III CZ 64/26
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Łochowski
21 maja 2026 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 maja 2026 r. w Warszawie
zażalenia Bank w W.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 30 czerwca 2025 r., I ACa 2532/23,
w sprawie z powództwa A.Z. i A.Z.1
przeciwko Bank w W.
o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 30 czerwca 2025 r. uchylił wyrok
Sądu Okręgowego w Gdańsku z 12 maja 2023 r. i przekazał sprawę do ponownego
rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. z uwagi na nieprzeprowadzenie
postępowania dowodowego w całości, stwierdzenie istotnych uchybień
procesowych, a w konsekwencji merytorycznych błędów wyrokowania. Zdaniem
Sądu Apelacyjnego argumenty Sądu Okręgowego stanowią w istocie zbiór
sprzecznych rozważeń prawnych, bowiem z jednej strony Sąd a quo wskazał,
że treść pozwu nie dawała podstawy do stwierdzenia abuzywności klauzul
umownych, następnie podniósł, iż gdyby nawet stwierdzić abuzywność, to klauzule
mogą zostać wypełnione przez zastosowanie przepisu dyspozytywnego, aby
w rezultacie powyższych rozważeń oddalić wniosek dowodowy z opinii biegłego.
Ponadto Sąd pierwszej instancji zignorował fakt, że w sprawie zostało zgłoszone
III CZ 64/26
2
roszczenie ewentualne o zapłatę, przy założeniu, iż umowa jest ważna. Sąd
Apelacyjny stwierdził ponadto, że w świetle materiału dowodowego zgromadzonego
w sprawie nie sposób podzielić poglądu o prawidłowym poinformowaniu powodów
o ryzyku kursowym. Sąd drugiej instancji doszedł wobec tego do przekonania,
że konieczne jest przeanalizowanie przez Sąd Okręgowy, które z postanowień
zawartej przez strony umowy są abuzywne i jak zmieniony kształt umowy wpływa
na zobowiązania finansowe obu stron, a ponadto zbadanie podstawy
materialnoprawnej żądania o zapłatę.
Zażalenie na ten wyrok wniósł pozwany, zaskarżając wyrok w całości,
wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
Skarżący zarzucił naruszenie art. 384 § 1 i 4 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Rozpoznając przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na kasatoryjne
orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten
prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może
bowiem w postępowaniu nieprocesowym uchylić zaskarżone orzeczenie
co do istoty sprawy i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko
w przypadku nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy albo gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten
sąd postępowania dowodowego w całości (§ 4).
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli,
czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem,
czy powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada
ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest
istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia
kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN:
z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r.,
IV CZ 94/18).
Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu
orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie
stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji,
III CZ 64/26
3
których sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie
reformatoryjne. Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego
postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić
regułę, gdyż odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą
wykładnią przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.
2. Odnośnie do konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że wydanie orzeczenia
kasatoryjnego przez sąd drugiej instancji z powołaniem się na konieczność
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.)
obejmuje wyłącznie te sytuacje, w których merytoryczne rozpoznanie sporu przez
sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd całego
postępowania dowodowego. Jeżeli konieczne jest jedynie uzupełnienie braków
postępowania dowodowego w określonej kwestii, w szczególności w następstwie
wyrażenia przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny prawnej
lub przeprowadzenie dowodów, które sąd pierwszej instancji bezpodstawnie
pominął, nie zachodzi podstawa do uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji,
gdyż sąd drugiej instancji, jako sąd merytoryczny, obowiązany jest uzupełnić
postępowanie dowodowe w niezbędnym zakresie (zob. m.in. postanowienia SN: z
17 marca 2016 r., II CZ 1/16; z 28 kwietnia 2021 r., III PZ 9/20; z 29 października
2020 r., III PZ 6/20; z 6 lutego 2015 r., II CZ 101/14; z 17 kwietnia 2013 r., V CZ
129/12).
Jest to konsekwencja przyjętego w polskiej procedurze cywilnej modelu
apelacji pełnej, który zakłada, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie,
czyli w sposób w zasadzie nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą
przez sąd pierwszej instancji. Tym samym, postępowanie apelacyjne, choć
odwoławcze, ma charakter merytoryczny, a z punktu widzenia metodologicznego
stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji.
Dokonanie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych umożliwia temu sądowi
ustalenie podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia, a więc dobór właściwego
przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz podjęcie aktu subsumcji.
W konsekwencji sąd drugiej instancji, stosownie do art. 378 § 1 k.p.c., rozpoznaje
sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń
III CZ 64/26
4
faktycznych, prowadzi lub ponawia dowody albo poprzestaje na materiale
zebranym w pierwszej instancji i ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od
zarzutów podniesionych w apelacji (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 31
stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).
3. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość
rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,
które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu
zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych
zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.
postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22,
oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r., I PK
140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).
Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na
przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa
materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania
i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają
uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego
rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu
popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej
załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie SN z 27
lutego 2020 r., I CZ 2/20).
W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny
o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd
pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie
w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym
zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać
oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym
orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony
zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).
III CZ 64/26
5
4. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że Sąd Okręgowy
uznał, iż kwestionowane przez powodów postanowienia umowy nie są abuzywne.
Nawet zaś stwierdzenie abuzywności poszczególnych klauzul umownych
odnoszących się do przeliczania wartości zobowiązań obu stron wynikających
z umów kredytu, czy ich nieważności na podstawie art. 58 § 3 k.c.
nie uzasadniałaby, zdaniem Sądu pierwszej instancji, uwzględnienia żądania
głównego powodów w postaci stwierdzenia nieważności umowy kredytu, gdyż
powstała na skutek eliminacji spornych postanowień luka mogłaby zostać
uzupełniona przy zastosowaniu przepisu dyspozytywnego, tj. art. 358 § 2 k.c. Sąd
Okręgowy oddalił wobec tego powództwo główne (oparte na nieważności zawartej
umowy kredytu), jak również powództwo ewentualne (oparte na nieważności
lub bezskuteczności jedynie niektórych postanowień umowy). Wyrok Sądu
pierwszej instancji odnosi się zatem do przedmiotu sprawy, a jego uzasadnienie
wyjaśnia przesłanki wydanego rozstrzygnięcia.
Niedokonanie oceny prawnej w sposób oczekiwany przez Sąd Apelacyjny,
nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy. Sąd drugiej
instancji, będąc sądem w pełni uprawnionym do dokonania odmiennej oceny
prawnej istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, powinien rozważyć,
czy przyjęta w postanowieniu Sądu pierwszej instancji kwalifikacja prawna wymaga
uzupełnienia ustaleń faktycznych i ewentualnie przeprowadzenia postępowania
dowodowego, a jeżeli tak, to w jakim zakresie, i takie uzupełniające postępowanie
dowodowe, kierując się wnioskami stron, przeprowadzić. Umożliwi to dokonanie
przez Sąd Apelacyjny prawidłowej oceny zasadności żądania i apelacji.
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art.
3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok.
Marcin Łochowski
III CZ 64/26
6
(D.Z.)
[a.ł]
