III USK 35/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 24 czerwca 2025 r.
SSN Bohdan Bieniek
w sprawie z odwołania A.S. i A. sp. z o.o.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w Warszawie
o wysokość podstawy wymiaru składek,
na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 24
czerwca 2025 r.,
na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się A.S. od wyroku Sądu Apelacyjnego w
Poznaniu
z dnia 12 sierpnia 2024 r., sygn. akt III AUa 499/24,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,
2. oddala wniosek pozwanego o zasądzenie zwrotu kosztów
zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Poznaniu, wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2024 r., oddalił
apelację A.S. i A. sp. z o.o. w P. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia
30 stycznia 2024 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych,
I
Oddział
w
Warszawie
z
dnia
z 13 maja 2022 r., stwierdzającej, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia
emerytalne, rentowe, wypadkowe, chorobowe A.S. z tytułu zatrudnienia na
podstawie umowy o pracę w A. sp. z o.o. stanowi od 1 czerwca 2021 r. kwota
2.240,00 zł.
III USK 35/25
2
W sprawie ustalono, że odwołujący się ponad kilkanaście lat pobierał
wysokie wynagrodzenie od spółki z tytułu pełnienia funkcji prezesa zarządu, a
składki na ubezpieczenia społeczne odprowadzane były od znacznie niższych kwot
ustalanych z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Odwołujący się był
zatrudniony w spółce na stanowisku dyrektora zarządzającego, a jego
wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w latach 2011-2021 nie przekraczało
minimalnego wynagrodzenia za pracę. W ocenie Sądu Apelacyjnego, materiał
zgromadzony w sprawie wskazywał, że określona przez strony wysokość
wynagrodzenia za pracę ubezpieczonego w aneksie do umowy o pracę
z 1 czerwca 2021 r. w kwocie 14.200 zł brutto miesięcznie została ustalona ponad
granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i jako taka jest sprzeczna z zasadami
współżycia społecznego. Ponadto ubezpieczony nie wskazał na okoliczności, które
w czerwcu 2021 r. uzasadniałyby kilkukrotne podwyższenie wynagrodzenia.
Odwołujący się i płatnik składek uzasadniali zmianę warunków płacy zwiększeniem
obowiązków, jednakże nie przedstawiono jakichkolwiek dowodów na poparcie tego
stanowiska. Sąd odwoławczy podniósł również, że podwyższenie wynagrodzenia
odwołującego się miało miejsce w okresie pandemii Covid-19, gdy większość firm
zmagała się z problemami finansowymi. Również sytuacja finansowa płatnika
składek była w owym czasie zła, o czym świadczy zawarty z organem rentowym
(w dniu 20 maja 2021 r.) układ ratalny o rozłożenie na raty składek, a także
generowanie przez Spółkę (w 2020 i 2021 r.) znacznych strat. Ostatecznie Sąd
Apelacyjny zwrócił uwagę, że ubezpieczony po miesiącu od podpisania przez
strony spornego aneksu, stał się długotrwale - na okres blisko roku - niezdolny do
pracy.
Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik odwołującego się, zaskarżając
wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania oparty został na podstawie określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., to
jest na przesłance oczywistej zasadności. W ocenie skarżącego, oczywista
zasadność skargi kasacyjnej dotyczy w szczególności naruszenia art. 78 § 1 k.p.
przez przyjęcie, że słusznym i ekwiwalentnym do wykonywanej pracy
wynagrodzeniem za pracę dla osoby pełniącej funkcję prezesa zarządu w Spółce
jest kwota 2.240,00 zł brutto.
III USK 35/25
3
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie
oraz o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu rentowego kosztów
postępowania kasacyjnego, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego
według norm przepisanych, również w przypadku nieprzyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Przez oczywistą
zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację, w
której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i
poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia
bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim
wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w
postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że
usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym - a tym samym, że
może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej jako nadzwyczajnego środka
zaskarżenia. Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest
oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego,
lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście
nieprawidłowego orzeczenia. Oczywiste naruszenie prawa powinno być zatem
rozumiane jako widoczna natychmiast, bez potrzeby dokonywania pogłębionej
analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania prawa z brzmieniem
przepisów albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji. Skarżący jest w tym
zakresie zobowiązany do sformułowania w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi
do rozpoznania odpowiednich wywodów potwierdzających tę okoliczność.
III USK 35/25
4
Alimentacyjny charakter świadczeń z ubezpieczeń społecznych oraz zasada
solidaryzmu ubezpieczonych, na której oparty jest system ubezpieczeń
społecznych, wymagają, żeby płaca - stanowiąca podstawę wymiaru składki - nie
była ustalana ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe
utrzymanie oraz żeby rażąco nie przewyższała wkładu pracy, a w konsekwencji,
żeby składka nie przekładała się na świadczenie w kwocie nienależnej (uchwała
Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, OSNP 2005 nr 21, poz. 338
z glosą D. E. Lach: Wysokość wynagrodzenia jako podstawa wymiaru składek na
ubezpieczenie chorobowe. Glosa do uchwały SN z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP
2/05, Gdańskie Studia Prawnicze - Przegląd Orzecznictwa 2006 nr 2, s. 163;
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2024 r., II USK 128/23,
LEX nr 3724583).
Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że choć przepisy prawa ubezpieczeń
społecznych w swej warstwie literalnej odnoszą wysokość składek do wypłaconego
wynagrodzenia, to w rzeczywistości odwołują się do takiego przełożenia pracy i
uzyskanego za nią wynagrodzenia na składkę, które pozostaje w harmonii z
poczuciem sprawiedliwości w korzystaniu ze świadczeń z ubezpieczenia,
udzielanych z zasobów ogólnospołecznych. Dlatego też ustalenie zbyt wysokiego
wynagrodzenia za pracę może być, w konkretnych okolicznościach, uznane za
nieważne jako dokonane z naruszeniem zasad współżycia społecznego,
polegającym na świadomym osiąganiu nieuzasadnionych korzyści z systemu
ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu. Godziwość
wynagrodzenia będąca jedną z zasad prawa pracy (art. 13 k.p.) w prawie
ubezpieczeń społecznych zyskuje dodatkową wartość, bowiem na gruncie systemu
ubezpieczeń istnieje silna potrzeba działania w granicach prawa wyznaczonych
przez wymagający ochrony interes publiczny oraz zasadę solidarności
ubezpieczonych. Godziwość wynagrodzenia odnosi się tu nie tylko do potrzeb
pracownika, ale również do świadomości społecznej oraz ogólnej sytuacji
ekonomicznej. W związku z tym nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu
pracownika, które w prawie pracy może odpowiadać swobodzie wynikającej
z art. 3531 k.c., w prawie ubezpieczeń społecznych przypisuje się, w konkretnych
okolicznościach, zamiar nadużycia świadczeń przysługujących z tego
III USK 35/25
5
ubezpieczenia. Chodzi też o to, aby wynagrodzenie rażąco nie przewyższało
wkładu pracy, a składka nie przekładała się na świadczenie co do wysokości
nienależne. W szczególności odnosi się to do wysokości świadczeń z
ubezpieczenia chorobowego, które nie są pochodną wkładu finansowego
pracownika w system ubezpieczenia chorobowego, ale rekompensują
wynagrodzenie za pracę utracone przez pracownika wskutek niezdolności do pracy
z powodu choroby (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 marca 2015 r., I UK
223/14, OSNP 2017 nr 1, poz. 9; z dnia 4 marca 2021 r., II USKP 24/21,
LEX nr 3158137).
Cel zawarcia umowy o pracę w postaci osiągnięcia świadczeń z
ubezpieczenia społecznego nie jest sprzeczny z ustawą, ale nie może to oznaczać
akceptacji dla nagannych i nieobojętnych społecznie zachowań oraz korzystania ze
świadczeń z ubezpieczeń społecznych, przy zawarciu umowy o pracę na krótki
okres przed zajściem zdarzenia rodzącego uprawnienie do świadczenia i ustaleniu
wysokiego wynagrodzenia w celu uzyskania świadczeń obliczonych od tej
podstawy. Taka umowa o pracę jest nieważna w części ustalającej wygórowane,
nieusprawiedliwione rzeczywistymi warunkami świadczenia pracy wynagrodzenie
jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (wyroki Sądu Najwyższego: z
dnia 9 sierpnia 2005 r., III UK 89/05, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 192; z dnia
18 października 2005 r., II UK 43/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 251;
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2024 r., II USK 128/23,
LEX nr 3724583).
Z przedstawionego orzecznictwa wynika zatem, że do naruszenia zasad
współżycia społecznego w postaci świadomego zamiaru osiągania korzyści z
systemu ubezpieczeń społecznych kosztem innych uczestników tego systemu, a
więc do nadużycia świadczeń z ubezpieczania społecznego w związku z przyjętą
wysokością wynagrodzenia w umowie o pracę dochodzi, gdy zostaną spełnione
dwie przesłanki, a mianowicie, gdy: 1) wysokość wynagrodzenia zostanie ustalona
ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej, zapewniającej godziwe utrzymanie i
przede wszystkim rażąco przewyższającej wkład pracy; 2) nastąpi tuż przed
przewidywanym zajściem ryzyka ubezpieczeniowego.
III USK 35/25
6
W niniejszej sprawie obie przesłanki, wobec ustaleń faktycznych, zostały
spełnione, co niweczy twierdzenie skarżącego o oczywistej zasadności skargi
kasacyjnej.
Ocena podstawy wymiaru składek jest dopuszczalna na podstawie art. 58 §
2 i 3 k.c. Potwierdził to wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 29 listopada 2017 r.
(P 9/15), w którym orzeczono, że art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13,
art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 86 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o
systemie ubezpieczeń społecznych w zakresie, w jakim stanowi podstawę ustalania
przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych innej - niż wynikająca z umowy o pracę -
wysokości podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe, jest zgodny z
art. 2 w związku z art. 84 i 217 oraz z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał
wskazał w uzasadnieniu wyroku, że umowa o pracę jest czynnością prawną, dla
oceny ważności której - w sferze prawa ubezpieczeń społecznych - Sąd Najwyższy
dopuszcza, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego słusznie, stosowanie art. 58 k.c.
Ujmując syntetycznie, skoro ZUS może na podstawie przepisów ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych weryfikować tytuł ubezpieczenia, to może też na
podstawie 58 k.c. kontrolować wysokość podstawy wymiaru składek.
Natomiast art. 78 k.p. jest regulacją ogólną skierowaną do stron, czyli też nie
określa bezpośrednio wynagrodzenia, lecz pozostawia stronom stosunku pracy
ustalenie wysokości wynagrodzenia.
Sumując powyższe, Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 3989 § 2 k.p.c.
Sąd oddalił wniosek pozwanego o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa
procesowego w postępowaniu kasacyjnym, bowiem organ rentowy domagał się ich
zwrotu wyłącznie w razie oddalenia skargi kasacyjnej, a do tego etapu procesu nie
doszło. Koszty odpowiedzi na skargę kasacyjną, w której nie wskazano
argumentów dotyczących przyczyn kasacyjnych (art. 3989 § 1 k.p.c.),
uzasadniających odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie mogą
być uznane - w razie odmowy przyjęcia skargi do rozpoznania - za koszty celowej
obrony w rozumieniu art. 98 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. (por.
III USK 35/25
7
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, OSNC
2015 nr 7-8, poz. 91).
AGM
[SOP]
