III CZP 5/25
UCHWAŁA
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
24 lipca 2025 r.
SSN Ewa Stefańska (przewodniczący)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca)
SSN Marcin Trzebiatowski
na posiedzeniu niejawnym 24 lipca 2025 r. w Warszawie
w sprawie w postępowaniu grupowym
z powództwa reprezentanta grupy A.D.
przeciwko Skarbowi Państwa - Radzie Ministrów, Ministrowi Zdrowia oraz
Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji
o ustalenie
na skutek przedstawienia przez Sąd Apelacyjny w Warszawie
postanowieniem z 16 stycznia 2025 r., I ACz 2477/24
zagadnienia prawnego:
Czy w sprawach rozpoznawanych na podstawie ustawy z 17
grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym
(t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1485) przez sądy pierwszej instancji,
orzeczenia, które zapadają poza rozprawą a nie dotyczą istoty
sprawy, winny być wydawane przez sąd w składzie jednego sędziego
na podstawie art. 47 § 3 k.p.c., który ma zastosowanie do ustawy
o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym z mocy art. 24
ust. 1 tejże ustawy, zgodnie z którym w zakresie nieuregulowanym
w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania
cywilnego, z wyłączeniem art. 8, 117-124, 194-196, 204, 205, art.
2053 § 2 i 5 oraz art. 425-50514 czy też w składzie trzech sędziów
zawodowych zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy o dochodzeniu roszczeń
w postępowaniu grupowym, który należy rozumieć w ten sposób, że
rozpoznanie sprawy, o którym mowa w tym przepisie, dotyczy
wszystkich orzeczeń wydawanych przez sąd niezależnie od tego, czy
zapadają poza rozprawą i czy dotyczą istoty sprawy?
podjął uchwałę:
III CZP 5/25
2
1. w postępowaniu grupowym sąd wydaje postanowienie co
do składu grupy w składzie trzech sędziów zawodowych (art. 17
ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r.
o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym);
2. odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.
A.W.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk Ewa Stefańska Marcin Trzebiatowski
UZASADNIENIE
Przedstawione zagadnienie prawne powstało w związku z rozpoznawaniem
przez Sąd Apelacyjny w Warszawie zażalenia pozwanego na postanowienie Sądu
Okręgowego w Warszawie w przedmiocie ustalenia składu grupy, wydane
w składzie trzech sędziów zawodowych, na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z 17
grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (jedn. tekst:
Dz.U. z 2024 r., poz. 1485 – dalej: „u.d.r.p.g.”).
Rozpoznając zażalenie Sąd Apelacyjny w Warszawie powziął poważne
wątpliwości w zakresie składu sądu właściwego do rozpoznania sprawy
w postępowaniu grupowym zarówno w pierwszej instancji, jak i w zakresie
rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd drugiej
instancji powołał się na rozbieżność występującą w orzecznictwie sądów
powszechnych co do składu orzekającego w sprawach rozpoznawanych na
podstawie ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym poza
rozprawą oraz niedotyczących istoty sprawy. Podstawą tych rozbieżności jest
odmienna wykładnia art. 3 ust. 2 ustawy prowadząca do dwóch alternatywnych
stanowisk.
Na kanwie interpretacji powołanego przepisu Sąd Apelacyjny wyróżnił
stanowisko zakładające, że przepis ten stanowi regulację szczególną i wyłączną
w zakresie składu orzekającego we wszystkich orzeczeniach zapadających
w postępowaniu grupowym, niezależnie od tego, czy zapadają one na rozprawie,
III CZP 5/25
3
czy poza nią, oraz jaki jest ich przedmiot. Skoro bowiem samo postępowanie
grupowe nie zostało wprowadzone do kodeksu postępowania cywilnego jako
kolejne postępowanie odrębne, lecz zostało uregulowane w odrębnym akcie
prawnym, to niezasadne jest odwoływanie się w zakresie regulacji dotyczącej
składu sądu do kodeksu postępowania cywilnego. Poza tym analiza przepisów od
art. 1-21 u.d.r.p.g. prowadzi do wniosku, że w ustawie tej uregulowano szczególne
zasady proceduralne, przewidujące odrębne regulacje w stosunku do kodeksu
postępowania cywilnego. Nadto, skoro art. 24 ust. 1 u.d.r.p.g. przewiduje, że
wyłącznie w zakresie nieuregulowanym w ustawie stosuje się, i to odpowiednio,
a nie wprost, przepisy kodeksu postępowania cywilnego z wyłączeniem przepisów
w nim powołanych, a ustawa ta ma charakter szczególny, to przepis ten powinien
być wykładany ściśle.
Drugie stanowisko zakłada możliwość odwołania się na mocy art. 24 ust.
1 u.d.r.p.g. do art. 47 § 3 k.p.c. Przedstawiciele tego poglądu podnoszę, że
postępowanie grupowe wprawdzie jest uregulowane w ustawie odrębnej, lecz jest
prowadzone w odpowiednim zakresie według przepisów kodeksu postępowania
cywilnego. Z tego względu orzeczenia, które zapadają poza rozprawą wydaje sąd
w składzie jednoosobowym na mocy art. 47 § 3 k.p.c., co oznacza, że taki skład
jest właściwy nawet w sytuacji, w której składem właściwym do rozpoznania sprawy
jest skład trzyosobowy na podstawie art. 3 ust. 2 u.d.r.p.g. Niektórzy
przedstawiciele doktryny zwracają uwagę na niezgodność terminologii zawartej
w art. 47 § 1, 2 i 4 k.p.c., w których jest mowa o „rozpoznaniu sprawy”
z terminologią przewidzianą w § 3 tego przepisu, gdzie użyto sformułowania
„wydanie postanowienia poza rozprawą”. Na tej podstawie przyjmują, że
„rozpoznanie sprawy” w rozumieniu art. 47 § 1, 2 i 4 k.p.c. oznacza wszelkie
czynności procesowe sądu dokonywane na rozprawie oraz wydanie orzeczenia co
do istoty sprawy (art. 1481 § 1, art. 341, art. 4804 § 1 k.p.c.). Podkreślają jednak, że
postępowanie grupowe jest postępowaniem pozakodeksowym, do którego na mocy
art. 24 ust. 1 u.d.r.p.g. w zakresie nieuregulowanym stosuje się odpowiednio
przepisy kodeksu postępowania cywilnego, z wyłączeniem określonych w nim
przepisów. Oznacza to, że postępowanie grupowe jest rozpoznawane
w zasadniczej części według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, a skoro
III CZP 5/25
4
tak, to do niego stosuje się art. 47 § 3 k.p.c., przewidujący możliwość wydania
orzeczeń poza rozprawą i niedotyczących istoty sprawy w składzie
jednoosobowym.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, przedstawione wątpliwości nie dotyczą
wyłącznie kwestii składu sądu właściwego do rozpoznania sprawy w pierwszej
instancji, lecz dotyczą również dalej idącej wątpliwości co do składu sądu
właściwego do rozpoznania zażalenia. To z kolei może skutkować nieważnością
postępowania w razie uznania składu sądu za sprzeczny z przepisami prawa.
W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny zwrócił się do Sądu Najwyższego
o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
„Czy w sprawach rozpoznawanych na podstawie ustawy z 17 grudnia 2009 r.
o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym przez sądy pierwszej instancji,
orzeczenia, które zapadają poza rozprawą a nie dotyczą istoty sprawy, winny być
wydawane przez sąd w składzie jednego sędziego na podstawie art. 47 § 3 k.p.c.,
który ma zastosowanie do ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu
grupowym z mocy art. 24 ust. 1 tejże ustawy, zgodnie z którym w zakresie
nieuregulowanym w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu
postępowania cywilnego, z wyłączeniem art. 8, 117-124, 194-196, 204, 205, art.
2053 § 2 i 5 oraz art. 425-50514 czy też w składzie trzech sędziów zawodowych
zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym,
który należy rozumieć w ten sposób, że rozpoznanie sprawy, o którym mowa w tym
przepisie, dotyczy wszystkich orzeczeń wydawanych przez sąd niezależnie od
tego, czy zapadają poza rozprawą i czy dotyczą istoty sprawy?”
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Postępowanie grupowe zostało wprowadzone do polskiego porządku
prawnego na mocy ustawy z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń
w postępowaniu grupowym (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 44), która weszła w życie 19
lipca 2010 r. W uzasadnieniu do projektu ustawy podkreślono, że cele, którym służy
postępowanie grupowe, zdefiniowane przez projektodawców jako stworzenie
możliwości rozstrzygnięcia wielu podobnych spraw różnych podmiotów w jednym
postępowaniu sądowym oraz ułatwienie dostępu do sądu w sytuacjach, w których
III CZP 5/25
5
dochodzenie roszczenia w takim postępowaniu jest korzystniejsze dla
zainteresowanego niż indywidualne występowanie z własnym roszczeniem − są
istotne nie tylko dla samych zainteresowanych stron sporu, ale także dla wymiaru
sprawiedliwości jako takiego. W tym aspekcie zwrócono przede wszystkim uwagę
na ekonomikę takiego postępowania i ujednolicenie rozstrzygnięć w podobnych
sprawach.
Z dniem 1 czerwca 2017 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 kwietnia 2017 r.
o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności
(Dz.U. z 2017 r., poz. 933), która znowelizowała ustawę z dnia 17 grudnia 2009 r.
o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Ustawodawca dokonał m.in.
zmiany kryteriów, w oparciu o które dokonywane jest ujednolicenie wysokości
roszczeń w postępowaniu grupowym, ze względu na praktyczne problemy
związane ze stosowaniem tej regulacji.
Na wstępie należy podkreślić, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie
Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się prymat wykładni językowej nad
pozostałymi rodzajami wykładni, tj. systemową, celowościową lub funkcjonalną.
Zasada pierwszeństwa wykładni językowej dopuszcza odstępstwa od wyniku jej
zastosowania tylko wtedy, kiedy jej wynik prowadzi albo do absurdu, albo do rażąco
niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. Nie zawsze więc zachodzi
konieczność posłużenia się kolejno wszystkimi rodzajami wykładni;
w szczególności nie ma potrzeby sięgania po dyrektywy celowościowe wówczas,
gdy już po zastosowaniu dyrektyw językowych albo językowych i systemowych uda
się uzyskać właściwy wynik wykładni, tj. ustalić pozbawione cech absurdalności
znaczenie interpretowanej normy. Innymi słowy, odstępstwo od jasnego
i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem
mogą uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe racje prawne, społeczne,
ekonomiczne lub moralne; jeśli takie racje nie zachodzą, należy oprzeć się na
wykładni językowej (por. uchwała całego składu Izby Cywilnej SN z 14 października
2004 r., III CZP 37/04, OSNC 2005, nr 3, poz. 42; uchwała składu siedmiu sędziów
SN z 1 marca 2007 r., III CZP 94/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 95; wyroki SN:
z 8 maja 1998 r., I CKN 664/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 7; z 21 lipca 2004 r.,
V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137; uchwała SN z 20 lipca 2005 r.,
III CZP 5/25
6
I KZP 8/05, OSNKW 2005, nr 9, poz. 74).
Zgodnie z art. 3 u.d.r.p.g. postępowanie grupowe należy do właściwości
sądu okręgowego (ust. 1), a sąd rozpoznaje taką sprawę w składzie trzech sędziów
zawodowych (ust. 2).
Ustawa o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym reguluje kolejne
etapy tego postępowania. W pierwszej kolejności sąd orzeka o dopuszczalności
postępowania grupowego i w zależności od wyników dokonanej oceny albo
odrzuca pozew albo rozstrzyga o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym
(art. 10 ust. 1. u.d.r.p.g.) Po uprawomocnieniu się postanowienia o rozpoznaniu
sprawy w postępowaniu grupowym sąd zarządza dokonanie ogłoszenia
o wszczęciu takiego postępowania albo podejmuje decyzję o zaniechaniu takiego
ogłoszenia (art. 11 ust. 1 i 4 u.d.r.p.g.), a po upływie terminu do podniesienia
zarzutów, o których mowa w art. 15 u.d.r.p.g., wydaje postanowienie co do składu
grupy (art. 17 ust. 1 u.d.r.p.g.). W postanowieniu co do składu grupy sąd rozstrzyga
o przyznaniu lub odmowie przyznania statusu członka grupy osobom, które złożyły
reprezentantowi grupy oświadczenie o przystąpieniu do grupy czy to przed
złożeniem pozwu, czy to w następstwie publicznego ogłoszenia o wszczęciu
postępowania grupowego. Postanowienie w tym przedmiocie może być wydane na
posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 148 § 3 k.p.c., który na mocy odesłania
z art. 24 ust. 1 u.d.r.p.g. ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu grupowym.
Prawomocne ustalenie składu grupy jest koniecznym etapem rozpoznania
sprawy w postępowaniu grupowym. Pozwala bowiem na określenie wartości
przedmiotu sporu i sumy roszczeń pieniężnych wszystkich członków grupy. Na tym
etapie następuje też stabilizacja składu grupy, czyli podmiotów uczestniczących po
stronie powodowej w procesie dochodzenia roszczeń zbiorowych. Dopiero później
rozpoczyna się kolejna faza postępowania grupowego.
Sąd Najwyższy podejmując uchwałę miał przede wszystkim na uwadze
literalną wykładnię art. 3 ust. 2 u.d.r.p.g., z której wynika, że wszystkie
postanowienia sądu w ramach rozpoznania sprawy, toczącej się na podstawie
ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (na poszczególnych
etapach tego postępowania) powinny być wydawane przez sąd orzekający
III CZP 5/25
7
w składzie trzech sędziów zawodowych, niezależnie od tego, czy sąd rozstrzyga
w tym przedmiocie na rozprawie, czy na posiedzeniu niejawnym. Za takim
stanowiskiem przemawia również ranga spraw rozpoznawanych w postępowaniu
grupowym.
Rozstrzygając zatem przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Warszawie
zagadnienie prawne odnoszące się do właściwego składu sądu, który winien wydać
postanowienie w przedmiocie składu grupy w postępowaniu grupowym – Sąd
Najwyższy uznał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 2 u.d.r.p.g.,
postanowienie takie wydaje w pierwszej instancji Sąd Okręgowy w składzie trzech
sędziów zawodowych.
Regulacja z art. 3 ust. 2 u.d.r.p.g. odnosi się do Sądu Okręgowego jako sądu
rozpoznającego sprawy w postępowaniu grupowym w pierwszej instancji. Stąd
wniosek, że skład sądu odwoławczego (rozpoznającego środki zaskarżenia od
wydanych w postępowaniu grupowym orzeczeń Sądu Okręgowego) oraz skład
Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym regulują odpowiednie przepisy
normujące te postępowania.
W pozostałym zakresie Sąd Najwyższy odmówił udzielenia odpowiedzi na
pytania Sądu Apelacyjnego, uznając, że jest to zbędne dla rozstrzygnięcia
zażalenia rozpoznawanego przez niego na postanowienie Sądu Okręgowego
w Warszawie.
A.W.
[r.g.]
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Ewa Stefańska
Marcin Trzebiatowski
