III CZ 262/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Marcin Łochowski
27 lutego 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 lutego 2025 r. w Warszawie
zażalenia A. H., A. Z., M. K., S. M. i S. M.1
na postanowienie Sądu Okręgowego w Gdańsku
z 5 października 2023 r., III Ca 16/23,
w sprawie z wniosku A. H., A.Z., M. K., S. M. i S. M.1
z udziałem G. H., A. R., [...] i G. R.
o stwierdzenie nabycia spadku,
uchyla zaskarżone postanowienie.
UZASADNIENIE
Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowieniem z 5 października 2023 r. uchylił
postanowienie Sądu Rejonowego w Gdyni z 8 listopada 2022 r. i przekazał sprawę
do ponownego rozpoznania. Sąd drugiej instancji stwierdził, że Sąd Rejonowy nie
ustalił istotnych dla sprawy kwestii wymienionych w pisemnym uzasadnieniu
postanowienia Sądu Okręgowego w Gdańsku z 21 kwietnia 2021 r. uchylającym do
ponownego rozpoznania poprzednie orzeczenie Sądu Rejonowego.
Sąd Okręgowy przypomniał, że toczące się postępowanie obejmuje
stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym K. M., ostatnio stale zamieszkałym w T..
W postępowaniu tym zachodzi konieczność ustalenia jurysdykcji sądów polskich
wobec wystąpienia międzynarodowych elementów stanu faktycznego oraz
charakteru roszczenia o ustalenie nieważności umowy darowizny nieruchomości
położonej w G., będącego przedmiotem postępowania w sprawie toczącej się przed
III CZ 262/24
2
Sądem Okręgowym w Gdańsku. Zdaniem Sądu drugiej instancji, pomimo
wytycznych w tym zakresie, Sąd Rejonowy przy rozpoznawaniu sprawy nie ustalił
charakteru roszczenia sformułowanego przez spadkodawcę w odniesieniu do
spornej nieruchomości, w szczególności nie dokonał analizy tego zagadnienia ani
nie poczynił w tym zakresie rozważań. Nie wyjaśnił, czy rodzaj tego roszczenia jest
wystarczający dla konstruowania w oparciu o nie podstawy jurysdykcji sądu
polskiego.
Zażalenie na to postanowienie wnieśli wnioskodawcy, zaskarżając je
w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania. Skarżący zarzucili naruszenie art. 384 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.
W odpowiedzi na zażalenie uczestniczka G. R. wnosiła o jego oddalenie
oraz zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
1. Rozpoznając przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na kasatoryjne
orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten
prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może
bowiem w postępowaniu nieprocesowym uchylić zaskarżone orzeczenie co do
istoty sprawy i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w przypadku
nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji
istoty sprawy albo gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten sąd
postępowania dowodowego w całości (§ 4).
Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli,
czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem, czy
powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada
ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest
istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia
kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN:
z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r.,
IV CZ 94/18).
Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu
orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie
III CZ 262/24
3
stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji,
których sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie
reformatoryjne. Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego
postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić
regułę, gdyż odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą
wykładnią przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.
2. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość
rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,
które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu
zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych
zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.
postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22,
oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r.,
I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).
Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na
przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa
materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania
i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają
uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego
rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu
popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej
załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie SN z 27
lutego 2020 r., I CZ 2/20).
W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny
o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd
pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie
w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym
zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać
oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym
III CZ 262/24
4
orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony
zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).
3. Nie jest, wobec tego trafne stanowisko Sądu drugiej instancji, że Sąd
Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, gdyż nie ustalił charakteru roszczenia
sformułowanego przez spadkodawcę w odniesieniu do spornej nieruchomości
położonej w G.. Sąd Rejonowy jednoznacznie zakreślił podstawę faktyczną
i prawną swojego rozstrzygnięcia. Wskazał, że „(...) powyższa wierzytelność
stanowi roszczenie majątkowe umiejscowione w Polsce (...).” Postanowienie Sądu
Rejonowego odnosi się zatem do przedmiotu sprawy, a jego uzasadnienie wyjaśnia
przesłanki wydanego rozstrzygnięcia. Niedokonanie oceny prawnej w sposób
wymagany przez Sąd drugiej instancji, nie może być kwalifikowane jako
nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji.
4. Sąd drugiej instancji, będąc sądem w pełni uprawnionym do dokonania
odmiennej oceny prawnej istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności,
powinien rozważyć, czy przyjęta w postanowieniu Sądu pierwszej instancji
kwalifikacja prawna wymaga uzupełnienia ustaleń faktycznych i ewentualnie
przeprowadzenia postępowania dowodowego, a jeżeli tak, to w jakim zakresie.
Odnośnie do konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego
w całości w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że wydanie orzeczenia
kasatoryjnego przez sąd drugiej instancji z powołaniem się na konieczność
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.)
obejmuje wyłącznie te sytuacje, w których merytoryczne rozpoznanie sporu przez
sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd całego
postępowania dowodowego. Jeżeli konieczne jest jedynie uzupełnienie braków
postępowania dowodowego w określonej kwestii, w szczególności w następstwie
wyrażenia przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny prawnej lub
przeprowadzenie dowodów, które sąd pierwszej instancji bezpodstawnie pominął,
nie zachodzi podstawa do uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, gdyż sąd
drugiej instancji, jako sąd merytoryczny, obowiązany jest uzupełnić postępowanie
dowodowe w niezbędnym zakresie (zob. m.in. postanowienia SN: z 17 marca
III CZ 262/24
5
2016 r., II CZ 1/16; z 28 kwietnia 2021 r., III PZ 9/20; z 29 października 2020 r.,
III PZ 6/20; z 6 lutego 2015 r., II CZ 101/14; z 17 kwietnia 2013 r., V CZ 129/12).
Jest to konsekwencja przyjętego w polskiej procedurze cywilnej modelu
apelacji pełnej, który zakłada, że sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie,
czyli w sposób w zasadzie nieograniczony jeszcze raz bada sprawę rozstrzygniętą
przez sąd pierwszej instancji. Tym samym, postępowanie apelacyjne, choć
odwoławcze, ma charakter merytoryczny, a z punktu widzenia metodologicznego
stanowi dalszy ciąg postępowania przeprowadzonego w pierwszej instancji.
Dokonanie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych umożliwia temu sądowi
ustalenie podstawy faktycznej i prawnej orzeczenia, a więc dobór właściwego
przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz podjęcie aktu subsumcji. Tym
samym sąd drugiej instancji, stosownie do art. 378 § 1 k.p.c., rozpoznaje sprawę
merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń faktycznych,
prowadzi lub ponawia dowody albo poprzestaje na materiale zebranym w pierwszej
instancji i ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od zarzutów
podniesionych w apelacji (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 31 stycznia
2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).
5. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art.
3941 § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i nie rozstrzygał
o kosztach postępowania zażaleniowego, skoro obowiązek rozstrzygania przez sąd
właściwy przy ponownym rozpoznaniu sprawy o kosztach postępowania
zażaleniowego toczącego się przed Sądem Najwyższym wynika wprost z ustawy
(tak postanowienie SN z 8 listopada 2019 r., V CZ 50/19, OSNC-ZD 2021, nr B,
poz. 18).
(D.Z.)
[r.g.]
