III PZP 5/24
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 18 marca 2025 r.
SSN Jarosław Sobutka (przewodniczący)
SSN Leszek Bielecki
SSN Agnieszka Żywicka (sprawozdawca)
Protokolant Anna Pęśko
przy udziale Prokuratora delegowanego do Prokuratury
Krajowej Jadwigi Jasiulewicz
w sprawie z powództwa J. J.
przeciwko […] Liceum Ogólnokształcącemu im. […] w B.
o wynagrodzenie,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 18
marca 2025 r.,
zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego w Opolu
z dnia 18 czerwca 2024 r., sygn. akt V Pa 21/24,
"Czy na podstawie art. 85 u ust. 2 i ust. 4 Karty Nauczyciela
nauczycielowi zawieszonemu w obowiązkach, w związku z trwającym
postępowaniem dyscyplinarnym w przypadku wydania wobec niego
prawomocnego orzeczenia uniewinniającego, wypłaca się dodatki, do
których nauczyciel nabył prawo jeszcze przed okresem zawieszenia i
stanowiły one element składowy jego wynagrodzenia?".
podjął uchwałę:
Nauczycielowi zawieszonemu w obowiązkach, w związku z
trwającym postępowaniem dyscyplinarnym, w przypadku
wydania wobec niego prawomocnego orzeczenia
uniewinniającego, wypłaca się dodatek motywacyjny i dodatek za
wysługę lat, do których nauczyciel nabył prawo jeszcze przed
okresem zawieszenia i stanowiły one element składowy jego
III PZP 5/24
2
wynagrodzenia - na podstawie art. 85 u ust. 2 i ust. 4 ustawy z
dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela ( t.j. Dz. U. z 2024 r.
poz. 986 ze zm.).
Leszek Bielecki
[SOP]
Jarosław Sobutka Agnieszka Żywicka
UZASADNIENIE
Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy w Opolu na
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu następujące pytanie
prawne:
„Czy na podstawie art. 85u ust. 2 i ust. 4 Karty Nauczyciela (jednolity tekst:
Dz.U. z 2024 poz. 986) nauczycielowi zawieszonemu w obowiązkach, w związku z
trwającym postępowaniem dyscyplinarnym, w przypadku wydania wobec niego
prawomocnego orzeczenia uniewinniającego, wypłaca się dodatki, do których
nauczyciel nabył prawo jeszcze przed okresem zawieszenia i stanowiły one
element składowy jego wynagrodzenia ?”.
W uzasadnieniu pytania prawnego Sąd Okręgowy przedstawił pokrótce
ustalenia faktyczne i prawne na bazie których powstało przedmiotowe pytanie.
W związku z wszczęciem w dniu 7 kwietnia 2020 r. przez Komisję
Dyscyplinarną przy Wojewodzie […] postępowania dyscyplinarnego przeciwko
powodowi J.J., dyrektor […] Liceum Ogólnokształcącego im. […] w B. zawiesił go w
pełnieniu obowiązków nauczyciela od 1 maja 2020 r. do 31 października 2020 r.
Powyższe postępowanie dyscyplinarne ostatecznie zakończyło się
uniewinnieniem J.J. od popełnienia zarzucanych mu czynów (w drugiej instancji), w
związku z czym wystąpił on do wyżej wymienionego pracodawcy z wnioskiem o
wypłacenie mu składników wynagrodzenia, które w związku z zawieszeniem go nie
były wypłacane w okresie od maja 2020 r. do maja 2023 r. Dyrektor […] Liceum
Ogólnokształcącego im. […] w B., powołując się na treść art. 85u ust. 4 Karty
Nauczyciela wskazał powodowi, że w tym przypadku ma obowiązek zwrócić mu
jedynie kwoty wynagrodzenia zasadniczego, jeśli podlegały zatrzymaniu.
III PZP 5/24
3
J.J. skierował w związku z tym pozew do Sądu Pracy o zasądzenie na jego
rzecz od pracodawcy wypłaty powyższych nie wypłaconych składników
wynagrodzenia, wraz z odsetkami liczonymi za każdy miesiąc od daty
wymagalności, do dnia zapłaty.
Wyrokiem z dnia 8 lutego 2024 r., IV P 300/23n Sąd Rejonowy w Opolu
oddalił to powództwo.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że materialnoprawną
podstawę żądania powoda stanowi przepis art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia
1982 r. - Karta Nauczyciela, zgodnie z którym wynagrodzenie nauczycieli, z
zastrzeżeniem art. 32, składa się z: 1) wynagrodzenia zasadniczego; 2) dodatków:
za wysługę lat, motywacyjnego, funkcyjnego, w tym z tytułu sprawowania funkcji
wychowawcy klasy, oraz za warunki pracy; 3) wynagrodzenia za godziny
ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw; 4) nagród i innych świadczeń
wynikających ze stosunku pracy.
Następnie Sąd ten wskazał, że zgodnie z art. 80 Kodeksu pracy
wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną, natomiast za czas niewykonywania
pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy przepisy
prawa pracy tak stanowią (zdanie drugie). Taką właśnie podstawę prawną zawiera
Karta Nauczyciela w przepisie art. 85u ust. 1. Jednakże, z uwagi na fakt iż jest to
przepis statuujący regułę wyjątkową, nie podlega on wykładni rozszerzającej.
Wykładnia gramatyczna art. 85u ust. 1 i ust. 4 Karty Nauczyciela prowadzi do
wniosku, iż po okresie zawieszenia, zwrotowi podlega wynagrodzenie jedynie w
części zatrzymanej, a zatem tej, do której odnosi się ust.1 art. 85u, w którym jest
mowa o wynagrodzeniu zasadniczym, które może ulec zmniejszeniu w czasie
trwającego zawieszenia. Jednocześnie w ust. 2 tegoż przepisu ustawodawca
wprost posługuje się sformułowaniem „nie przysługują” w odniesieniu do
przysługujących zawieszonemu nauczycielowi dodatków, oraz wynagrodzenia za
godziny ponadwymiarowe. Zdaniem Sądu pierwszej instancji ust. 2 powołanego
przepisu nie budzi wątpliwości interpretacyjnych, a jego wykładnia językowa
prowadzi do jednoznacznych wyników, które sprowadzają się do uznania, iż
zawieszony w obowiązkach nauczyciel w ogóle nie nabywa prawa do
wymienionych w nich elementów wchodzących w skład szeroko rozumianego
III PZP 5/24
4
wynagrodzenia wypłacanego nauczycielowi. A skoro nie nabywa do nich prawa, nie
sposób przyjąć, iż zostały mu one „zatrzymane”. W konsekwencji, skoro tego typu
świadczenia nie należały się zawieszonemu w prawach nauczycielowi, to jako
świadczenia nienależne za dany okres nie mogą podlegać zwrotowi. Biorąc zatem
pod uwagę fakt, że w czasie trwającego postępowania dyscyplinarnego powodowi
nie obniżono wynagrodzenia zasadniczego, a zatem nie dokonano „zatrzymania”
jakiejkolwiek jego części, to brak jest podstaw do zasądzenia na jego rzecz
jakichkolwiek kwot na podstawie art. 85u ust. 4 Karty Nauczyciela.
Sąd Okręgowy powołał treść art. 85u Karty Nauczyciela, który stanowi: 1.
Wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela oraz nauczyciela pełniącego funkcję
dyrektora szkoły w okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec
zmniejszeniu, a tymczasowo aresztowanego ulega zmniejszeniu najwyżej do
połowy, w zależności od stanu rodzinnego nauczyciela, począwszy od pierwszego
dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym nastąpiło
zawieszenie. 2. W okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie przysługują
dodatki oraz wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe. 3. W okresie odbywania
kary pozbawienia wolności nauczycielowi oraz nauczycielowi pełniącemu funkcję
dyrektora szkoły nie przysługuje wynagrodzenie. 4. Jeżeli postępowanie karne lub
postępowanie dyscyplinarne zakończy się umorzeniem z braku dowodów winy albo
wydaniem wyroku lub orzeczenia uniewinniającego, nauczycielowi oraz
nauczycielowi pełniącemu funkcję dyrektora szkoły należy zwrócić zatrzymane
kwoty wynagrodzenia.
Sąd Okręgowy podniósł, że problem wypłaty dodatków (za wysługę lat,
motywacyjnego) w przypadku zapadłego wobec nauczyciela orzeczenia
uniewinniającego do tej pory nie został jeszcze rozstrzygnięty w orzecznictwie.
Sądy dotychczas rozpoznawały sprawy o wypłaty wynagrodzenia za godziny
ponadwymiarowe w sytuacji zawieszenia w pełnieniu obowiązków nauczycieli w
związku z toczącymi się postępowaniami dyscyplinarnymi albo karnymi. W tym
konkretnym przypadku dochodzono do wniosku, że niemożliwym jest przyznanie i
wypłata wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, albowiem w okresie takiego
zawieszenia nauczyciel nie wykonuje pracy, a co za tym idzie nie nabędzie praw do
takiego wynagrodzenia.
III PZP 5/24
5
Opisana sytuacja nie ma miejsca w niniejszej sprawie w kwestii wypłaty
dodatków, ponieważ powodowi przyznano sporne dodatki - za wysługę lat, oraz
motywacyjny, jeszcze przed wszczęciem wyżej opisanego postępowania
dyscyplinarnego i zawieszenia go w obowiązkach, zatem stały się one niewątpliwie
stałymi składnikami jego wynagrodzenia. Co za tym idzie niemożliwe jest
zastosowanie przez analogię istniejącego orzecznictwa dotyczącego kwestii
wypłaty wynagrodzenia za pracę w godzinach ponadwymiarowych nauczycieli
czasowo zawieszonych w pełnieniu obowiązków.
Sąd Okręgowy wyjaśnił więc, że należy na tym tle zauważyć, że po pierwsze
w art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela ustawodawca posługuje się dwoma pojęciami
dotyczącymi należności nauczyciela ze stosunku pracy: „wynagrodzeniem” (ust. 1)
- jako pojęciem szerszym, zawierającym w swym zakresie zarówno wynagrodzenie
zasadnicze, oraz wszystkie pozostałe wymienione w tym przepisie składniki, jak
dodatki, wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i zastępstwa, nagrody i inne
świadczenia ze stosunku pracy wypłacane nauczycielowi (ust. 1 pkt 1-4), oraz
„wynagrodzeniem zasadniczym” - jako pojęciem węższym (ust. 1 pkt 1), nie
obejmującym dodatków wypłacanych nauczycielowi. Ustawodawca również
wyraźnie, a zatem (jak należy przyjąć) również celowo, rozróżnił pojęcia
„wynagrodzenia zasadniczego” w art. 85u ust. 1 Karty Nauczyciela, od
„wynagrodzenia” w art. 85u ust. 4 Karty Nauczyciela. Po drugie, jak się zdaje, użyte
w art. 85 ust. 2 sformułowanie „w okresie” należy rozumieć tak, że dodatki nie
przysługują zawieszonemu nauczycielowi w oznaczonym ściśle czasie, tj. tylko w
okresie zawieszenia, w którym następuje wstrzymanie wypłaty dodatków, a nie, że
traci on do nich prawo definitywnie — w przeciwnym razie ustawodawca użyłby
bowiem w tym przepisie raczej sformułowania „za okres”.
Sąd Okręgowy zasugerował, że skoro w art. 85u ust. 4 mowa jest o zwrocie
wynagrodzenia, to, jak się zdaje, powinno to dotyczyć nie tylko wynagrodzenia
zasadniczego, lecz wszystkich jego składników. Przeciwna temu odczytaniu
cytowanych przepisów „wykładnia gramatyczna” art. 85u ust. 1 i ust. 4 zastosowana
przez Sąd pierwszej instancji, który przyjął, że „analiza ust. 4 prowadzi do wniosku,
że po okresie zawieszenia zwrotowi podlega wynagrodzenie jedynie w części
zatrzymanej, a zatem tej do której wprost odnosi się ust. 1, w którym wprost jest
III PZP 5/24
6
mowa o wynagrodzeniu zasadniczym” tworzy więc ryzyko powstania sytuacji, w
której nauczyciel, pomimo uznania jego niewinności w postępowaniu
dyscyplinarnym, poniesie jednak konsekwencje finansowe bezpodstawnego
oskarżenia w postaci utraty pobieranych dodatków za wysługę lat, oraz
motywacyjnego, bez prawa do uzyskania adekwatnej rekompensaty.
Sąd Okręgowy wskazał też na różnice pomiędzy powyższą interpretacją
Sądu pierwszej instancji, a analogicznymi regulacjami odnoszącymi się do
postępowań dyscyplinarnych poszczególnych grup zawodowych: 1) art 107 ustawy
z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (jednolity tekst: Dz.U. z
2024 r., poz.1443), gdzie w razie uchylenia zawieszenia w czynnościach
służbowych, strażak otrzymuje zawieszoną część uposażenia, oraz obligatoryjne
podwyżki tego uposażenia wprowadzone w okresie zawieszenia, chyba że został
zwolniony ze służby z powodu skazania prawomocnym wyrokiem sądu, albo
ukarany karą dyscyplinarną wydalenia ze służby; 2) art. 124 ustawy z dnia 6
kwietnia 1990 r. o Policji (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 145), gdzie po
zakończeniu postępowania karnego lub dyscyplinarnego, będącego przyczyną
zawieszenia w czynnościach służbowych, policjant otrzymuje zawieszoną część
uposażenia, oraz obligatoryjne podwyżki wprowadzone w okresie zawieszenia,
jeżeli nie został skazany prawomocnym wyrokiem sądu lub ukarany karą
dyscyplinarną wydalenia ze służby; 3) art. 35 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o
pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1135), gdzie w
przypadku umorzenia postępowania karnego, albo wydania wyroku
uniewinniającego, pracownikowi wypłaca się pozostałą część wynagrodzenia,
wypłacaną w okresie zawieszenia w wysokości połowy przysługującego
wynagrodzenia od dnia tymczasowego aresztowania; 4) art. 129 ustawy z dnia 27
lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z
2024 r., poz. 334), gdzie w przypadku umorzenia postępowania dyscyplinarnego,
lub jego zakończenia uniewinnieniem, dokonuje się wyrównania wszystkich
składników wynagrodzenia (uposażenia) do pełnej wysokości; 5) art. 113 i
następnych ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (jednolity tekst:
Dz.U.2024 poz. 409), która w ogóle nie przewiduje zawieszenia obwinionego
członka korpusu służy cywilnej w wykonywaniu obowiązków służbowych w związku
III PZP 5/24
7
z wszczęciem przeciwko niemu postępowania dyscyplinarnego, a co za tym idzie
zmniejszenia należnego mu wynagrodzenia w tym okresie.
Z uwagi na opisany stan faktyczny i prawny Sąd Okręgowy doszedł do
przekonania o istnieniu w niniejszej sprawie zagadnienia prawnego budzącego
poważne wątpliwości i nierozstrzygniętego dotychczas w praktyce orzeczniczej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przed dokonaniem analizy prawnej dotyczącej przedstawionego zagadnienia
prawnego należy ocenić czy przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd
Okręgowy w Opolu, w trybie art. 390 § 1 k.p.c., zagadnienie prawne spełnia
ustawowe wymogi oraz warunki określone w wykładni Sądu Najwyższego. Zgodnie
z tym przepisem pod rozwagę Sądu Najwyższego może być wniesione tylko
zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.
W myśl art. 1 ust. 1a ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
(jednolity tekst: Dz.U z 2024 r., poz. 622) Sąd Najwyższy sprawuje wymiar
sprawiedliwości m.in. przez podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia
prawne - środek nadzoru pozwalający Sądowi Najwyższemu na realizację
wynikającego z art. 183 ust. 1 Konstytucji RP zadania, polegającego na
zapewnianiu zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych
i sądów wojskowych Postulat jednolitości prawa należy łączyć z trwałością linii
orzeczniczej. W swoim orzecznictwie Sąd Najwyższy wskazuje kryteria
warunkujące możliwość przedstawienia zagadnienia prawnego, które musi być
sformułowane na podstawie okoliczności mieszczących się w stanie faktycznym
sprawy wynikającym z ustaleń dokonanych przez sąd, mieć charakter abstrakcyjny
i dotyczyć wykładni przepisów (por. postanowienia składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z 27 stycznia 2009 r., I KZP 24/08, LEX nr 486153; z 24 lutego
2006 r., III CZP 91/05. LEX nr 180669, z 22 września 2009 r., CZP 25/04, LEX nr
141186; z 25 lutego 2005 r., I KZP 33/04, LEX nr 142537).
Istotne zagadnienie prawne to problem jurydycznie doniosły, osadzony w
prawie i oparty na gruntownej analizie przepisów, orzecznictwa a nawet doktryny,
po której to sam skarżący może stwierdzić, że takie zagadnienie rzeczywiście
III PZP 5/24
8
występuje i dlatego powinien rozpoznać je Sąd Najwyższy (por. np. postanowienie
Sądu Najwyższego z 26 maja 2020 r., I UK 281/19. LEX nr 3159603).
Jednocześnie obowiązkiem podmiotu występującego w trybie art. 390 § 1 k.p.c.,
jest wykazanie, że w orzecznictwie sądowym ujawniła się rozbieżność
uzasadniająca zwrócenie się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie kwestii
prawnej budzącej rzeczywiste trudności interpretacyjne (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 24 listopada 2010 r., I KZP 21/10, OSNKW 2010. z. 11.
poz. 95).Podstawą wystąpienia z wnioskiem nie mogą być natomiast wątpliwości
wnioskodawcy, albowiem instytucja abstrakcyjnych pytań prawnych w
szczególności, nie służy wyjaśnianiu wątpliwości.
W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w Opolu przedstawił dwa poglądy
przeciwstawne odnośnie rozumienia funkcjonującego na gruncie art. 85u ust. 1 i 4
Karty Nauczyciela przepisu. Pierwszy opierający się na interpretacji przyjętej i
przedstawionej przez Sąd Pierwszej Instancji. Drugi przeciwstawny, który
przedstawił Sąd pytający, oparty na wykładni przepisu art. 30 ust. 1 i art. 85u ust. 1
i 2 Karty Nauczyciela. Zdaniem Sądu Okręgowego ustawodawca w przytoczonych
przepisach posługuje się dwoma pojęciami dotyczącymi należności nauczyciela ze
stosunku pracy: „wynagrodzeniem” jako pojęciem szerszym, zawierającym zarówno
wynagrodzenie zasadnicze oraz wszystkie pozostałe wymienione w przepisie
art. 30 ust. 1 składniki (dodatki, wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i
zastępstwa, nagrody i inne świadczenia ze stosunku pracy wypłacane
nauczycielowi) oraz „wynagrodzeniem zasadniczym” jako pojęciem węższym
(ust. 1 pkt 1), nie obejmującym wydatków wypłacanych nauczycielowi. Zdaniem
Sądu pytającego ustawodawca celowo rozróżnił pojęcie „wynagrodzenia
zasadniczego” zawarte w art. 85u ust. 1 Karty Nauczyciela, od wynagrodzenia z
art. 85u ust. 4 Karty Nauczyciela. Użyte w przepisie art. 85 ust. 2 sformułowanie „w
okresie” odnosi się tylko do okresu zawieszenia, w którym następuje wstrzymanie
wypłaty wydatków, a nie definitywnie utraty do nich prawa. Sąd drugiej instancji
przywołał także uregulowania dotyczące postępowań dyscyplinarnych wskazanych
grup zawodowych, które to otrzymują uposażenie zasadnicze i dodatki stałe w razie
uchylenia zawieszenia w czynnościach służbowych.
III PZP 5/24
9
Wobec braku zaprezentowanych przez Sąd pytający rozbieżności w
orzecznictwie Sąd Najwyższy zauważa, że w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy
powinien wpierw podjąć próbę rozstrzygnięcia wątpliwości dokonując wykładni
zwykłej przepisów rozstrzygając, czy mają zastosowanie w realiach sprawy.
Uprawnieniem każdego sądu jest bowiem samodzielne dokonywanie bądź
wybranie właściwej wykładni przepisów na potrzebę rozstrzygnięcia danej sprawy.
Sąd Najwyższy nie może zastępować sądów w dokonywaniu wykładni ustawy, a
powinien jedynie dokonywać wykładni zasadniczej, tj. takiej, która ma charakter
wyjątkowy, często precedensowy, odnoszący się do zagadnień dotąd
niewyjaśnionych, budzących spory i kontrowersje.
Mimo dostrzeżonych uchybień, Sąd Najwyższy w składzie tu orzekającym,
mając na uwadze doniosłość problemu i szeroki kontekst społeczny nie chcąc
pozostawiać wątpliwości w przyszłych podobnych sprawach dotyczących tak licznej
i ważnej grupy zawodowej, podczas gdy inne pragmatyki pracownicze regulują
sygnalizowany problem, postanowił zatem udzielić odpowiedzi na zadane pytanie.
Dokonanie analizy prawnej wymaga przytoczenia treści powołanych w
przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym przepisów, są to art. 30
ust. 1 i art. 85 u ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst:
Dz.U. z 2024 r., poz. 986 ze zm., dalej: Karta Nauczyciela).
Art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela, określa składniki wynagrodzenia:
Wynagrodzenie nauczycieli, z zastrzeżeniem art. 32, składa się z: 1)
wynagrodzenia zasadniczego; 2) dodatków: za wysługę lat, motywacyjnego,
funkcyjnego, w tym z tytułu sprawowania funkcji wychowawcy klasy, oraz za
warunki pracy; 3) wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych
zastępstw; 4) nagród i innych świadczeń wynikających ze stosunku pracy, z
wyłączeniem świadczeń z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych,
świadczenia, o którym mowa w art. 53a, i dodatku, o którym mowa w art. 54 ust. 5.
Z kolei w świetle art. 85u Karty Nauczyciela: 1. Wynagrodzenie zasadnicze
nauczyciela oraz nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły w okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec zmniejszeniu, a tymczasowo
aresztowanego ulega zmniejszeniu najwyżej do połowy, w zależności od stanu
rodzinnego nauczyciela, począwszy od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego
III PZP 5/24
10
następującego po miesiącu, w którym nastąpiło zawieszenie. 2. W okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie przysługują dodatki oraz wynagrodzenie
za godziny ponadwymiarowe. 3. W okresie odbywania kary pozbawienia wolności
nauczycielowi oraz nauczycielowi pełniącemu funkcję dyrektora szkoły nie
przysługuje wynagrodzenie. 4. Jeżeli postępowanie karne lub postępowanie
dyscyplinarne zakończy się umorzeniem z braku dowodów winy albo wydaniem
wyroku lub orzeczenia uniewinniającego, nauczycielowi oraz nauczycielowi
pełniącemu funkcję dyrektora szkoły należy zwrócić zatrzymane kwoty
wynagrodzenia.
W realiach niniejszej sprawy istotne jest, że dochodzone roszczenie
obejmuje dodatek za wysługę lat i motywacyjny, nie obejmuje natomiast
wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Powodowi przyznano sporne dodatki,
za wysługę lat i motywacyjny, jeszcze przed wszczęciem postępowania
dyscyplinarnego i zawieszeniem go w obowiązkach.
Będący przedmiotem pytania prawnego Sądu Okręgowego art. 85 u Karty
Nauczyciela wprowadzony został do systemu prawnego ustawą z dnia 18 marca
2016 r. o zmianie ustawy - Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z
2016 r., poz. 668), ustanawiającą w rozdziale 10 regulację odpowiedzialności
dyscyplinarnej, w tym unormowanie na poziomie ustawy zasadniczych kwestii
dotyczących postępowania dyscyplinarnego nauczycieli (na temat przebiegu
postępowania dyscyplinarnego nauczycieli zob. P. Prusinowski w: K.W. Baran, Z.
Góral (red.), System Prawa Pracy. Tom XI. Pragmatyki pracownicze, WKP 2021,
rozdział 22, 22.7. odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli, LEX; R. Giętkowski,
Odpowiedzialność dyscyplinarna w prawie polskim, Gdańsk 2013. Zob. też J.
Paśnik, Prawo dyscyplinarne w Polsce, Warszawa 2000, P. Czarnecki,
Postępowanie dyscyplinarne wobec osób wykonujących prawnicze zawody
zaufania publicznego, Warszawa 2013, P Czarnecki, Prawa i obowiązki
pokrzywdzonego w postępowaniach dyscyplinarnych w polskim systemie prawnym,
Przegląd Prawa Publicznego 5/2022, s. 60 i nast.; W odniesieniu do
odpowiedzialności dyscyplinarnej nauczycieli akademickich K. Wiliński, A.
Szatkowska, Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli akademickich, Studia
Iuridica LXXVIII, s. 497 i nast.). Do istoty postępowania dyscyplinarnego odniósł się
III PZP 5/24
11
Sąd Najwyższy w uchwale z 27 września 2012 r., III CZP 48/12, OSNC 2013/3/31,
w uzasadnieniu której zdefiniowano postępowanie dyscyplinarne w następujący
sposób: „postępowanie dyscyplinarne stanowi specyficzny model represji
publicznoprawnej o mieszanym, państwowym i korporacyjno-samorządowym
charakterze, a ustawowa odpowiedzialność dyscyplinarna mianowanych
nauczycieli akademickich nie jest elementem treści ich zobowiązaniowego
stosunku pracy, choć pozostaje z nim w genetyczno-funkcjonalnym związku.”
Warto również zauważyć, że art. 85u Karty Nauczyciela stał się przedmiotem
analizy Rzecznika Praw Obywatelskich, który w piśmie z 7 maja 2024 r., sygn.
III.7042.16.2024.JP, skierowanym do Ministra Edukacji Narodowej, wskazał, że
regulacja ta „w obecnej postaci tworzy (…) ryzyko powstania sytuacji, w której
nauczyciel, mimo uznania jego niewinności, poniesie konsekwencje finansowe
bezpodstawnego oskarżenia, bez prawa do uzyskania adekwatnej rekompensaty.”.
Dodać także trzeba, że zagadnienia związane z konstytucyjnością art. 85t ust. 6 i
10 Karty Nauczyciela, odnoszące się do rozpatrywania m.in. zawieszenia
nauczyciela w obowiązkach służbowych, są przedmiotem skargi konstytucyjnej
zarejestrowanej w Trybunale Konstytucyjnym pod sygn. SK 62/22 (Postanowienie
Trybunału Konstytucyjnego z 8 czerwca 2022 r., Ts 161/20, OTK-B 2022/187, o
nadaniu skardze biegu).
Przedstawiony w zagadnieniu prawnym problem był przedmiotem rozważań
w orzecznictwie Sądu Najwyższego jedynie w odniesieniu do zwrotu zatrzymanych
kwot wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Przyczyną tego był fakt, że w
stanach faktycznych tych spraw strona pozwana wypłaciła powodom zatrzymane
kwoty dodatku za wysługę lat i motywacyjnego i nie były one przedmiotem sporu.
Zauważyć przy tym trzeba, że kwestia zwrotu zatrzymanych kwot wynagrodzenia
za godziny ponadwymiarowe rozstrzygana jest w orzecznictwie jednolicie i z
uwzględnieniem jako podstawy argumentacji art. 80 k.p. Nieprzysługiwanie
wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe w okresach niewykonywania pracy
wskutek zawieszenia nauczyciela w pełnieniu obowiązków nie budzi wątpliwości
chociażby ze względu na wyraźną zasadę prawa pracy, że wynagrodzenie
przysługuje za pracę wykonaną (art. 80 zd. 1 k.p.). Natomiast za czas
III PZP 5/24
12
niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia tylko
wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią (art. 80 zd. 2 k.p.).
W kontekście rozpoznawanego problemu warto zwrócić uwagę na wyrok
Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2011 r., III PK 62/10, OSNP 2012 nr 11-12,
poz. 136. W sprawie tej powodowie dochodzili wyrównania wynagrodzenia za pracę
w godzinach ponadwymiarowych. Przedmiotem sporu nie były natomiast dodatki do
wynagrodzenia za pracę powodów takie jak: za trudne warunki pracy, motywacyjny
oraz za wysługę lat. Zarazem jednak powodowie dochodzili odsetek od
wypłaconych im dodatków. W wyroku tym Sąd Najwyższy uznał, że „Można
twierdzić, że skoro na podstawie art. 84 ust. 2 in fine Karty Nauczyciela w okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie przysługuje wynagrodzenie za godziny
ponadwymiarowe, to brakuje podstawy prawnej do żądania wyrównania
wynagrodzenia za nieprzepracowane godziny ponadwymiarowe w okresie
usprawiedliwionego nieświadczenia pracy z i w okresie zawieszenia nauczyciela w
pełnieniu obowiązków także po umorzeniu prowadzonego przeciwko niemu
postępowania dyscyplinarnego lub karnego z braku dowodów winy albo wskutek
wydania orzeczenia lub wyroku uniewinniającego. W takich przypadkach
nauczycielowi należy zwrócić zatrzymane kwoty wynagrodzenia przez pracodawcę,
co nie dotyczy wynagrodzenia za nieprzepracowane godziny ponadwymiarowe,
które nie przysługuje w okresie zawieszenia nauczyciela w pełnieniu obowiązków
ponadwymiarowych nie tylko z wyraźnej woli ustawodawcy (art. 84 ust. 2 in fine
Karty Nauczyciela), ale także dlatego, że przepisy prawa pracy nie dopuszczają
wyjątków przyznania prawa do wynagrodzenia za pracę w godzinach
ponadwymiarowych lub nadliczbowych, których pracownik nie przepracował z
jakichkolwiek przyczyn. Stanowisko takie potwierdzają inne metody wykładni
przepisów prawa pracy o wynagradzaniu pracowników, w tym ich interpretacja
celowościowo-systemowa, z której wynika, że gwarancyjny charakter przyznawania
przez przepisy prawa pracy prawa do wynagrodzenia za czas niewykonywania
pracy dotyczy co do zasady stałych i pewnych składników wynagrodzenia za pracę,
które pracownik uzyskuje, gdy pracuje (faktycznie wykonuje pracę). Nie dotyczy to
wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe lub nadliczbowe, które są zmiennym
składnikiem płacy pracowniczej, a w każdym razie uzależnionym zawsze od
III PZP 5/24
13
efektywnego wykonania pracy ponadwymiarowej lub w godzinach nadliczbowych.
Podkreślenia wymaga, że w wyroku tym Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że: „(…)
zabrakło podstaw i jakiegokolwiek uzasadnienia zaskarżenia w części dotyczącej
negatywnego osądzenia roszczeń powodów o odsetki od zatrzymanych, a
następnie wypłaconych powodom dodatków, przeto Sąd Najwyższy nie miał
podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.) i nie weryfikował nieobjętego treścią skarg
przedmiotu wymienionego osądu”. Do powołanego wyżej wyroku odwołał się Sąd
Najwyższy w wyroku z 23 maja 2019 r., III PK 72/18, LEX nr 2675062, w sprawie,
której przedmiotem było zadośćuczynienie oraz odszkodowanie za naruszenie dóbr
osobistych.
W wyroku z 22 lutego 2008 r., I PK 212/07, OSNP 2009 nr 11-12, poz. 136,
Sąd Najwyższy częściowo uwzględniając skargę kasacyjną wniesioną przez
powoda z uwagi na słuszność zarzutu naruszenia art. 84 ust. 5 Karty Nauczyciela,
stwierdził: „Zgodnie z tym przepisem, jeżeli postępowanie dyscyplinarne lub karne
zakończy się umorzeniem z braku dowodów winy albo wydaniem orzeczenia lub
wyroku uniewinniającego, nauczycielowi należy zwrócić zatrzymane kwoty
wynagrodzenia. Chodzi o "kwoty" wynagrodzenia zatrzymanego na podstawie
art. 84 ust. 1 Karty Nauczyciela w okresie, kiedy postępowanie dyscyplinarne lub
karne było w toku.”
Z kolei w wyroku z 21 lipca 1999 r., I PKN 162/99, OSNAPiUS 2000 nr 19,
poz. 718 Sąd Najwyższy przyjął, że: „Jeżeli w dacie wygaśnięcia stosunku pracy
nauczyciela istniało prawomocne orzeczenie komisji dyscyplinarnej o wydaleniu z
zawodu, to art. 84 ust. 5 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela
(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) pozwala na zwrot
zatrzymanej części wynagrodzenia tylko za okres zawieszenia w pełnieniu
obowiązków i do daty wygaśnięcia stosunku pracy. W świetle tego przepisu brak
jest podstaw do zasądzenia wynagrodzenia za okres po tej dacie, choćby następnie
w wyniku rewizji nadzwyczajnej postępowanie dyscyplinarne zostało umorzone albo
obwiniony został uniewinniony.”
Z orzecznictwa Sądu Najwyższego można zatem wyprowadzić wstępny
wniosek, że stałe i pewne dodatki do wynagrodzenia przewidziane w art. 30 ust. 1
Karty Nauczyciela, których pobieranie nie jest uzależnione od faktycznego
III PZP 5/24
14
wykonywania konkretnej pracy (zadań) przez nauczyciela lecz od innych czynników
związanych z zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę (np. staż pracy), do
których nauczyciel nabył prawo przed okresem zawieszenia, powinny zostać
wypłacone po przywróceniu nauczyciela do pracy na skutek prawomocnego
uniewinniającego orzeczenia zapadłego w postępowaniu dyscyplinarnym.
W orzecznictwie sądów powszechnych, dotyczącym analizowanego
problemu obserwuje się brak jednolitości co do wypłaty dodatków do umowy o
pracę przewidzianych w art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela.
Sąd Rejonowy w Toruniu w wyroku z 14 grudnia 2021 r., IV P 296/21, LEX nr
3339000, wskazał, że analiza przepisów prowadzi do stwierdzenia, że „w czasie
zawieszenia w czynnościach nauczyciela z uwagi na toczące się przeciwko niemu
postępowanie dyscyplinarne (niezależnie czy w następstwie dalszych ustaleń
nauczyciel dopuścił się zarzucanego czynu, czy też został uniewinniony) nie
przysługuje mu w ogóle prawo do dodatków i wynagrodzenia za godziny
ponadwymiarowe. Z kolei Sąd Okręgowy w Suwałkach w wyroku z 15 maja 2014 r.,
III Pa 22/14, (LEX nr 1886531) rozpoznając apelację od wyroku Sądu Rejonowego,
odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2011 r., III PK 62/10 i
oddalił roszczenie powódki dotyczące wynagrodzenia za pracę w godzinach
ponadwymiarowych, natomiast uwzględnił roszczenie o dodatek motywacyjny za
okres zawieszenia.
Zwrócić uwagę można również na sprawę rozstrzygniętą wyrokiem Sądu
Okręgowego w Elblągu z 12 kwietnia 2017 r., IV Pa 13/17 (LEX nr 2433543). W
sprawie tej powódka dochodziła od pracodawcy wyrównania wynagrodzenia,
nagrody jubileuszowej oraz wynagrodzenia rocznego. Stan faktyczny sprawy
wyróżniało to, że postępowanie wyjaśniające wobec powódki zostało umorzone.
Nie wydano zatem żadnego z orzeczeń wskazanych w art. 84 ust. 5 Karty
Nauczyciela w dawnym brzmieniu. W ocenie Sądu Rejonowego fakt, iż w sprawie
nie doszło do wydania postanowienia w przedmiocie zakończenia postępowania
dyscyplinarnego lub karnego umorzeniem z braku dowodów winy, albo wydaniem
orzeczenia lub wyroku uniewinniającego, nie stoi na przeszkodzie w wyrównaniu
powódce kwot ograniczonego wynagrodzenia. Zwrot ten odbywać się, w jego
ocenie, powinien w oparciu o przepisy ogólne o wynagrodzeniu nauczycieli
III PZP 5/24
15
dyplomowanych oraz treścią stosunku pracy powódki, przy uwzględnieniu
przepisów kodeksu cywilnego o naprawieniu szkody, tj. art. 30 ust. 1 Karty
Nauczyciela w zw. z art. 471 k.c. zw. z art. 91c Karty Nauczyciela w zw. z art. 300
k.p. Na skutek apelacji strony pozwanej Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu
Rejonowego. Podzielił on pogląd Sądu pierwszej instancji co do konieczności
zastosowania przepisów ustawy Karta Nauczyciela, dotyczących obowiązku zwrotu
zatrzymanego wynagrodzenia w stosunku do osób, do których de facto nie
wszczęto postępowania dyscyplinarnego, a umorzono je po przeprowadzeniu
postępowania wyjaśniającego lub, jak to miało miejsce w przypadku powódki, gdy
decyzja o zawieszeniu ostatecznie została uchylona. Sąd drugiej instancji
podkreślił, że Sąd Rejonowy prawidłowo przyjął, że powódce przysługuje prawo do
wypłaty nagrody jubileuszowej. W ocenie Sądu Okręgowego nawet zawieszenie w
obowiązkach nauczyciela nie pozbawia prawa do nagrody jubileuszowej. Przepisy
nie przewidują bowiem odliczania tego okresu przy obliczaniu okresów
uprawniających do nagrody. Jest to okres zatrudnienia pracownika, a zatem
zgodnie z powyższym powinien zostać wliczony do okresów pracy uprawniających
do nagrody jubileuszowej. Odmiennie natomiast Sąd Okręgowy ocenił prawo
ubezpieczonej do dodatkowego wynagrodzenia rocznego, podkreślając, że prawo
do dodatkowego wynagrodzenia uzależnione jest co do zasady od przepracowania
efektywnie co najmniej 6 miesięcy.
W uzupełnieniu dokonanego przeglądu orzecznictwa warto jeszcze
odnotować, że w orzecznictwie sądów administracyjnych również można zauważyć
wypowiedzi na temat wykładni przepisów normujących zwrot dodatków
nauczycielom, wobec których toczyło się postepowanie dyscyplinarne zakończone
umorzeniem lub orzeczeniem uniewinniającym. W postanowieniu z 10 stycznia
2024 r., III OZ 623/23, (LEX nr 3667359) Naczelny Sąd Administracyjny
rozpoznając zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego
w Warszawie z 18 października 2023 r., sygn. akt VII SA/Wa 1699/23 o odmowie
wstrzymania wykonania decyzji w sprawie ze skargi na postanowienie
Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej dla Nauczycieli przy Ministrze Edukacji i Nauki
z 18 kwietnia 2023 r., w przedmiocie zawieszenia w czynnościach służbowych,
podzielił stanowisko tego Sądu, że skarżąca w żaden sposób nie
III PZP 5/24
16
uprawdopodobniła, że wykonanie decyzji spowoduje niebezpieczeństwo
wyrządzenia znacznej szkody lub trudnych do odwrócenia skutków. Naczelny Sąd
Administracyjny podzielił stwierdzenie Wojewódzkiego Sądu Administracynego,
odnoszące się do strat w obszarze finansowym - utraty wynagrodzenia, „że art. 85u
ust. 4 Karty Nauczyciela przewiduje zwrot zatrzymanych kwot wynagrodzenia, jeżeli
postępowanie karne lub postępowanie dyscyplinarne zakończy się umorzeniem z
braku dowodów winy albo wydaniem wyroku lub orzeczenia uniewinniającego”.
Problem będący przedmiotem zagadnienia prawnego wzbudził dość
ograniczone zainteresowanie doktryny prawa, przy czym występują tutaj dwa
przeciwstawne stanowiska.
Pogląd opowiadający się za brakiem podstaw do zwrotu niewypłaconych
dodatków wyraził Artur Olszewski, który stwierdził, że: „Analiza przepisów wyżej
wskazanych daje podstawy do przyjęcia, że w czasie zawieszenia w czynnościach
nauczyciela z uwagi na toczące się przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne
(niezależnie od tego, czy w następstwie dalszych ustaleń nauczyciel dopuścił się
zarzucanego czynu, czy też został uniewinniony) nie przysługuje mu w ogóle prawo
do dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Katalog dodatków
określony został w art. 30 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela i znajduje się w nim m.in.
dodatek za wysługę lat. Ustalenie, że w czasie zawieszenia nauczyciela w
obowiązkach nie ma on w ogóle prawa do dodatku za wysługę lat, a jedynie do
wynagrodzenia zasadniczego ewentualnie w obniżonej wysokości, wynika z
brzmienia przepisów art. 85u ust. 2 Karty Nauczyciela, w którym ustawodawca
wskazuje na „nieprzysługiwanie dodatków oraz wynagrodzenia za godziny
nadliczbowe”. W konkluzji autor ten stwierdził, iż: „Regulacja ust. 4 komentowanego
przepisu odnosi się wyłącznie do obowiązku zwrotu na rzecz nauczyciela
niewypłaconej mu części wynagrodzenia zasadniczego, nie dotyczy to więc tych
elementów wynagrodzenia, które mu w okresie zawieszenia nie przysługują z mocy
art. 85u ust. 2.” (zob. A. Olszewski w: K. Gawroński (red.), Karta Nauczyciela.
Komentarz, WKP 2023, art. 85u, nb. 4 i 5).
Z kolei Maria Szymańska zauważyła, że: „nauczyciel otrzyma niewypłacone
wynagrodzenie, jeżeli w prowadzonym przeciwko niemu postępowaniu karnym lub
dyscyplinarnym zostanie wydane prawomocne orzeczenie albo wyrok
III PZP 5/24
17
uniewinniający lub postępowania te zostaną umorzone z powodu braku dowodów” i
uznała za zasługujący na uwagę wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2011 r.,
III PK 62/10 w odniesieniu do zwrotu wynagrodzenia za pracę w godzinach
ponadwymiarowych.(zob. M. Szymańska w: A. Barański, J. Rozwadowska-
Skrzeczyńska, M. Szymańska, Karta Nauczyciela. Komentarz, wyd. X, WKP 2018,
art. 85u, nb. 3.). Do wyroku tego odwołują się również Jakub Jakubowski i
Małgorzata Zając-Rzosińska stwierdzając, że: „W okresie zawieszenia w pełnieniu
obowiązków nauczycielowi nie nalicza się dodatków oraz wynagrodzenia za
godziny ponadwymiarowe.” oraz iż: „w sytuacji, gdy postępowanie dyscyplinarne
lub karne zakończy się umorzeniem z braku dowodów winy albo wydaniem
orzeczenia lub wyroku uniewinniającego, nauczycielowi należy zwrócić zatrzymane
kwoty wynagrodzenia” (zob. J. Jakubowski, M. Zając-Rzosińska, Karta Nauczyciela.
Komentarz, LexisNexis 2014, art. 84, nb. 1.).
Odnosząc się bezpośrednio do problemu dodatków unormowanych w Karcie
Nauczyciela i podjętej uchwały należy zauważyć, że dokonanie wykładni przepisu
art. 85 u ust. 2 i 4 Karty Nauczyciela przy zastosowaniu tylko wykładni
gramatycznej jest niewystarczające, Konieczne jest zastosowanie również reguł
wykładni funkcjonalnej i systemowej. Jest to niezbędne z dwóch powodów.
Pierwszym jest charakter instytucji zawieszenia nauczyciela na czas prowadzonego
wobec niego postępowania dyscyplinarnego, zaś drugim cel i specyfika dodatków
motywacyjnego i za wysługę lat przyjmowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
Zawieszenie nauczyciela w pełnieniu obowiązków ma formę decyzji
administracyjnej. Od decyzji o zawieszeniu w pełnieniu obowiązków nauczycielowi
przysługuje odwołanie do komisji dyscyplinarnej pierwszej instancji. Na
postanowienie komisji dyscyplinarnej pierwszej instancji organowi, który wydał
decyzję o zawieszeniu w pełnieniu obowiązków albo nauczycielowi służy zażalenie
do odwoławczej komisji dyscyplinarnej. Postanowienie odwoławczej komisji
dyscyplinarnej jest ostateczne. Orzeczenie to może zostać poddane kontroli sądu
administracyjnego (zob.np.: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z
10 stycznia 2024 r., III OZ 623/23, LEX nr 3667359).
Na marginesie warto jeszcze przytoczyć występujące w doktrynie poglądy na
temat charakteru instytucji zawieszenia nauczyciela akademickiego w pełnieniu
III PZP 5/24
18
obowiązków, które są aktualne również na gruncie Karty Nauczyciela.
W piśmiennictwie podkreśla się, że ma ono charakter „tymczasowego środka o
charakterze zapobiegawczym”, który ma „zabezpieczyć prawidłowy przebieg
postępowania dyscyplinarnego bądź karnego, np. przez uniemożliwienie
bezprawnego wpływania (…) na świadków, niszczenie bądź ukrywanie
dokumentów bądź innych dowodów. Można też przyjąć, że ma zabezpieczyć
pracodawcę (uczelnię) przed negatywnymi następstwami umożliwienia
nauczycielowi akademickiemu pełnienia obowiązków (…)” ( zob. J. Harczuk,
Zawieszenie w pełnieniu obowiązków nauczyciela akademickiego, Annales
Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia 2023, vol. LXX, 1, s. 107.).
Pogląd ten może jednak budzić wątpliwości w odniesieniu do obniżenia
wynagrodzenia w okresie zawieszenia, ponieważ nie pełni ono żadnej funkcji
zabezpieczającej. Obniżenie wynagrodzenia, nie chroni, co oczywiste, przed
kontaktami ze świadkami, ani też nie ogranicza np. prawa wstępu do szkoły.
Dlatego bardziej przekonujący jest pogląd, że obniżenie wynagrodzenia w okresie
zawieszenia „stanowi dodatkową dolegliwość związaną z odpowiedzialnością
dyscyplinarną i karną” (zob. P. Wojciechowski w: J. Woźnicki red., Prawo o
szkolnictwie wyższym i nauce. Komentarz, Warszawa 2019, art. 303, nb. 8, LEX.)
W literaturze przedmiotu zauważa się, że zawieszenie w czynnościach służbowych
może pełnić obok funkcji ochronnej i prewencyjnej także funkcję represyjną „niejako
antycypującą przyszłą karę dyscyplinarną” (zob. M. Radajewski, Status prawny
asesorów sądowych w Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2022, Rozdział V, § 5,
Legalis.).
W uzupełnieniu rozważań trzeba dodać, że w judykatach Sądu Najwyższego
przyjmuje się, że czynnikiem decydującym o wysokości obniżenia wynagrodzenia
jest stopień szkodliwości zarzucanych czynów i zawinienia sprawcy (zob. Uchwała
Sądu Najwyższego z 26 października 2004 r., SNO 81/03, LEX nr 569086) lub
„ciężar gatunkowy przypisywanego przewinienia dyscyplinarnego” (zob. Uchwała
Sądu Najwyższego z 11 lutego 2013 r., SNO 59/12, LEX nr 1418818). Wskazuje
się także na rolę postawy osoby sprawcy (zob. Uchwały Sądu Najwyższego z: 15
września 2006 r., SNO 48/06, LEX nr 470263 i z 25 czerwca 2012 r., SNO 21/12,
LEX nr 1231614). W orzecznictwie podkreśla się także, że obniżenie
III PZP 5/24
19
wynagrodzenia „ma za zadanie wzmocnienie funkcji zabezpieczającej i
wychowawczej nakłaniającej do refleksji nad swoim zachowaniem” (zob.
Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2024 r., II ZO 97/23, LEX nr
3703648, w odniesieniu do zawodu prokuratora). Ma ono zatem charakter
represyjny, a nie można zapominać o tym, że np. obniżenie wynagrodzenia na
gruncie Prawa o ustroju sądów powszechnych jest karą (por. np. wyrok Sądu
Najwyższego z 15 listopada 2022 r., II ZOW 1/22, LEX nr 3477938).
Zaprezentowane ujęcie wskazuje, że argumenty te odpadają w przypadku
orzeczenia uniewinniającego gdy obwiniony zostaje oczyszczony z zarzucanych
mu czynów w takim przypadku zasadna będzie wypłata wynagrodzenia. Dodatkowo
podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażone zostało
stanowisko opowiadające się przeciwko restrykcyjnej wykładni art. 80 k.p. Zgodnie
z tym poglądem wyjątek od art. 80 k.p., taki jak art. 81 k.p. może być
interpretowany w sposób ekstensywny, także z użyciem analogii.( zob. Uchwała
Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2010 r., III PZP 4/09, OSNP 2010 nr 17-18,
poz. 205).
Zastosowanie wykładni gramatycznej prowadzi do wniosku, że w art. 85u
ust. 1 Karty Nauczyciela ustawodawca wskazuje na „zmniejszenie” wynagrodzenia
zasadniczego nauczyciela w okresie jego zawieszenia w obowiązkach, a nie na
„zatrzymanie” części wynagrodzenia. Zmniejszenie wynagrodzenia jest modyfikacją
jego wysokości i ma charakter trwały, tak jak nieprzysługiwanie dodatków w okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków w rozumieniu art. 85u ust. 2 Karty
Nauczyciela. Dlatego wskazanie w art. 85u ust. 4 ustawy, że nauczycielowi należy
zwrócić zatrzymane kwoty wynagrodzenia, a nie jedynie wynagrodzenia
zasadniczego, wskazuje, że kwoty zatrzymane to zarówno kwota wynagrodzenia
zasadniczego, o które zostało one zmniejszone, jak i przysługujące nauczycielowi
dodatki. Ponadto ustawodawca używa zarówno w art. 30 Karty Nauczyciela, jak i w
ustępie 1 art. 85u Karty Nauczyciela pojęcia „wynagrodzenie zasadnicze”. Należy
zauważyć, że pojęcia takiego użyłby on również w ustępie 4 art. 85u Karty
Nauczyciela, gdyby chciał ograniczyć zwrot wynagrodzenia do zwrotu
zatrzymanego wynagrodzenia zasadniczego.
III PZP 5/24
20
Zastosowanie wykładni systemowej przy badaniu analizowanego problemu
wymaga natomiast zwrócenia uwagi na rozwiązania wybranych innych pragmatyk
służbowych. Część z nich przedstawił już Sąd Okręgowy kierując pytanie do Sądu
Najwyższego w niniejszej sprawie, ale najbardziej użyteczne będą tutaj rozwiązania
regulujące zwrot zatrzymanego wynagrodzenia przyjęte w aktach normatywnych
dla pokrewnych grup zawodowych.
Na gruncie art. 303 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie
wyższym i nauce 1.Wynagrodzenie zasadnicze nauczyciela akademickiego w
okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec obniżeniu nie więcej niż o
50%, a tymczasowo aresztowanego ulega obniżeniu nie więcej niż o 50%,
począwszy od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po
miesiącu, w którym nastąpiło zawieszenie. W okresie zawieszenia w pełnieniu
obowiązków nie przysługują zmienne składniki wynagrodzenia, o których mowa w
art. 136 ust. 2. jeżeli postępowanie dyscyplinarne lub karne zakończy się
umorzeniem z powodu braku dowodów winy albo orzeczeniem lub wyrokiem
uniewinniającym, nauczycielowi akademickiemu wypłaca się część wynagrodzenia,
o którą zostało ono obniżone. (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 742 ze zm.).
Przepis ten wyraźnie wskazuje, że nauczycielowi akademickiemu po zakończeniu
postępowania dyscyplinarnego lub karnego umorzeniem z powodu braku dowodów
winy albo orzeczeniem lub wyrokiem uniewinniającym, należy wypłacić tą część
wynagrodzenia, o którą zostało ono obniżone, co obejmuje zarówno wynagrodzenie
zasadnicze, jak i zmienne składniki wynagrodzenia. Podobne stanowisko możemy
odnaleźć w literaturze (zob. np. P. Wojciechowski w: J. Woźnicki, Prawo o
szkolnictwie wyższym i nauce. Komentarz, WKP 2019, art. 303, nb. 8.).
W piśmiennictwie wskazuje się, że w trakcie zawieszenia w czynnościach
nauczyciela akademickiego dodatek za staż pracy jest mu w tym okresie wypłacany
(zob. J. M. Zieliński w: H. Izdebski, J. M. Zieliński, Prawo o szkolnictwie wyższym i
nauce. Komentarz, wyd. III, LEX/el. 2023, art. 303, nb. 2.).
Podobne rozwiązanie dotyczące zwrotu pozostałej części pełnego
wynagrodzenia przewiduje także art. 60 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o
instytutach badawczych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 534):1.
Wynagrodzenie zasadnicze pracownika naukowego lub badawczo-technicznego w
III PZP 5/24
21
okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec obniżeniu, a tymczasowo
aresztowanego ulega ograniczeniu najwyżej do połowy, w zależności od stanu
rodzinnego pracownika naukowego lub badawczo-technicznego, począwszy od
pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym
nastąpiło zawieszenie. W okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie
przysługują dodatki do wynagrodzenia oraz wynagrodzenie za godziny
ponadwymiarowe. 2. Jeżeli postępowanie dyscyplinarne lub karne zakończy się
umorzeniem z braku dowodów winy albo wydaniem orzeczenia lub wyroku
uniewinniającego, pracownikowi naukowemu lub badawczo-technicznemu należy
wypłacić pozostałą część pełnego wynagrodzenia.”
Z kolei art. 116 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk
(jednolity tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 1796 ze zm.) stanowi, że: „1. Wynagrodzenie
zasadnicze pracownika naukowego lub badawczo-technicznego w okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków może ulec obniżeniu, a tymczasowo
aresztowanego ulega ograniczeniu najwyżej do połowy, w zależności od stanu
rodzinnego pracownika naukowego lub badawczo-technicznego, począwszy od
pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego następującego po miesiącu, w którym
nastąpiło zawieszenie. W okresie zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie
przysługują dodatki do wynagrodzenia oraz wynagrodzenie za godziny
ponadwymiarowe. 2. Jeżeli postępowanie dyscyplinarne lub karne zakończy się
umorzeniem z braku dowodów winy albo wydaniem orzeczenia lub wyroku
uniewinniającego, pracownikowi naukowemu lub badawczo-technicznemu należy
wypłacić pozostałą część pełnego wynagrodzenia”.
Przywołane przepisy pokazują, że wykładnia systemowa uwydatnia fakt, że
w pragmatykach służbowych odnoszących się do edukacji i nauki przeważa
wyraźne rozwiązanie, wskazujące na konieczność wypłaty dodatków, które nie były
wypłacane w okresie zawieszenia. Rozwiązania takie nie odnoszą się jednak
wyłącznie do zawodów związanych z edukacją i nauką. Tytułem przykładu można
jeszcze podać, że z przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju
sądów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 334 ze zm.) z art. 129
§ 4 w zw. z art. 107a zd. 2 tej ustawy wynika, że w razie umorzenia postępowania
dyscyplinarnego lub uniewinnienia obwinionego należy dokonać wyrównania
III PZP 5/24
22
wszystkich obniżonych uprzednio składników wynagrodzenia do pełnej wysokości.
Zasadniczym celem tej regulacji jest wynagrodzenie asesorowi strat, jakie poniósł
on w związku z niezasadnym odsunięciem go od czynności służbowych. Prowadzi
to do wniosku, że wskazanego wyrównania należy dokonać także wtedy, gdy do
wszczęcia postępowania dyscyplinarnego ostatecznie nie doszło. Potwierdza to
bowiem również, że zawieszenie było bezpodstawne.(zob. również M. Radajewski,
Status prawny asesorów sądowych w Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 2022,
Rozdział V, § 5, Legalis).
Za zwrotem dodatków przemawia także wykładnia celowościowa. Przede
wszystkim należy podkreślić, że zawieszenie nauczyciela w obowiązkach i
obniżenie mu wynagrodzenia mają charakter środków zapobiegawczych, a samo
obniżenie wynagrodzenia ma działać represyjnie i wychowawczo. Z chwilą wydania
orzeczenia m.in. o uniewinnieniu czynniki te ustają i nie ma jakiegokolwiek
uzasadnienia, aby utrzymywany był ubytek w majątku nauczyciela, płynący z braku
wypłaty dodatków. Uniewinnienie nauczyciela świadczy o tym, iż nie popełnił on
deliktu dyscyplinarnego, a jak wskazuje doświadczenie życiowe nie można
wykluczyć, że nawet pomówienie przez kilka osób może prowadzić do zawieszenia
nauczyciela i obniżenia mu wynagrodzenia.
Mając zatem na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy w składzie tu
orzekającym zwraca uwagę na gwarancyjny charakter przyznawania przez przepisy
prawa pracy prawa do wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, dotyczący
co do zasady stałych i pewnych składników wynagrodzenia za pracę, które
pracownik uzyskuje gdy pracuje-faktycznie wykonuje pracę. Za tym stanowiskiem
przemawiają zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez
niego prawa, wynikająca z art. 2 Konstytucji RP i będąca jej kluczowym elementem
zasada proporcjonalności z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.
Stały pewny charakter składników wynagrodzenia mają dodatki motywacyjny
i za wysługę lat stanowiące składowe wynagrodzenia nauczyciela na podstawie
art. 30 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. W tym znaczeniu należy zwrócić uwagę na
cel i funkcję tych dodatków przewidzianych w ustawie. Prawo do wymienionych
dodatków jest związane z zatrudnieniem pracownika na stanowisku nauczyciela i
nie jest ściśle powiązane z faktycznym wykonywaniem konkretnych zadań w
III PZP 5/24
23
ramach zatrudnienia na stanowisku nauczyciela (w przeciwieństwie do innych
dodatków i wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe). Celem dodatku
motywacyjnego jest zwiększenie chęci nauczyciela do podnoszenia jakości pracy,
dodatek za wysługę lat przysługuje natomiast z tytułu stażu pracy. W momencie
przyznania wymienione wyżej dodatki stają się składnikiem wynagrodzenia i
istotnym elementem umowy o pracę. Z Karty Nauczyciela wynika, że w okresie
zawieszenia w pełnieniu obowiązków nie przysługują dodatki oraz wynagrodzenie
za godziny ponadwymiarowe (art. 85 ust. 2 Karty Nauczyciela), w momencie jednak
zaistnienia przesłanki z art. 85 ust. 4 Karty Nauczyciela należy te dodatki wypłacić.
O ile bowiem należy zgodzić się ze stanowiskiem wyrażonym w
orzecznictwie Sądu Najwyższego, że obywatel, w tym nauczyciel, zobligowany jest
do znoszenia prawidłowo prowadzonego postępowania dyscyplinarnego i
prawidłowe prowadzenie postępowania jest działaniem legalnym (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 23 maja 2019 r., III PK 72/18, LEX nr 2675062 i wyrok Sądu
Najwyższego z 21 października 2003 r., I PK 414/02, OSNP 2004 nr 20, poz. 344),
o tyle nie jest uzasadnione trwałe pozbawienie osoby uniewinnionej części
należnych jej praw majątkowych. Dlatego zasadne jest wypłacenie zarówno
dodatku motywacyjnego, jak i dodatku za wysługę lat po wydaniu orzeczenia
uniewinniającego. Zatem na podstawie art. 85u ust. 2 i ust. 4 Karty Nauczyciela
nauczycielowi zawieszonemu w obowiązkach, w związku z trwającym
postępowaniem dyscyplinarnym, w przypadku wydania wobec niego
prawomocnego orzeczenia uniewinniającego, wypłaca się dodatek motywacyjny i
dodatek za wysługę lat, do których nauczyciel nabył prawo jeszcze przed okresem
zawieszenia i stanowiły one element składowy jego wynagrodzenia.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
M.G.
[r.g.]
III PZP 5/24
24
