
4.374,66 zł oraz wysługę lat, określoną zestawieniu, dołączonym do decyzji z dnia
25 sierpnia 2017 r. Emerytura, od której naliczana jest renta rodzinna, stanowi 25,57%
podstawy wymiaru zmarłego. Łączna wysokość emerytury, od której naliczana jest
renta rodzinna, stanowi 25,57% podstawy wymiaru zmarłego i wynosi kwotę 1.118,60
zł. Renta rodzinna dla jednej uprawnionej osoby wynosi 85% emerytury, tj. kwotę
1.000 zł brutto i 854 zł netto. A. K. w piśmie z dnia 1 października 2017 r. wywiodła
odwołanie od powyższej decyzji, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej zmianę
przez przyznanie świadczenia rentowego w dotychczasowej, nieobniżonej wysokości,
tj. 2.602,91 zł brutto i zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania
według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 5 stycznia 2021 r. oddalił
odwołanie wnioskodawczyni. Sąd ustalił, że R. K. - mąż odwołującej A. K., urodzony
[…] 1928 r., po wojnie ukończył, przerwaną na skutek wojny, naukę w szkole
podstawowej i odbył kurs handlowy w P.. W okresie wojny, R. K. pracował w stolarni
S. w M., po wojnie w latach 1947-1949 w M. w K. i w K.1 jako księgowy, zaś w okresie
od 11 grudnia 1952 r. do 31 lipca 1953 r. - w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej
w C. jako sekretarz Prezydium. W okresie od 4 października 1949 r. do 31
października 1952 r. R. K. pełnił czynną służbę wojskową i zajmował stanowisko
kierownika tajnej kancelarii. Pismem z dnia 26 marca 1953 r. R. K. zwrócił się z
III USKP 108/24
3
prośbą do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w C. z prośbą o
przyjęcie do pracy w charakterze funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa
Publicznego i po uzyskaniu pozytywnej opinii, w dniu 5 sierpnia 1953 r. złożył
ślubowanie przed Szefem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w C..
R. K. początkowo zajął stanowisko referenta przy Kierownictwie tego urzędu w C.,
po czym został przeniesiony na stanowisko referenta terenowego na gminę L.,
odznaczając się zdyscyplinowaniem, sumiennością i zaangażowaniem w pracę
terenową. Rozkazem specjalnym nr […]/54 Szefa Wojewódzkiego Urzędu
Bezpieczeństwa Publicznego w P. z dnia 15 lipca 1954 r., R. K. został nagrodzony
kwotą 400 zł za aktywny udział w rozpracowaniu aktu wrogiej działalności - zrzutu
ulotek o treści antyradzieckiej i antypaństwowej, przyczyniając się do ujawnienia i
aresztowania sprawcy kolportażu ulotek oraz pisania wrogich anonimów. Po
ukończeniu kursu operacyjnego w Międzywojewódzkiej Szkole we W. w 1955 r. R.
K. został rozkazem z dnia 8 maja 1956 r. przeniesiony na stanowisko oficera
operacyjnego w Powiatowym Urzędzie ds. Służb Bezpieczeństwa Publicznego w W.,
a rozkazem z dnia 1 października 1962 r. - na stanowisko starszego oficera
operacyjnego. Jednocześnie w czerwcu 1962 r. R. K. ukończył Liceum
Ogólnokształcące dla Pracujących w W. i zdał egzamin maturalny. W
charakterystyce, sporządzonej w dniu 12 stycznia 1959 r. przełożony odwołującego
się wskazał, że odwołujący: „w ciągu roku 1958 dokonał dwóch werbunków, które
znacznie przyczyniły się do rozeznania sytuacji operacyjnej w tym środowisku. W
pracy z agenturą, jak i w prowadzonych sprawach, cechuje go troska, aby ona była
właściwie wykorzystana i dała owocne wyniki”. Na posiedzeniu w dniu 3 października
1962 r. Egzekutywa Komitetu Wojewódzkiego PZPR w W. zatwierdziła kandydaturę
R. K. na stanowisko Zastępcy Komendanta Powiatowego Milicji Obywatelskiej ds.
bezpieczeństwa w M.. W opinii służbowej z dnia 31 maja 1965 r. - sporządzonej przez
zwierzchnika Zastępcę Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej ds.
bezpieczeństwa w P. – R. K. jako kierownik jednostki został uznany zbyt mało
aktywnym w inicjowaniu i wytyczaniu zadań dla podległych mu pracowników, co
miało przełożenie na niedostateczny rozwój pracy operacyjnej w jednostce. W dniu
10 lipca 1965 r. R. K. ożenił się z A. P.. W kolejnej opinii Zastępcy Komendanta
Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej ds. bezpieczeństwa w P. z dnia 5 kwietnia 1969
III USKP 108/24
4
r., R. K. jako kierownik jednostki został oceniony negatywnie, zarzucono mu
ponownie brak wystarczającej inicjatywy w inspirowaniu i wytyczaniu zadań do pracy,
brak należytego egzekwowania od pracowników wykonawstwa bieżących zadań,
brak systematycznego nadzoru i merytorycznej kontroli podległych pracowników,
brak zdecydowania i zbytnią tolerancyjność w kwestiach personalnych,
powodujących obniżenie dyscypliny służbowej wśród podległych pracowników,
wpływające na zastój w pracy podległej jednostki. Zarzuty braku zdolności
organizacyjnych i przywódczych wobec R. K. znalazły się ponownie w kolejnej opinii
służbowej z 7 kwietnia 1970 r. Pismem z dnia 15 maja 1970 r. R. K. wystąpił do
Zastępcy Komendanta Wojewódzkiego Milicji Obywatelskiej ds. bezpieczeństwa w
P. z wnioskiem o przeniesienie na emeryturę. W związku z odmową przyjęcia
niższego stanowiska. Rozkazem nr […]/70 z dnia 28 sierpnia 1970 r. R. K. został
zwolniony ze służby w Milicji Obywatelskiej z dniem 31 sierpnia 1970 r. Począwszy
od 1 września 1970 r. R. K. był uprawniony do renty za wysługę lat. Decyzją z dnia
13 sierpnia 1975 r. Komendant Wojewódzki Milicji Obywatelskiej w P. przyznał R. K.
prawo do emerytury milicyjnej. R. K. zmarł w dniu 7 marca 2006 r. A. K., wdowa po
R. K., w dniu 20 marca 2006 r. wniosła o przyznanie prawa do renty rodzinnej po
zmarłym. Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i
Administracji podjął wypłatę świadczenia na rzecz A. K. począwszy od 7 marca 2006
r. w kwocie 2.605,40 zł brutto miesięcznie.
W dniu 8 czerwca 2017 r. do organu emerytalnego wpłynęła informacja
Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 8 marca 2017 r. o przebiegu służby R. K. nr [...],
w której wskazano (na podstawie posiadanych akt osobowych), że zmarły w okresie
od 1 sierpnia 1953 r. do 31 sierpnia 1970 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego
państwa, o której mowa w art. 13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego,
Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu,
Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r.,
poz. 708 ze zm.).
Na podstawie powyższej informacji, Zakład Ubezpieczeń Społecznych
zaskarżoną decyzją z dnia 25 sierpnia 2017 r. ponownie ustalił wysokość renty
III USKP 108/24
5
rodzinnej, pobieranej przez wdowę A. K., wynoszącej 85% emerytury przysługującej
R. K., na kwotę 1.000 zł brutto miesięcznie. Decyzja ta stanowi przedmiot
zaskarżenia w niniejszym postępowaniu. Wcześniejszą decyzją z 28 października
2009 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
i Administracji ustalił odwołującej miesięczną wysokość renty rodzinnej od 1 stycznia
2010 r. w wysokości 2.170,95 zł i to obniżając jej dotychczas pobierane świadczenie
w związku z otrzymaną z Instytutu Pamięci Narodowej informację nr [...] z dnia 29
kwietnia 2009 r.
A. K., obecnie ma 74 lata, jest osobą schorowaną, do jej schorzeń
zdrowotnych należą: osteoporoza, zwyrodnienie stawów, niedomykalność
zastawek serca, stan po 4 operacjach tarczycy, w przeszłości odbyta
operacja ginekologiczna, schorzenie szczękowe i na kolano. Odwołująca
codziennie na stałe przyjmuje leki, których koszt wynosi około 150 zł
miesięcznie. Dwa razy do roku odwołująca odbywa kurację zastrzykiem na
osteoporozę, przy czym jeden zastrzyk kosztuje około 280 zł, i to przy
uwzględnieniu refundacji terapii zastrzykowej. Odwołująca ponosi również
koszty masaży. Czasem jeździ na rehabilitację do sanatorium. Odwołująca
zamieszkuje sama w mieszkaniu w bloku, którego czynsz wraz z prądem
wynosi 500 zł miesięcznie. Do dalszych kosztów jej utrzymania należy
opłata za kartę na telefon w wysokości 50 zł na 3 miesiące. W utrzymaniu
pomaga jej córka, która dokłada się miesięcznie do czynszu w wysokości
350 zł.
W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że
odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie. Organ emerytalny ustalił wysokość
świadczenia rentowego odwołującej się na podstawie uzyskanej z Instytutu Pamięci
Narodowej informacji z 8 marca 2017 r. o przebiegu służby R. K., w której wskazano,
na podstawie posiadanych akt osobowych, że zmarły w okresie 1 sierpnia 1953 r. do
31 sierpnia 1970 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art.
13b ustawy z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy. Sąd
Okręgowy przywołał następnie podstawę prawną rozstrzygnięcia, tj. art. 13b, art. 15c,
art. 22a i 24a ustawy z 16 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2017 r., a
III USKP 108/24
6
która przewiduje obniżenie emerytur i rent inwalidzkich wszystkim funkcjonariuszom,
którzy pozostawali w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r. i którzy w okresie od 22
lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. pełnili służbę w wymienionych w ustawie instytucjach
i formacjach (tzw. służba na rzecz państwa totalitarnego). Obniżeniu podlegają także
renty rodzinne, po funkcjonariuszach, którzy taką służbę pełnili. Sąd Okręgowy
zwrócił uwagę, że odwołująca się A. K., pobierając rentę rodzinną po zmarłym
emerycie R. K., nie wykazała, aby zmarły mąż przed rokiem 1990, bez wiedzy
przełożonych, podjął współpracę i czynnie wspierał osoby lub organizacje działające
na rzecz niepodległości Państwa Polskiego, lub też minister właściwy do spraw
wewnętrznych, w drodze decyzji, wyłączył wobec R. K. stosowanie art. 15c, art. 22a
i art. 24a powołanej ustawy. Sąd przywołał następnie poglądy judykatury, wskazując,
że sąd ubezpieczeń społecznych nie jest związany treścią informacji o przebiegu
służby w organach bezpieczeństwa państwa przedstawionej przez Instytut Pamięci
Narodowej zarówno co do faktów (ustalonego w tym zaświadczeniu przebiegu
służby), jak i co do kwalifikacji prawnej tych faktów (tak Sąd Najwyższy w
uzasadnieniu postanowienia z 12 grudnia 2011 r., II UZP 10/11). W postanowieniu z
19 lutego 2020 r. (III UZP 11/19) Sąd Najwyższy uznał, że kryterium pełnienia służby
na rzecz totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w
cywilnych lub wojskowych instytucjach wymienionych w art. 13b ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, ustalane na wniosek właściwego organu
emerytalno-rentowego przez Instytut Pamięci Narodowej - Komisję Ścigania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu na podstawie posiadanych akt osobowych
funkcjonariusza (art. 13a w związku z art. 15c ust. 4), jest spełnione po sądowym
zweryfikowaniu formalnej przynależności do instytucji wymienionych w art. 13b
ustawy, odpowiedzialnych za łamanie podstawowych praw człowieka i wolności osób
represjonowanych lub członków ich rodzin, bez konieczności indywidualizacji lub
sądowej weryfikacji stosowania represji politycznych przez konkretnego
funkcjonariusza. Osobom, które pomiędzy 22 lipca 1944 r. a 31 lipca 1990 r. pełniły
na rzecz państwa służbę, o której mowa w art. 13b ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym funkcjonariuszy i pozostawały w takiej służbie przed dniem 2 stycznia
1999 r., przysługują z budżetu państwa emerytury na zasadach określonych w
art. 15c ustawy zaopatrzeniowej.
III USKP 108/24
7
Zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16
września 2020 r. (III UZP 1/20) kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa”
określone w art. 13b ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na
podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia
podstawowych praw i wolności człowieka. Zdaniem Sądu Okręgowego, analiza
cyfrowych dokumentów z akt personalnych zmarłego R. K., nadesłanych przez
Instytut Pamięci Narodowej nie pozostawia wątpliwości, że R. K. w okresie od 1
sierpnia 1953 r. do 31 sierpnia 1970 r., pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa
w instytucji, objętej dyspozycją przepisu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. W aktach
tych znajdują się bowiem dokumenty, które wprost wskazują na aktywny udział R. K.
w działaniach operacyjnych struktur Służby Bezpieczeństwa (poprzednio
Bezpieczeństwa Publicznego), wymierzonych przeciwko ówczesnej opozycji
(głównie w latach 50-tych), natomiast następnie R. K. zajmował stanowisko
kierownicze Zastępcy Komendanta Powiatowego Milicji Obywatelskiej ds.
bezpieczeństwa w M. i sprawował nadzór nad agenturalnymi strukturami Służby
Bezpieczeństwa na terenie, należącym do placówki w M.. Okoliczności tych nie może
zmienić opinia własna A. K. o mężu nie tylko z racji faktu, że zmarły był dla
odwołującej najbliższą osobą, ale także z uwagi na to, że jak odwołująca sama
przyznała, nie miała pełnej wiedzy o czynnościach służbowych męża, albowiem nie
ujawniał on w domu informacji związanych z pracą. Odwołująca została żoną R. K.
10 lipca 1965 r., a zatem na krótko przed powierzeniem mu funkcji Zastępcy
Komendanta Powiatowego Milicji Obywatelskiej ds. bezpieczeństwa w M., stąd
zdaniem Sądu, nie mogła mieć jednoznacznej wiedzy o przeszłości zawodowej męża,
a odwołująca nie przedłożyła żadnych obiektywnych dowodów na rehabilitację męża
i aktywne jego działanie na rzecz opozycji bez wiedzy pracodawcy.
Sąd Okręgowy nie kwestionował faktu, że obniżenie świadczenia rentowego
po mężu, jest dla A. K. dotkliwe, zwłaszcza, że jest to już kolejne - tj. drugie (po
pierwszym mającymi miejsce w 2009 r.) umniejszenie świadczenia, jednakże nie
może polemizować z celem, jaki przyświecał ustawodawcy przy ponownym
obniżaniu świadczeń emerytalnych i rentowych byłych funkcjonariuszy Służby
Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej. Z uzasadnienia projektu ustawy zmieniającej
III USKP 108/24
8
z dnia 16 grudnia 2016 r. wynika, że ma ona na celu wprowadzenie rozwiązań
zapewniających w pełniejszym zakresie zniesienie przywilejów emerytalnych
związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa PRL przez ustalenie na nowo
świadczeń emerytalnych i rentowych osobom pełniącym służbę na rzecz
totalitarnego państwa w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r.
Rozwiązania, wprowadzone bowiem na gruncie ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o
zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych (Dz.U. poz. 145),
tzw. „ustawy dezubekizacyjnej”, nie okazały się w pełni skuteczne, gdyż cel tej
ustawy nie został osiągnięty w zakładanym zakresie. Reasumując, Sąd Okręgowy
stwierdził, że nie istnieją żadne okoliczności, które mogłyby podważyć zasadność
wydanej przez organ emerytalny decyzji. Fakty, wynikające z dokumentów,
zebranych w sprawie dowodzą, że istnieją przesłanki do obniżenia renty rodzinnej A.
K., uzyskanej po zmarłym R. K., byłym funkcjonariuszu Służby Bezpieczeństwa,
albowiem w tej służbie (i jej poprzednika Urzędu Bezpieczeństwa) dopuścił się on
naruszenia podstawowych praw wolności człowieka, co w konsekwencji skutkowało
oddaleniem odwołania.
Sąd Apelacyjny nie podzielił oceny prawnej Sądu pierwszej instancji, uznał
bowiem apelację wnioskodawczyni za uzasadnioną, co skutkowało zmianą
zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego w ten
sposób, że stwierdzono brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty
rodzinnej po zmarłym mężu R. K. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad
obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego
państwa i przyznaniem odwołującej począwszy od 1 października 2017 r. renty
rodzinnej w dotychczasowej wysokości.
W ocenie Sądu Apelacyjnego rację ma apelująca, że nie było podstaw do
ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej po zmarłym mężu R. K. i obniżenia
tego świadczenia na podstawie art. 24a w zw. z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy oraz na podstawie otrzymanej z Instytutu
Pamięci Narodowej z dnia 8 marca 2017 r. Podkreślić należy, że po obniżeniu renta
rodzinna wyniosła kwotę 1.000 zł brutto i 854 zł netto. Sąd Apelacyjny uznał za
prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jednakże dokonał ich
odmiennej oceny prawnej, uznając w rezultacie, że brak podstaw do ponownego
III USKP 108/24
9
ustalenia wysokości renty rodzinnej odwołującej po zmarłym mężu R. K. przy
uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla
osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa.
Sąd odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 24a ust. 1 powołanej ustawy w
przypadku renty rodzinnej przysługującej po osobie, która pełniła służbę na rzecz
totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b i która pozostawała w służbie przed
dniem 2 stycznia 1999 r., renta rodzinna przysługuje na zasadach określonych w
art. 24, z zastrzeżeniem, iż wysokość renty rodzinnej ustala się na podstawie
świadczenia, które przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu z uwzględnieniem
przepisów art. 15c, lub art. 22a. Wysokość renty rodzinnej, ustalonej zgodnie z ust.
1, nie może być wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty rodzinnej wypłaconej
przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 2). W celu
ustalenia wysokości renty rodzinnej zgodnie z ust. 1 i 2, organ emerytalny występuje
do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu z wnioskiem o sporządzenie informacji, o której mowa w art. 13a ust. 1.
Przepisy art. 13a stosuje się odpowiednio. Z kolei zgodnie z art. 15c ust. 1 powołanej
ustawy, w przypadku osoby, która pełniła służbę na rzecz totalitarnego państwa, o
której mowa w art. 13b, i która pozostawała w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r.,
emerytura wynosi:
1) 0% podstawy wymiaru - za każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa,
o której mowa w art. 13b;
2) 2,6% podstawy wymiaru - za każdy rok służby lub okresów równorzędnych
ze służbą, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1, 1a oraz 2-4. Przepisy art. 14 i art. 15
ust. 1-3a, 5 i 6 stosuje się odpowiednio. Emerytury nie podwyższa się zgodnie z
art. 15 ust. 2 i 3, jeżeli okoliczności uzasadniające podwyższenie wystąpiły w związku
z pełnieniem służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b (ust. 2).
Wysokość emerytury ustalonej zgodnie z ust. 1 i 2 nie może być wyższa niż
miesięczna kwota przeciętnej emerytury wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń
Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 3). Przepisów ust. 1-3 nie stosuje się, jeżeli
osoba, o której mowa w tych przepisach, udowodni, że przed rokiem 1990, bez
III USKP 108/24
10
wiedzy przełożonych, podjęła współpracę i czynnie wspierała osoby lub organizacje
działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego (ust. 5).
Zgodnie z art. 13b ust. 1 ustawy za służbę na rzecz totalitarnego państwa
uznaje się służbę od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w wymienionych w
przepisach cywilnych i wojskowych instytucjach i formacjach. Natomiast w myśl
art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, na wniosek organu emerytalnego, Instytut
Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
sporządzana na podstawie posiadanych akt osobowych i w terminie 4 miesięcy od
dnia otrzymania wniosku, przekazuje organowi emerytalnemu informację o
przebiegu służby skazanych funkcjonariuszy w organach bezpieczeństwa państwa,
o których mowa w art. 13b. Z kolei zgodnie z art. 13a ust. 5 ustawy zaopatrzeniowej,
informacja o przebiegu służby, o której mowa w ust. 1, jest równoważna z
zaświadczeniem o przebiegu służby sporządzanym na podstawie akt osobowych
przez właściwe organy służb, o których mowa w art. 12.
Sąd Apelacyjny zaznaczył, że nie kwestionuje, iż informacji otrzymanej z
Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 8 marca 2017 r. wynika, że mąż odwołującej R.
K., po którym pobiera ona rentę rodzinną, pełnił służbę na rzecz totalitarnego
państwa. Jednakże zdaniem Sądu odwoławczego obniżenie po raz drugi renty
rodzinnej po zmarłym funkcjonariuszu do kwoty 1.000 zł brutto w zaskarżonej decyzji,
nie znajduje uzasadnienia w świetle zakładanego celu ustawy zmieniającej z 16
grudnia 2016 r., obniżającej świadczenia dla funkcjonariuszy i ich rodzin od 1
października 2017 r. W uzasadnieniu do projektu tej ustawy wskazano na
konieczność ograniczenia przywilejów dla funkcjonariuszy, zaś odwołująca jest
wdową po funkcjonariuszu. Ponadto kwota świadczenia po obniżeniu jest bardzo
niska i nie zaspokaja nawet elementarnych potrzeb odwołującej. Dodatkowo należy
wskazać, że przedmiotem niniejszej sprawy jest wysokość świadczenia po zmarłym
mężu odwołującej (renta rodzinna), zatem dotyczy ona świadczenia, które
przyznawane jest z uwagi na zdarzenie losowe i nie dotyczy bezpośrednio
funkcjonariusza. Sąd stwierdził zatem, że zaskarżona decyzja obniżyła wysokość
renty rodzinnej w sposób drastyczny, sięgając poziomu poniżej przeciętnej renty
rodzinnej z systemu powszechnego kwota 1.000 zł brutto, 854 zł netto i to w sytuacji,
gdy z uwagi na wiek odwołująca się pozbawiona została możliwości adaptacyjnych
III USKP 108/24
11
do nowej sytuacji choćby przez podjęcie dodatkowego zatrudnienia
rekompensującego utratę części świadczenia rentowego. Wcześniejszą decyzją z 28
października 2009 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji ustalił odwołującej miesięczną wysokość renty
rodzinnej od 1 stycznia 2010 r. w wysokości 2.170,95 zł obniżając jej dotychczas
pobierane świadczenie w związku z otrzymaną z Instytutu Pamięci Narodowej
informacją. A zatem świadczenie było już raz obniżone i w 2009 r., dlatego
uprawniony jest wniosek, że cel ustawy został już osiągnięty. Sąd Apelacyjny
wskazał ponadto, że obniżenie świadczenia w zaskarżonej decyzji stanowiło w
istocie arbitralny mechanizm obniżenia tego rodzaju świadczeń, bo w przypadku
odwołującej się decydował sam fakt pozostawania w związku małżeńskim z
funkcjonariuszem pełniącym służbę w organach wymienionych w art. 13b ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, nadto przy zerowym przeliczniku za
każdy rok służby, a więc tego rodzaju działania nie mogą być uważane za adekwatne
do założonego celu.
W tej sytuacji, według Sądu, obniżenie świadczenia rentowego odwołującej
się nastąpiło z naruszeniem konstytucyjnych zasad ochrony praw nabytych,
sprawiedliwości społecznej, zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez
nie prawa, proporcjonalności (ustalona na nowo renta rodzinna była drastycznie
mniejsza od tej dotychczas przez nią pobieranej) oraz zabezpieczenia społecznego.
Ustawodawca nie może bowiem w nieskończoność powoływać się na zasadę
sprawiedliwości społecznej czy chęć ograniczenia przywilejów związanych z pracą w
aparacie bezpieczeństwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, skoro już raz ta
argumentacja legła u podstaw przeprowadzonej w trybie przepisów ustawy
zmieniającej z 2009 r. weryfikacji emerytur funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa
państwa. W ocenie Sądu Apelacyjnego, takie obniżenie świadczenia rentowego jest
niedopuszczalne, tym bardziej w odniesieniu do pobierających renty rodzinne po tych
funkcjonariuszach, na których przenosi się tym sposobem odpowiedzialność za nie
swoje czyny, stawiając ich nadto w iluzorycznej sytuacji możliwości wykazania
przesłanek z art. 24a ust. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
wyłączających weryfikację świadczenia, to jest udowodnienia, że zmarły przed
1990 r., bez wiedzy przełożonych, podjął współpracę i czynnie wspierał osoby lub
III USKP 108/24
12
organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego, co może być
niemożliwe zarówno z uwagi na znaczny upływ czasu, jak też znany z doświadczenia
życiowego fakt, że tego rodzaju działania podejmowane były w ukryciu, bez wiedzy
członków rodziny, aby nie narażać ich na ewentualne konsekwencje. Ponadto
odwołująca została żoną R. K. 10 lipca 1965 r, a zatem i z tego powodu mogła nie
wiedzieć o przeszłości zawodowej męża, skoro okres wskazany w informacji
Instytutu Pamięci Narodowej obejmował okres od 1 sierpnia 1953 r., a zatem niemal
10 lat wcześniej. W konsekwencji Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.
zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję w ten sposób, że stwierdził
brak podstaw do ponownego ustalenia wysokości renty rodzinnej po zmarłym mężu
R. K. przy uwzględnieniu przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości
świadczenia dla osób pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa i przyznał
odwołującej począwszy od 1 października 2017 r. rentę rodzinnej w dotychczasowej
wysokości.
W skardze kasacyjnej organ rentowy podniósł zarzut naruszenia przepisów
prawa materialnego, a to:
1) art. 24a ust. 1 w zw. z art. 15c ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. - o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy przez jego błędną wykładnię,
prowadzącą do oceny, iż o tym, czy należy zastosować ten przepis, decyduje
okoliczność, czy świadczenie było już raz obniżone, podczas gdy zgodnie z uchwałą
Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20 oraz dalszym
orzecznictwem Sądu Najwyższego – wyroki: z 8 lutego 2023 r., I USKP 86/22; 16
marca 2023 r., II USKP 120/22, powyższe decyduje o tym, czy wystąpiła przesłanka
służby na rzecz totalitarnego państwa, a zatem zastosowaniu art. 13b ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej, a nie art. 15c ust. 1, art. 24a ust. 1 w zw. z art. 15c ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej;
2) art. 15b ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy (w brzmieniu
obowiązującym od 2009 r. do 2016 r.) w związku z art. 15c ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej przez ich błędną wykładnię, prowadzącą do wniosku, iż w oparciu o
znowelizowane przepisy w brzmieniu obowiązującym od 2009 r. do 2016 r.,
obniżeniu uległa wysokość świadczenia renty rodzinnej, podczas gdy zgodnie z
naruszonymi przepisami - art. 15b ustawy w brzmieniu obowiązującym od 2009 r. do
III USKP 108/24
13
2016 r. nie dotyczył osób pobierających renty inwalidzkiej oraz nie dotyczył osób
pobierających renty rodzinne po zmarłych funkcjonariuszach;
3) art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a-b w związku z art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia
2017 r. o Sądzie Najwyższym, w związku z art. 390 § 1-2 k.p.c., przez
niezastosowanie się do wytycznych Sądu Najwyższego zawartych w uchwale Sądu
Najwyższego z 16 września 2020 r., III UZP 1/20 (nie bezpośrednio) oraz dalszym
orzecznictwie Sądu Najwyższego – wyroków: z 8 lutego 2023 r., I USKP 86/22; 16
marca 2023 r., II USKP 120/22 (bezpośrednio) i uznanie, że okoliczność czy
świadczenie było już raz obniżone, decyduje o zastosowaniu bądź nie 24a ust. 1 w
zw. z art. 15c ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, podczas gdy warunkuje ono
zastosowanie bądź nie art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej - a nie 24a ust. 1 w
zw. z art. 15c ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, jak również, podczas gdy zgodnie z
orzecznictwem Sądów Apelacyjnych oraz Sądu Najwyższego takie niezastosowanie
się wymaga zawsze pogłębionej kontrargumentacji, która może okazać się
niewystarczająca w razie kontroli kasacyjnej orzeczenia;
4) art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez
zastosowanie na skutek błędnej oceny, iż w sprawie doszło do naruszenia zasady
proporcjonalności, zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego
przez nie prawa, zasady ochrony praw nabytych w sytuacji, gdy odmienny wniosek
wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 8 lutego 2023 r., I USKP 86/22, jak również
wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 7 kwietnia 2022 r., III AUa 1526/21,
wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 14 marca 2023 r., III AUa 2246/21,
wyroku Sądu Apelacyjny w Lublinie z 1 lutego 2022 r., III AUa 1034/21.
Wobec wywiedzionych zarzutów organ rentowy wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu w całości, alternatywnie o
uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu w całości i
oddalenie apelacji ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 5
stycznia 2021 r., a także zasądzenie od odwołującej się na rzecz organu kosztów
postępowania w podwójnej wysokości stawki minimalnej (z uwagi na § 15 ust. 3 pkt 1
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwością z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych).
III USKP 108/24
14
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna organu emerytalno-rentowego okazała się uzasadniona,
a zarzuty w niej zawarte były trafne, co w efekcie doprowadziło do uchylenia wyroku
Sądu drugiej instancji w całości.
Zgodnie z art. 24a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy w
przypadku renty rodzinnej przysługującej po osobie, która pełniła służbę na rzecz
totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b i która pozostawała w służbie przed
dniem 2 stycznia 1999 r., renta rodzinna przysługuje na zasadach określonych w
art. 24, z zastrzeżeniem, iż wysokość renty rodzinnej ustala się na podstawie
świadczenia, które przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu z uwzględnieniem
przepisów art. 15c, lub art. 22a. Wysokość ustalonej w ten sposób renty rodzinnej
nie może być przy tym wyższa niż miesięczna kwota przeciętnej renty rodzinnej
wypłaconej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, ogłoszonej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Zgodnie z art. 24a ust. 4 ustawy przepisów powyższych nie stosuje się, jeżeli osoba
uprawniona do renty rodzinnej udowodni, że osoba, o której mowa w tych przepisach,
przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych, podjęła współpracę i czynnie wspierała
osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego, a także
na podstawie art. 24a ust. 5, jeżeli renta rodzinna przysługuje po funkcjonariuszu,
który po dniu 31 lipca 1990 r. zaginął w związku z pełnieniem służby lub poniósł
śmierć w wypadku, pozostającym w związku z pełnieniem służby.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawił się pogląd, zgodnie z którym
ingerencja w prawa podmiotowe osób pobierających renty rodzinne po
funkcjonariuszach pełniących służbę na rzecz państwa totalitarnego jest niewłaściwa.
O ile bowiem odnośnie do funkcjonariusza można rozważać kwestię ewentualnego
„niesłusznego nabycia” pobieranych przez niego świadczeń, to nie dotyczy to osób
uprawnionych do renty rodzinnej w świetle tezy o jej samodzielności prawnej.
Wskazuje się w tym wypadku na szczególny charakter renty rodzinnej jako
świadczenia przysługującego nie funkcjonariuszowi, ale członkom jego rodziny,
zatem osobom, które same nie pełniły „służby na rzecz totalitarnego państwa” i które
mogły nie mieć żadnego wpływu na podjęte w tej mierze decyzje funkcjonariusza.
III USKP 108/24
15
Beneficjentami tego świadczenia są zatem osoby, którym nie można postawić
zarzutu „niesłusznego nabycia” prawa do renty rodzinnej w określonej wysokości z
uwagi na pełnienie „służby na rzecz totalitarnego państwa”. Zmiana wysokości renty
rodzinnej na podstawie art. 24a ustawy zaopatrzeniowej, zdaniem Sądu
Najwyższego wyrażonym w tych sprawach, może być oceniona jako ingerencja w
nabyte prawo własności, jakim jest prawo do świadczenia z zaopatrzenia emerytalno-
rentowego (art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP), dokonana została z
naruszeniem zasady proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) oraz zasady
demokratycznego państwa prawa, urzeczywistniającego zasady ochrony zaufania
obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, ochrony praw nabytych oraz
sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP; wyroki Sądu Najwyższego: z 6
marca 2024 r., I USKP 108/23, Legalis nr 3056403; 12 marca 2024 r., II USKP 98/23,
Legalis nr 3058307; 7 lutego 2024 r., II USKP 126/22, Legalis nr 3051125; 4 grudnia
2024 r., III USKP 97/23, Legalis nr 3168671). Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe
ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jednakże dokonał – niesłusznej
zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w obecnym składzie – ich odmiennej
oceny prawnej, uznając w rezultacie, że brak podstaw do ponownego ustalenia
wysokości renty rodzinnej odwołującej po zmarłym mężu przy uwzględnieniu
przepisów dotyczących zasad obliczania wysokości świadczenia dla osób pełniących
służbę na rzecz totalitarnego państwa. W omawianej ustawie jest jednak art. 24a,
który odwołuje się do art. 13b, art. 15c i art. 22a tejże ustawy, a definicja „służba na
rzecz totalitarnego państwa”, o której mowa w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej,
jest definicją legalną, ścisłą i niebudzącą wątpliwości.
Okolicznościami przesądzającymi o kwalifikacji służby danej osoby jako
„służby na rzecz totalitarnego państwa” są wyłącznie ramy czasowe i miejsce
pełnienia służby. Tak zdefiniowana ustawowa „służba na rzecz totalitarnego państwa”
stanowi jedynie kryterium wyjściowe w analizie sytuacji prawnej indywidualnych
funkcjonariuszy. Konstrukcja ta tworzy domniemanie ustawowe, które funkcjonariusz
może obalić, czy to w postępowaniu administracyjnym, czy to przed sądami
powszechnymi, w celu uniknięcia niekorzystnych konsekwencji w zakresie ustalania
wysokości świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego. Z treści art. 15c ust. 5 i 6,
art. 22a ust. 5 i 6, art. 24a ust. 4 i 6 ustawy zaopatrzeniowej wynika, że ustalenie
III USKP 108/24
16
emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej w sposób wskazany w art. 15c ust. 1,
art. 22a ust. 1 i art. 24a ust. 1 nie następuje wobec wskazanych w tych przepisach
osób, jeżeli osoby te udowodnią, że przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych,
podjęły współpracę i czynnie wspierały osoby lub organizacje działające na rzecz
niepodległości Państwa Polskiego. Takie rozumienie przepisów ustawy
zaopatrzeniowej, w ocenie Sądu Najwyższego, uwzględniające obok wykładni
językowej art. 13b w związku z art. 13c ustawy zaopatrzeniowej i pozostałe
unormowania tej ustawy, pozwala na odkodowanie treści pojęcia „służby na rzecz
totalitarnego państwa” w zgodzie z konstytucyjnymi zasadami wyznaczającymi
standardy demokratycznego państwa prawnego. Pojęcie „państwa totalitarnego” ma
z punktu widzenia aksjologii demokratycznego państwa prawnego,
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP)
podlega negatywnej ocenie (wyroki Sądu Najwyższego: z 13 czerwca 2023 r.,
II USKP 95/22, Legalis nr 2952051; 25 października 2023 r., III USKP 39/23, LEX nr
3619227; 5 grudnia 2023 r., I USKP 73/23, LEX nr 3643732; 29 października 2024 r.,
III USKP 77/24, Legalis nr 314712620). Zasada ochrony praw nabytych nie może
mieć zastosowania do praw nabytych niesłusznie lub niegodziwie, a także praw
niemających oparcia w założeniach uznawanego w demokratycznym ustroju
porządku konstytucyjnego. Uprzywilejowane prawa emerytalno-rentowe nabyte
przez funkcjonariuszy państwa totalitarnego i członków ich rodzin zostały przy
spełnieniu zakreślonych przesłanek nabyte niegodziwie. Służba w instytucjach i
organach państwa, które systemowo naruszały przyrodzone prawa człowieka i rządy
prawa, nie może w demokratycznym państwie prawnym uzasadniać roszczeń do
utrzymania przywilejów, ponieważ w analizowanej sprawie jak wykazała analiza
cyfrowych dokumentów z akt personalnych zmarłego R. K., nadesłanych przez
Instytut Pamięci Narodowej nie pozostawia ona wątpliwości, że R. K. w okresie od 1
sierpnia 1953 r. do 31 sierpnia 1970 r., pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa
w instytucji, objętej dyspozycją przepisu art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Działania
operacyjne struktur Służby Bezpieczeństwa wymierzone były przeciwko ówczesnej
opozycji, natomiast następnie przyjmowały postać sprawowania nadzoru nad
agenturalnymi strukturami Służby Bezpieczeństwa. Sąd Apelacyjny uznał za
III USKP 108/24
17
prawidłowe te ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, jednakże dokonał ich
odmiennej oceny prawnej.
Analiza ta dotyczy także świadczeń pochodnych, jakimi są renty rodzinne,
nabytych przez członków rodzin po funkcjonariuszach pełniących taką służbę.
W uchwale Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2017 r. (III UZP 1/17), w której uznano,
że uprawniony członek rodziny nabywa prawo do renty rodzinnej po osobie, która w
chwili śmierci, mimo niespełniania warunków, miała ustalone prawo do emerytury lub
renty z tytułu niezdolności do pracy na skutek błędu organu rentowego, Sąd
Najwyższy przyjął, że nie jest dopuszczalne zweryfikowanie błędnej decyzji przez
organ rentowy w postępowaniu dotyczącym przyznania renty rodzinnej w odniesieniu
do osoby, która już nie żyje. Stwierdził zatem, że tak długo, jak ustalone przez organ
rentowy prawo do świadczenia nie zostało zweryfikowane za życia
świadczeniobiorcy, nie jest dopuszczalne pozbawienie z powodu błędu organu
rentowego prawa do renty rodzinnej. Należy jednak zwrócić uwagę, że teza ta nie
znajduje zastosowania w sprawach dotyczących ponownego ustalenia wysokości
renty rodzinnej członków rodziny zmarłego funkcjonariusza, pełniącego za życia
służbę na rzecz totalitarnego państwa. Zmarły funkcjonariusz nabył prawo do
świadczenia emerytalnego, a przedmiotem sprawy jest wydanie przez organ rentowy
nowej decyzji w przedmiocie wysokości świadczenia w wyniku zmiany stanu
prawnego (nienastępcza weryfikacja błędu organu rentowego odnośnie do nabycia
przez funkcjonariusza świadczenia). Przepisy omawianej ustawy stanową ingerencję
prawodawcy w prawa wcześniej nabyte, jakim jest jej prawo do świadczenia z
zabezpieczenia emerytalno-rentowego. Ingerencja ta nastąpiła w drodze aktu rangi
ustawy, a podyktowana była celem, jak wynika z uzasadnienia, wprowadzenia
rozwiązań zapewniających w pełniejszym zakresie zniesienie przywilejów
związanych z pracą w aparacie bezpieczeństwa PRL, przez ustalenie na nowo
świadczeń emerytalnych i rentowych osobom pełniącym służbę na rzecz
totalitarnego państwa w okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. Sądy jednak
nie mają kompetencji do orzekania o niekonstytucyjności przepisu ustawy i odmowy
jego stosowania w każdym przypadku (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 31
stycznia 2001 r., P 4/99, OTK 2001 nr 1, poz. 5), ponieważ orzekanie o zgodności
ustaw z Konstytucją RP w świetle art. 188 pkt 1 Konstytucji RP należy do wyłącznej
III USKP 108/24
18
kompetencji Trybunału Konstytucyjnego. W judykaturze pojawiło się stanowisko, że
jeżeli jest to niezbędne do rozpatrzenia sprawy, sąd może odmówić zastosowania
przepisów ustawy niezgodnych z Konstytucją RP, gdy przedstawił Trybunałowi
Konstytucyjnemu pytanie prawne, co do zgodności tych przepisów z Konstytucją RP,
a Trybunał Konstytucyjny nie udzielił na nie odpowiedzi. W tym przypadku chodzi
jednak o „odmowę zastosowania” przepisów, które są w sposób oczywisty niezgodne
ze wzorcami Konstytucji RP, w szczególności, gdy brak odpowiedzi Trybunału
Konstytucyjnego w dłuższej perspektywie de facto wyklucza możliwość kontroli
konstytucyjnej, pozostawiając ustawodawcy nieograniczone pole działalności
ustawodawczej (wyroki Sądu Najwyższego: z 9 czerwca 2022 r., III USKP 145/21,
OSNP 2022, nr 11, poz. 113; 20 listopada 2024 r., II USKP 83/23, Legalis nr
3170919). W rozpoznawanej sprawie należy jednak zwrócić uwagę, że jeżeli chodzi
o rentę rodzinną po zmarłym funkcjonariuszu, to nie toczy się żadna sprawa w tej
materii przed Trybunałem Konstytucyjnym.
Sąd Okręgowy w Warszawie, postanowieniem z 27 maja 2019 r., przedstawił
Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, czy: 1. art. 24a w związku z art. 13b i
art. 15c ustawy, w brzmieniu nadanym przez art. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r.
o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby
Więziennej oraz ich rodzin, w zakresie, w jakim na nowo kształtuje wysokość renty
rodzinnej uprawnionych pomimo znacznego upływu czasu od zakończenia służby na
rzecz totalitarnego państwa przez członka ich rodziny oraz w zakresie, w jakim
przerzuca na uprawnionych obowiązek udowodnienia, że zmarły funkcjonariusz, po
którym ustalono im prawo do renty rodzinnej, podjął współpracę i czynnie wspierał
osoby i organizacje działające na rzecz niepodległości państwa polskiego, jest
zgodny z art. 2, art. 32 i art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP? Czy
art. 24a i art. 13 ust. 1 pkt 1c w związku z art. 13b ustawy, w brzmieniu nadanym
przez art. 1 ustawy nowelizującej z 2016 r., w zakresie, w jakim różnicują „wysokość
renty rodzinnej po zmarłym funkcjonariuszu Policji poprzez wprowadzenie w art. 24a
ust. 2 regulacji ustawowej ograniczającej wysokość tej renty z pominięciem
III USKP 108/24
19
wypracowanej wysługi emerytalnej, a w szczególności wynikającej ze służby członka
rodziny uprawnionego do renty po dniu 31 lipca 1990 r. i z pominięciem zwiększenia
wysokości emerytury w związku z inwalidztwem pozostającym w związku ze służbą,
co powoduje nierówne traktowanie uprawnionych do renty rodzinnej w stosunku do
tych, którzy pobierają świadczenie po funkcjonariuszach, którzy rozpoczęli służbę po
raz pierwszy po 31 lipca 1990 r.”, są zgodne z art. 2, art. 32 oraz art. 67 ust. 1 w
związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji?
Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 15 października 2024 r. (P 16/19,
OTK Seria A 2024, poz. 87) umorzył postępowanie. Jak wskazano w uzasadnieniu
postanowienia, rozpoznawane pytanie prawne przestało spełniać przesłankę
funkcjonalną, ponieważ aktualnie od odpowiedzi na to pytanie nie zależy już
rozstrzygnięcie konkretnej sprawy, toczącej się przed pytającym sądem - ze względu
na wydanie przez pytający sąd wyroku w sprawie. Należałoby więc rozważyć
ewentualne skierowanie w tej kwestii pytania prawnego do Trybunału
Konstytucyjnego – na podstawie art. 193 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy na
podstawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przedstawił Trybunałowi
Konstytucyjnemu pytanie prawne: czy art. 15c ust. 3 i art. 22a ust. 3 ustawy jest
zgodny z art. 2, art. 32, art. 64 i art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
ale w uzasadnieniu Sądu Najwyższego (postanowienie z 17 stycznia 2024 r., I USKP
104/23, Legalis nr 3041853) podniesiono, że jeżeli skarżący realizował zadania
aparatu bezpieczeństwa, które stanowią zgodnie z przepisami ustawy
zaopatrzeniowej „służbę na rzecz totalitarnego państwa”, a zawarte w przepisach
domniemanie nie zostało obalone przez wnioskodawcę w toku procesu, o tyle nie
budzi wątpliwości konstytucyjnych obniżenie skarżącemu wysokości emerytury
poprzez „wyzerowanie” okresu wykonywania służby na rzecz totalitarnego państwa
w wyraźnie zakreślonym czasie (przed transformacją ustrojową).
W kontekście otwartej konstrukcji wyznaczników branych pod uwagę w
stosowanej weryfikacji działań byłych funkcjonariuszy Trybunał Konstytucyjny w
wyroku zapadłym jeszcze przed uchwaleniem Konstytucji (wyrok z 15 lutego 1994 r.,
K 15/93, OTK 1994, nr 1, poz. 4) stwierdził, że „współpraca z organami represji
nastawionymi na zwalczanie polskich ruchów niepodległościowych musi być
oceniana negatywnie i to bez względu na to, o jakie stanowiska i o jaki charakter
III USKP 108/24
20
zatrudnienia w tych organach chodzi”. Trybunał Konstytucyjny potwierdził też swoje
stanowisko, że ochronie konstytucyjnej podlegają tylko prawa nabyte słusznie, co
wyklucza stosowanie niniejszej zasady nie tylko w wypadku praw nabytych contra
legem czy praeter legem, lecz także uzyskanych z naruszeniem zasady
sprawiedliwości społecznej albo w sposób niedopuszczalny w demokratycznym
państwie prawnym (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 19 grudnia 2012 r., K 9/12,
OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 136). Należy dodać, że teza wyroku Trybunału
Konstytucyjnego z 16 czerwca 2021 r. (P 10/20, OTK Seria A 2021, poz. 40) brzmi,
że art. 22a ust. 2 ustawy jest zgodny z art. 2 oraz z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31
ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na podstawie
art. 39816 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego organu
rentowego na podstawie art. 102 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821
k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.
[SOP]
[a.ł]
