Uchwała z dnia 3 marca 2004 r., III CZP 122/03
Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący)
Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)
Sędzia SA Barbara Kurzeja
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leopolda K. i Janiny K. przeciwko
Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W., Oddział Rejonowy w K. o zapłatę, po
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 3 marca 2004 r.,
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, zagadnienia
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z
dnia 18 grudnia 2003 r.:
"Czy cena sprzedaży kwatery ustalona zgodnie z art. 58 ustawy z dnia 22
czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z
2002 r. Nr 42 poz. 368 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym w dniu 17 lutego 2000 r.
(Dz.U. z 1995 r. Nr 86, poz. 433 ze zm.) jest ceną wynikową w rozumieniu art. 540
§ 1 k.c. do której stosuje się przepisy o cenie sztywnej – art. 537 § 1 k.c. ?"
podjął uchwałę:
Cena sprzedaży kwatery lub lokalu mieszkalnego ustalona na podstawie
art. 58 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 86, poz. 433 ze zm.; obecnie tekst jedn.:
Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 368 ze zm.) jest ceną wynikową w rozumieniu art.
540 § 1 k.c.
Uzasadnienie
W pozwie z dnia 7 grudnia 2001 r. Leopold i Janina małżonkowie K. wnieśli o
zasądzenia na ich rzecz od Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w W., Oddział
Rejonowy w K., kwoty 2566,72 zł z odsetkami ustawowymi tytułem zwrotu
nadpłaconej ceny za kupiony przez nich lokal mieszkalny.
Sąd Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie wydał nakaz zapłaty
uwzględniający żądanie pozwu. W sprzeciwie od tego nakazu pozwana podniosła
m.in. zarzut przedawnienia.
Sąd Rejonowy ustalił, że w dniu 17 lutego 2000 r. strony zawarły umowę
sprzedaży lokalu mieszkalnego znajdującego się w G. przy ul. C. nr 3, m. 10 za
cenę 5133,44 zł, określoną na podstawie art. 58 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o
zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 86, poz. 433 ze
zm.) w brzmieniu obowiązującym przed dniem 15 lutego 2000 r., przewidującym
pomniejszenie ceny sprzedaży kwatery lub lokalu mieszkalnego o 3% za każdy rok
podlegający zaliczeniu do wysługi lat, od której uzależniona jest wysokość
uposażenia według stopnia wojskowego, jednak nie więcej niż o 80% tej ceny.
Z dniem 15 lutego 2000 r. przepis art. 58 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej został zmieniony m.in. w ten sposób, że przewidziane w
nim maksymalne pomniejszenie ceny sprzedaży kwatery lub lokalu mieszkalnego
podwyższone zostało do 90% tej ceny. Powodowie spełniają warunki uprawniające
do skorzystania z pomniejszenia ceny sprzedanego im lokalu mieszkalnego w tej
wysokości.
Zdaniem Sądu Rejonowego, cena sprzedaży kwatery lub lokalu mieszkalnego
ustalona stosownie do art. 58 ustawy jest ceną sztywną w rozumieniu art. 537 § 1
k.c. Postanowienie umowy określające cenę wyższą od ceny sztywnej nie jest
wiążące i sprzedawca jest zobowiązany do zwrotu kupującemu różnicy pomiędzy
ceną zapłaconą zgodnie z umową a ceną sztywną. Według art. 541 k.c., termin
przedawnienia roszczenia kupującego o zwrot tej różnicy wynosi rok od dnia
zapłaty. Ponieważ powodowie cenę za kupiony lokal zapłacili jeszcze przed dniem
17 lutego 2000 r., roszczenie dochodzone przez nich w sprawie uległo
przedawnieniu, w związku z czym Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 6 czerwca
2003 r. oddalił powództwo.
Przy rozpatrywaniu apelacji powodów od wymienionego wyroku powstało
przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które
Sąd Okręgowy w Krakowie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozpoznania. Sąd
Okręgowy nawiązał do wyroków Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2001 r., IV CKN
419/00 (nie publ.) oraz z dnia 5 lutego 2002 r., II CKN 726/00 (nie publ.),
dotyczących charakteru ceny sprzedaży lokalu ustalonej na podstawie art. 21 ust. 7
w związku z art. 38 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i
wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.)
oraz ceny sprzedaży obiektów wpisanych do rejestru zabytków ustalonej na
podstawie art. 40 ust. 4 pkt 1 wymienionej ustawy, i zwrócił uwagę na niejednolitość
praktyki sądowej w zakresie oceny charakteru ceny ustalonej na podstawie różnych
przepisów prawa. Opowiedział się za poglądem, że cena sprzedaży kwatery lub
lokalu mieszkalnego ustalona na podstawie art. 58 ustawy o zakwaterowaniu Sił
Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej jest ceną wynikową.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Według art. 540 § 1 k.c., cena wynikowa jest ceną ustaloną (obliczoną) przez
sprzedawcę przy uwzględnieniu wskazań właściwego organu państwowego co do
sposobu, w jaki cena rzeczy danego rodzaju lub gatunku ma być obliczona. Do
ustalenia, w jaki sposób sprzedawca ma obliczyć cenę wynikową rzeczy,
uprawniony jest „właściwy organ państwowy”. Jak zauważa się w doktrynie,
organem takim może być zarówno organ władzy wykonawczej, jak i
przedstawicielski organ władzy państwowej. Nie ma przeszkód, żeby wskazania co
do sposobu ustalenia ceny wynikowej rzeczy danego rodzaju lub gatunku zawarte
zostały w ustawie.
Wskazania organu państwowego co do sposobu obliczenia ceny wynikowej
polegają – mówiąc ogólnie – na podaniu zasad obliczania tej ceny lub na wskazaniu
elementów jej kalkulacji. Jako przykład elementów kalkulacji, które mogą zawierać
wskazania organu państwowego, przytacza się zwykle koszty materiałów
(surowców), koszty robocizny, marże handlowe, zysk i podatki. Zwraca się przy tym
uwagę, że wskazania organu państwowego, stanowiące podstawę obliczenia ceny
wynikowej, niekiedy określają tylko ogólne zasady kalkulacji ceny, bez specyfikacji
poszczególnych jej elementów. Elementy kalkulacji mogą mieć charakter sztywnych
wskaźników wyrażonych w liczbach względnych (z reguły – w procentach) lub
bezwzględnych albo mogą mieć charakter górnych limitów, mających to samo
znaczenie co cena maksymalna.
W doktrynie wskazuje się, że cena wynikowa jest jednym z dwu sposobów
regulowania cen. Drugim sposobem jest oznaczenie ceny w jednostkach
pieniężnych. Różnica między obiema metodami przejawia się w podmiocie
uprawnionym do ustalenia ceny oraz w procedurze ustalania ceny. Ponieważ
prawidłowość obliczenia ceny wynikowej przez sprzedawcę może wywoływać
zastrzeżenia kupującego, ma prawo domagać się ustalenia tej ceny przez sąd (art.
540 § 2 k.c.). Prawidłowość zastosowania ceny określonej liczbowo w zasadzie nie
powinna budzić wątpliwości, w związku z czym nie jest przewidziana możliwość jej
ustalenia przez sąd.
W piśmiennictwie podaje się, że ceny wynikowe występują zazwyczaj w
sprzedaży towarów nietypowych, wytwarzanych doraźnie na indywidualne
zamówienie. Taki też charakter mają przeważnie ustalane przez organy państwowe
wynagrodzenia z tytułu umów o dzieło, umów o roboty budowlane i umów zlecenia.
Według kolejnych wersji art. 58 ustawy, sprzedaż kwatery lub lokalu
mieszkalnego następuje po cenie ustalonej na podstawie wartości rynkowej
wyszacowanej (określonej) przez biegłego (rzeczoznawcę), z tym że przy ustaleniu
wartości rynkowej (ceny) nie uwzględnia się wartości ulepszeń dokonanych przez
osobę zajmującą kwaterę (lokal mieszkalny); cenę sprzedaży dla osoby
uprawnionej pomniejsza się o określony procent za każdy rok podlegający
zaliczeniu do wysługi lat, od której uzależniona jest wysokość uposażenia według
stopnia wojskowego (lub także za każdy rok zajmowania kwatery bądź lokalu
mieszkalnego na podstawie decyzji o przydziale bądź umowy najmu), jednak nie
więcej niż o określony procent tej ceny.
Nie ulega wątpliwości, że celem wymienionego przepisu jest ograniczenie
swobody ustalania ceny kwater i lokali mieszkalnych sprzedawanych osobom
uprawnionym (art. 56 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej
Polskiej) i zapewnienie im możliwości nabywania kwater i lokali mieszkalnych po
korzystnej dla nich cenie. Przepis ten ustala, w jaki sposób sprzedawca kwatery lub
lokalu mieszkalnego ma obliczyć ich cenę. Podstawą jej ustalenia jest wartość
rynkowa kwatery (lokalu mieszkalnego) stwierdzona przez biegłego rzeczoznawcę.
Określenie przez niego wartości rynkowej jest jedynie opinią o tej wartości, a
ustalenie ceny – na podstawie tej opinii – należy do sprzedawcy. Co prawda
sprzedaż jest zawsze stosunkiem dwustronnym i kupujący musi wyrazić zgodę na
zawarcie umowy, nie oznacza to jednak, by on tę cenę określał. Zawartymi w art. 58
ustawy wskazaniami, obligującymi sprzedawcę do uwzględnienia ich przy
obliczaniu ceny kwatery lub lokalu mieszkalnego, są także obowiązki
nieuwzglednienia wartości ulepszeń dokonanych przez osobę zajmującą kwaterę
(lokal mieszkalny) oraz pomniejszenia ceny w określonym rozmiarze ze względu na
wysługę lat osoby uprawnionej lub także ze względu na czas zajmowania kwatery
(lokalu mieszkalnego) na podstawie odpowiedniego tytułu. Okoliczności te dają
podstawę do stwierdzenia, że cena sprzedaży kwatery lub lokalu mieszkalnego
ustalona na podstawie art. 58 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej, w jego kolejnych wersjach, jest ceną wynikową w
rozumieniu art. 540 § 1 k.c.
Mając to na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., rozstrzygnął
przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.
