III CZP 28/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 maja 2026 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Monika Koba
SSN Karol Weitz
Protokolant Agnieszka Łuniewska
na posiedzeniu jawnym 8 maja 2026 r. w Warszawie
w sprawie z wniosku E.S.
z udziałem M.L. i D.S.
o dział spadku,
na skutek przedstawienia przez Sąd Okręgowy w Koninie
postanowieniem z 21 sierpnia 2025 r., I 1 Ca 313/25,
zagadnienia prawnego:
„czy w sytuacji gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w
majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, to mimo
późniejszej śmierci małżonka spadkodawcy, do dokonania działu
spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku,
połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału
majątku wspólnego, również wtedy gdy przeprowadzone
postępowanie o dział spadku nie uzasadnia wniosku, aby dochodziło
do nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego
na majątek odrębny lub odwrotnie”?
odmawia podjęcia uchwały.
Monika Koba
(K.G.)
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
UZASADNIENIE
III CZP 28/25
2
Wnioskodawczyni E.S. wniosła apelację od postanowienia Sądu
Rejonowego w Koninie z dnia 28 stycznia 2025 r. wydanego w sprawie o dział
spadku po W.L. z udziałem M.L. i D.S.. Zarzuciła w szczególności naruszenie art.
233 § 1 k.p.c. przez błędne uznanie za wiarygodne opinii biegłych i ustalenie
zaniżonej wartości dzielonej nieruchomości oraz zaniżonej kwoty odszkodowania.
Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy zauważył, że z niekwestionowanych
ustaleń faktycznych wynika, iż wszystkie składniki majątkowe wchodzące w skład
spadku były objęte wspólnością majątkową małżeńską spadkodawczyni W.L. i jej
męża S.L.. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że jeżeli w skład
spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością
ustawową do dokonania działu spadku konieczne jest uprzednie albo łączne
przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny
wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz żądaniach
zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek
osobisty lub odwrotnie (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r., III
CZP 100/71, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 129). Rozważając argumenty na rzecz tego
stanowiska, Sąd Okręgowy podniósł jednak, że w okolicznościach rozpoznawanej
sprawy, ze względu na śmierć małżonka spadkodawczyni, nie zachodzi nawet
hipotetyczna możliwość ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art.
43 § 2 k.r.o.). Ponadto, ani wnioskodawczyni ani inni uczestnicy postępowania nie
twierdzą, że dokonano nakładów lub wydatków z majątku wspólnego na majątek
osobisty jednego z małżonków lub odwrotnie.
Na tym tle Sąd Okręgowy wyraził przypuszczenie, że przeprowadzenie
podziału majątku pozostałego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej
między spadkodawczynią a jej mężem nie miałoby wpływu na skład i wartość
dzielonego spadku. Z drugiej jednak strony, jak zauważył Sąd, przyjęcie, że
w okolicznościach sprawy konieczne jest jednoczesne dokonanie podziału majątku
po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej może skutkować oceną, że Sąd
Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, co determinowałoby kierunek rozstrzygnięcia
Sądu Okręgowego.
III CZP 28/25
3
W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy powziął i przedstawił do rozstrzygnięcia
Sądowi Najwyższemu wątpliwości objęte sentencją postanowienia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przypadki, w których do przedmiotu lub zespołu przedmiotów majątkowych
uprawnionych jest kilka osób, mają różny charakter i niejednolity reżim prawny (art.
195 i n. k.c., art. 1035 i n. k.c., art. 31 i n. k.r.o.). Odrębnie, zarówno w płaszczyźnie
prawa materialnego, jak i procesowego, uregulowano również sposób wyjścia
z różnych typów wspólności (art. 617 i n., art. 680 i n., art. 567 i n. k.p.c.). Reżimy te
mogą nakładać się na siebie, co wynika z jednej strony z tego, że te same podmioty
mogą być objęte różnymi typami wspólności majątkowej, z drugiej zaś z tego, że
kodeks postępowania cywilnego, mimo co do zasady autonomicznej regulacji
poszczególnych postępowań działowych, posługuje się w tej materii techniką
odesłań (por. art. 567 § 3, art. 688 k.p.c.), przyjmując za punkt odniesienia
postępowanie o zniesienie współwłasności (art. 617 i n. k.p.c.).
Relacja między postępowaniem o dział spadku a postępowaniem o podział
majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami została
kompleksowo wyjaśniona w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r.,
III CZP 100/71, OSNCP 1972, nr 7-8, poz. 129, w której tezie stwierdzono, że jeżeli
w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską
wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo
jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu,
przeprowadzenie podziału majątku wspólnego, chyba że zapadł już prawomocny
wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków
w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych
świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, albo że
częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym.
W motywach uchwały Sąd Najwyższy zauważył, że jakkolwiek kodeks
postępowania cywilnego nie zawiera wyraźnej regulacji, która narzucałaby
sekwencję wychodzenia ze wspólności spadkowej i wspólności ustawowej
małżeńskiej po jej ustaniu, to jednak konieczność poprzedzenia działu spadku
III CZP 28/25
4
wyjściem ze wspólności majątkowej małżeńskiej wynika pośrednio z innych
przepisów ustawy. Do chwili przeprowadzenia podziału majątku wspólnego nie
można bowiem ustalić wysokości udziału spadkodawcy w majątku wspólnym,
ponieważ żądanie ustalenia nierównych udziałów, którego podstawę
materialnoprawną stanowi art. 43 § 2 i 3 k.r.o., może być rozpoznawane wyłącznie
w postępowaniu o podział majątku wspólnego (art. 567 § 1 k.p.c.), nie zaś
w postępowaniu o dział spadku. Jednocześnie, dział spadku z pominięciem
uprzedniego podziału majątku wspólnego prekludowałby żądanie ustalenia
nierównych udziałów w majątku wspólnym. Ponadto, ustalenie składu i wartości
spadku (art. 684 k.p.c.) musi zostać poprzedzone ewentualnymi rozliczeniami
z tytułu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek
osobisty małżonka i z majątku osobistego na majątek wspólny, o których stanowi
art. 45 k.r.o. Rozliczenia te mogą rzutować na to, jaki majątek przypadnie zmarłemu
małżonkowi, a w konsekwencji wejdzie w skład spadku, a jedyną w zasadzie drogą
ich dokonania, z zastrzeżeniem ewentualnego procesu, jest podział majątku
wspólnego (art. 45 § 2 k.r.o.). W konkluzji Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że
dział spadku bez uprzedniego przeprowadzenia podziału majątku wspólnego jest
w rozważanej sytuacji możliwy tylko wtedy, gdy zapadło już prawomocne
orzeczenie rozstrzygające o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków
w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych
świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie, ewentualnie
zaś – jeżeli przedmiotem żądania jest częściowy dział spadku (art. 1038 § 1 k.c.),
z wyłączeniem tej jego części, która pochodzi z majątku wspólnego spadkodawcy
i jego małżonka.
Pogląd przyjęty w przywołanej uchwale Sądu Najwyższego był wielokrotnie
podzielany w późniejszym orzecznictwie i można mu przypisać utrwalony charakter
(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86, OSNCP
1987, nr 5-6, poz. 74, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1991 r.,
III CRN 125/91, z dnia 21 października 1998 r., II CKU 56/98, z dnia 9 maja 2003 r.,
V CKN 363/01, z dnia 2 czerwca 2016 r., III CSK 119/16, z dnia 5 września 2017 r.,
I CSK 104/17, z dnia 10 lipca 2020 r., II CSK 583/18; zob. też wcześniej orzeczenie
Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1959 r., 4 CR 872/59, OSNPG 1960, nr 7,
III CZP 28/25
5
poz. 24). Sąd Najwyższy zauważał przy tym, że pominięcie koniecznej sekwencji
działów może prowadzić do nierozpoznania istoty sprawy (por. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 13 lutego 2014 r., V CZ 3/14 i z dnia 20 marca 2024 r., III CZ
208/23). Prezentowany w judykaturze pogląd aprobowany jest również w doktrynie,
w której zauważa się, w ślad za orzecznictwem, że gdy w skład spadku wchodzi
udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, dział
spadku wymaga uprzedniego albo jednoczesnego przeprowadzenia podziału
majątku wspólnego, przy czym możliwość połączenia tych postępowań działowych
wynika z art. 689 k.p.c.
Jak wynikało z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia, zapatrywania
tego – jako zasady – nie negował również Sąd Okręgowy. Wątpliwości Sądu
sprowadzały się natomiast do celowości aplikacji tego stanowiska w konkretnej
sprawie z racji występujących w niej szczególnych okoliczności, w których w świetle
art. 43 § 2 k.r.o. nie jest już możliwe ustalenie nierównych udziałów w majątku
wspólnym, a dotychczasowy przebieg postępowania o dział spadku i postawa jego
uczestników nie wskazują, aby mieli oni dochodzić rozliczeń wskazanych w art. 45
§ 2 i 3 k.r.o.
W tym względzie należało jednak zauważyć, że jak wielokrotnie wskazywano
w orzecznictwie, zagadnienie prawne przedstawiane Sądowi Najwyższemu na
podstawie art. 390 § 1 k.p.c. musi implikować poważne i zdatne do uogólnionego
rozstrzygnięcia wątpliwości interpretacyjne, a zarazem nie może zmierzać do
zastąpienia sądu meriti w powinności wydania orzeczenia w konkretnej sprawie.
Sąd rozpoznający apelację nie może tym samym, odwołując się do art. 390
§ 1 k.p.c., przenosić na Sąd Najwyższy decyzji jurysdykcyjnej, do której podjęcia
jest funkcjonalnie właściwy w konkretnym układzie procesowym (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., III CZP 68/22 i powołana
tam dalsza judykatura). Do podjęcia tej decyzji sprowadzały się natomiast w istocie
wątpliwości Sądu Okręgowego, skoro ich podłożem były nie tyle argumenty prawne
mogące podważać utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego co do pożądanej
kolejności rozważanych postępowań działowych, lecz wątpliwości co do
przystawalności utrwalonego w judykaturze i doktrynie stanowiska do
indywidualnych okoliczności konkretnej sprawy, które w ocenie Sądu Okręgowego
III CZP 28/25
6
mogłyby usprawiedliwiać – w tej konkretnej sprawie – rozważenie celowości
odmiennego podejścia.
W tym stanie rzeczy należało uznać, że nie zostały spełnione przesłanki
podjęcia uchwały przez Sąd Najwyższy.
Uzupełniająco należało jednak dostrzec, że wobec fakultatywnego
charakteru art. 689 k.p.c. i braku ustawowej sekwencji działów, gdy wspólność
dzielonego majątku wynika z kilku źródeł, u podstaw przyjmowanego
w orzecznictwie i piśmiennictwie poglądu co do relacji postępowania o dział spadku
i podział majątku wspólnego tkwią względy prakseologiczne i intencja
poszanowania uprawnień wynikających z art. 43 § 2 k.r.o. oraz art. 45 k.r.o., które
mogłyby doznać uszczerbku w razie dokonania działu spadku bez uprzedniego
podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Natura
tych motywów nie wyklucza określonych koncesji, jeżeli – w konkretnej sytuacji –
nie ma wątpliwości, że ryzyko takiego uszczerbku nie zachodzi, czemu dał wyraz
Sąd Najwyższy już w sentencji uchwały z dnia 2 marca 1972 r., III CZP 100/71,
wskazując na przypadek, w którym kwestie ustalenia nierównych udziałów
małżonków w majątku wspólnym i roszczeń wynikających z art. 45 § 2 i 3 k.r.o.
zostały uprzednio prawomocnie rozstrzygnięte.
Na równi z prawomocnym rozstrzygnięciem żądania ustalenia nierównych
udziałów można traktować sytuację, w której zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o. ustalenie
nierównych udziałów w majątku wspólnym nie jest możliwe. Dochodzenie roszczeń,
o których mowa w art. 45 § 2 i 3 k.r.o., leży natomiast w sferze autonomii woli, toteż
nie ma przeszkód, aby uprawnieni wiążąco porozumieli się w tej materii w sposób,
który pozwoli sądowi przyjąć, że dokonanie działu spadku nie spowoduje
uszczerbku w ich interesach. W każdym jednak przypadku należy wziąć pod uwagę
nie tylko możność ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, lecz także
wystąpienia z roszczeniami określonymi w art. 45 § 2 i 3 k.r.o. (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1998 r., II CKU 56/98), przy czym samo
przypuszczenie sądu, że zainteresowani nie podniosą takich roszczeń,
motywowane przebiegiem postępowania o dział spadku, nie jest wystarczające. Na
okoliczność, że bierna postawa uczestników nie oznacza, że w razie prawidłowego
III CZP 28/25
7
toku postępowania, uwzględniającego jednoczesny podział majątku wspólnego,
roszczenia takie nie zostaną zgłoszone, zwrócił skądinąd trafnie uwagę także Sąd
Okręgowy.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Monika Koba
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.G.)
[r.g.]
