III CZ 88/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Krzysztof Wesołowski
10 grudnia 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 grudnia 2025 r. w Warszawie
zażalenia D. G. i M. G.
na postanowienie Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej
z 1 października 2024 r., II Ca 299/24,
w sprawie z wniosku E. M.
z udziałem D. G. i M. G.
o wpis do księgi wieczystej,
oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania przed Sądem Najwyższym w orzeczeniu
kończącym postępowanie w sprawie.
UZASADNIENIE
W związku z zażaleniem uczestników postępowania M. G. oraz D. G. na
postanowienie Sądu Okręgowego w Bielsku − Białej z 1 października 2024 r.
uchylające postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku − Białej z 15 grudnia 2023 r.
i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania, w którym skarżący zarzucili
naruszenie prawa procesowego, tj.:
- art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwą ocenę prawną sprawy i przyjęcie, że Sąd
Rejonowy nie rozpoznał istoty, przez co Sąd Okręgowy uchylił wyrok i przekazał
sprawę do ponownego rozpoznania,
Sąd Najwyższy zważył co następuje.
Zażalenie jest bezzasadne.
III CZ 88/25
2
Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., z zastrzeżeniem sytuacji określonych w art. 386
§ 2 i 3 k.p.c., sąd może uchylić zaskarżony apelacją wyrok i przekazać sprawę do
ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji
istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania
dowodowego w całości. Zdaniem Sądu Okręgowego w uzasadnieniu Sądu
pierwszej instancji brak było konkretnych, a za razem fundamentalnych ustaleń
faktycznych dotyczących tego, jakie zdarzenia prawne prowadziły do zastosowania
przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ani czy służebność, która
miałaby być wpisana jest służebnością drogi koniecznej − bo wówczas rękojmia jest
wyłączona. Powyższych ustaleń Sąd Rejonowy nie dokonał, ponieważ uznał, że
stopień skomplikowania tego postępowania, nie pozwala na dokonanie wpisu
w trybie postępowania wieczystoksięgowego, a skarżący winien dochodzić swych
praw w oparciu o art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Takie
zaniechania Sądu pierwszej instancji powodowały, zdaniem Sądu Okręgowego, że
orzeczenie Sądu Rejonowego wymykało się kontroli apelacyjnej.
W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd
pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy,
rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd
drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności
sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji,
mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza
zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum
wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z 28 listopada
2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13,
postanowienie Sądu Najwyższego z 9 września 2021 r., I CZ 56/21).
W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy
dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy
żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca
roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu
Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z 23
września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia
III CZ 88/25
3
Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z 14 lutego 2013 r.,
II CZ 188/12, z 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z 13 października 2017 r.,
I CZ 90/17).
W niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji uchylił zaskarżone orzeczenie
z uwagi na zaistnienie przesłanki z art. 386 § 4 k.p.c., wskazując, że Sąd a quo nie
poczynił elementarnych ustaleń w zakresie zdarzeń prawnych, które ewentualnie
mogły prowadzić do wpisu, odsyłając wnioskodawcę na drogę powództwa
o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym twierdząc, że
stopień skomplikowania postępowania w niniejszej sprawie wyłącza możliwość
dokonania wpisu.
Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce m.in. wówczas, gdy sąd zaniecha
zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron
z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub
procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienie SN z 16 listopada 2022 r.,
III CZ 268/22).
W postanowieniach: z 29 czerwca 2004 r. (OSNC 2005, nr 6, poz. 112) i z 18
kwietnia 2007 r., (V CZ 27/07) Sąd Najwyższy - wskazał, że "istotę sprawy"
w postępowaniu wieczystoksięgowym określają przesłanki materialnoprawne
wniosku, taka bowiem postać orzeczeń jest właściwa rozstrzygnięciu o zasadności
żądania wnioskodawcy domagającego się udzielenia ochrony prawnej przez
potwierdzenie jego praw rzeczowych (wpisy w dziale II), ukonstytuowania ich, jeżeli
przepis takiego wpisu wymaga (wpisy w dziale II albo IV) lub wzmocnienia
skuteczności praw osobistych i roszczeń (wpisy w dziale III, wymienione w art. 16
KWU i innych ustawach).
Uchylając wyrok Sądu pierwszej instancji, Sąd ad quem nie naruszył art.
386 § 4 k.p.c., ponieważ oddalenie wniosku z uwagi na stopień skomplikowania
postępowania oraz odesłanie wnioskodawcy na drogę innego postępowania
(o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym) bez poczynienia
elementarnych ustaleń, które ewentualnie mogłyby prowadzić do wpisu mieści się
pojęciu „nierozpoznania istoty” sprawy przyjmowanym w orzecznictwie Sądu
Najwyższego. Jednocześnie w zawarte w zażaleniu stwierdzenie, że Sąd drugiej
III CZ 88/25
4
instancji w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach władny był rozpoznać
sprawę co do jej istoty, nie zostało należycie uzasadnione.
Jednocześnie z przyczyn wskazanych powyżej rolą Sądu Najwyższego
rozpoznającego zażalenie wniesione na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest
badanie trafności koncepcji i poglądów prawnych sądu drugiej instancji, które
zadecydowały o wydaniu orzeczenia kasatoryjnego. Dokonywanie tego rodzaju
ocen, jak wskazano wyżej, wykracza bowiem poza kognicję Sądu Najwyższego
w postępowaniu wywołanym zażaleniem wniesionym na podstawie art.
3941 § 11 pkt 1 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2025 r.,
III CZ 10/25)
Konkludując, Sąd Najwyższy wskazuje, że Sąd odwoławczy był uprawniony
do wydania wyroku kasatoryjnego, w sytuacji, w której Sąd pierwszej instancji
oddalił wniosek o wpis służebności, a Sąd ad quem nie podzielił stanowiska Sądu
a quo co do wystąpienia przesłanki tamującej żądanie.
Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art.
39814 k.p.c., Sąd Najwyższy oddalił zażalenie.
M.L.
[a.ł]
