III CZ 236/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Władysław Pawlak
11 marca 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 marca 2025 r. w Warszawie
zażalenia P. P.
na wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie
z 25 czerwca 2024 r., VIII Ga 112/22,
w sprawie z powództwa J. S.
przeciwko P. P.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i pozostawia
o kosztach postępowania zażaleniowego
kończącym postępowanie w sprawie.
rozstrzygnięcie
w orzeczeniu
[PG}
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 25 listopada 2021 r. Sąd Rejonowy Szczecin - Centrum
w Szczecinie oddalił powództwo J. S. przeciwko P. P. o zapłatę 10 000 euro z
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 25 czerwca 2020 r. do dnia zapłaty.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 21 maja 2020 r. pozwany zlecił mailowo
powodowi wykonanie usługi, której przedmiotem miało być holowanie barki […] z P.
w Niemczech do S., w terminie od 27 maja 2020 r. do 7 czerwca 2020 r., za
wynagrodzeniem w kwocie 10 000 euro. W dniu 20 maja 2020 r. L. K. zaoferował
powodowi wykonanie zlecenia transportowego w okresie od 26 maja 2020 r. za
kwotę 10 000 euro, ale z uwagi na wcześniejsze zlecenie transportowe pozwanego
powód nie mógł przyjąć tej oferty. W dniu 22 maja 2020 r. powód poinformował
III CZ 236/24
2
pozwanego, że nie akceptuje jego zlecenia, gdyż nie może on zostać obciążony
kosztami jakichkolwiek awarii w trakcie wykonywania zlecenia, tym bardziej z uwagi
na nieznajomość stanu technicznego barki. Poza tym w zleceniu nie wskazano
terminu i formy płatności. W odpowiedzi pozwany przesłał powodowi umowę
sporządzoną przez prawnika.
W dniu 22 maja 2020 r. strony zawarły umowę zlecenia holowania barki […],
stanowiącej własność pozwanego. Konkretne nadbrzeże w S. miało zostać
wskazane przez pozwanego w toku wykonywania umowy. Powód oświadczył, że
dysponuje wszelkimi niezbędnymi zezwoleniami do świadczenia usługi objętej
umową oraz że ma doświadczenie i warunki pozwalające na wykonanie umowy, a
także posada ubezpieczenie w zakresie OC w kwocie przekraczającej wartość
barki. Powód został obciążony odpowiedzialnością za barkę podczas jej holowania.
Strony postanowiły, że usługa zostanie wykonana w okresie od 29 maja 2020 r. do
7 czerwca 2022 r. za wynagrodzeniem w kwocie 10 000 euro netto plus podatek
VAT, płatnym w terminie 7 dni od dnia doręczenia pozwanemu faktury VAT.
Mailem z 27 maja 2020 r. powód poinformował pozwanego
o nieprzygotowaniu barki do przeholunku i oświadczył, że nie ponosi
odpowiedzialności za wszelkie uszkodzenia barki powstałe w wyniku pośpiesznego
spawania do barki zderzaków i w konsekwencji nie podejmie się wykonania
zlecenia w przypadku niespełnienia wymagań postawionych w czasie rozmowy
telefonicznej, która miała miejsce pomiędzy stronami przed wysłaniem pozwanemu
tego maila. Następnego dnia powód wysłał pozwanemu kolejnego maila zarzucając
mu działanie niezgodnie z umową oraz że w umowie brak zapisów o udostępnieniu
powodowi urządzeń pchacza. Pomimo oświadczenia pozwanego barka nie była
gotowa do przeholunku, wobec czego powód wezwał policję i sporządził protokół
stanu barki oraz jej zdolności do przeholunku. Tego samego dnia powód
poinformował pozwanego, że był on świadomy tego, jakim pchaczem powód
dysponuje, zaś barka miała być przystosowana przez pozwanego do przeholunku.
W odpowiedzi pozwany wezwał powoda do natychmiastowego przystąpienia do
wykonania umowy. Następnego dnia powód poinformował pozwanego o gotowości
do wykonania umowy, ale oświadczył, że wobec nieprzygotowania barki przez
pozwanego do wykonania zlecenia, przysłana brygada spawaczy nie była
III CZ 236/24
3
przygotowana do zabezpieczenia rufy barki. Zaproponował dostarczenie prądu
220V, uznając za zbyt ryzykowne dla instalacji pchacza wykorzystanie drugiego
agregatu spawalniczego (380 V). Z uwagi na to, że dostawa prądu nie była
przedmiotem umowy, powód zasugerował wynajęcie stosownych agregatów. Dnia
3 czerwca 2020 r. powód wystawił na rzecz pozwanego notę obciążeniową na
kwotę 10 000 euro tytułem należności za zerwany kontrakt. Pismem z 23 czerwca
2020 r. pozwany zwrócił powodowi notę obciążeniową, wskazując, że została
wystawiona bezpodstawnie oraz stwierdził, że to powód odstąpił od wykonania
umowy.
Sąd Rejonowy wyjaśnił, że za nieprzygotowanie do transportu uszkodzonej
barki winę ponosi pozwany. Jednak powództwo nie mogło zostać uwzględnione,
gdyż wysokość kary umownej stanowi równowartość kwoty należnego
wynagrodzenia, tym bardziej że treść umowy nie zawierała żadnych postanowień
w tym zakresie. Poza tym dochodzenie roszczenie z tytułu kary umownej w takiej
wysokości Sąd a quo uznał za znacząco wygórowane, a także za niedopuszczalne
w świetle art. 483 § 1 k.c. Wreszcie - w ocenie Sądu Rejonowego - powód nie
wykazał poniesionych kosztów czy też utraconych korzyści w związku z łączącą
strony umową.
W wyniku apelacji powoda Sąd Okręgowy w Szczecinie uchylił wyroku Sądu
Rejonowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia
o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd drugiej instancji uznał, że Sąd
pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, bezpodstawnie przyjmując, że
powód dochodził kary umownej. Zarówno w pozwie, jak i w późniejszych pismach
procesowych powód nie wskazywał, że dochodzona kwota stanowi karę umową;
o tej instytucji wspominał natomiast pozwany w sprzeciwie od nakazu zapłaty
wydanego w postępowaniu upominawczym. W piśmie procesowym z 16 kwietnia
2021 r. powód wskazał, że 10 000 euro jest mu należne bez względu na podstawę
prawną, bowiem przy zakwalifikowaniu umowy o przeholowanie barki jako umowy
o dzieło może mieć zastosowanie art. 639 k.c., zaś przy przyjęciu, że strony
zawarły umowę o usługę holowania powołał się na art. 746 § 1 k.c. w zw. z art. 750
k.c. Według powoda podstawy prawnej dochodzonego roszczenia można też
upatrywać w art. 471 k.c.
III CZ 236/24
4
Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego odnośnie do
zakwalifikowania zawartej przez strony umowy jako umowy o dzieło, ale zwrócił
uwagę, że umowa ta nie zawierała jakichkolwiek postanowień w przedmiocie kary
umownej.
W zażaleniu pozwany zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. wniósł
o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania zażaleniowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W obowiązującym modelu apelacji pełnej rola sądu drugiej instancji nie
ogranicza się jedynie do samego aktu kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia, ale
obejmuje także powinność merytorycznego rozpoznania sprawy. Celem
postępowania apelacyjnego jest bowiem ponowne i wszechstronne merytoryczne
rozpoznanie sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia
2017 r., IV CZ 10/17, niepubl.). Merytoryczne rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej
instancji odbywa się przy zastosowaniu właściwych przepisów postępowania,
tj. przepisów regulujących postępowanie apelacyjne, a gdy brak takich przepisów,
przy zastosowaniu unormowań dotyczących postępowania przed sądem pierwszej
instancji (art. 391 § 1 k.p.c.). Zgodnie z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka
na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz
w postępowaniu apelacyjnym. Z tak ukształtowanego zakresu kompetencji sądu
drugiej instancji oraz treści art. 386 § 2 i 4 k.p.c. wynika, że postępowanie to - co do
zasady - powinno zakończyć się wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie.
W postępowaniu wywołanym zażaleniem strony, skierowanym na podstawie
art. 394¹ § 1¹ k.p.c. przeciwko uchyleniu przez sąd drugiej instancji wyroku sądu
pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, ocenie
podlega jedynie prawidłowość zakwalifikowania przez sąd odwoławczy określonej
sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej przez ten sąd podstawie
orzeczenia kasatoryjnego. Ocena ta nie obejmuje natomiast zarówno
merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji, jak i prawidłowości
zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się do kwalifikacji
powstałej sytuacji procesowej w kontekście przesłanek z art. 386 § 4 k.p.c.
III CZ 236/24
5
W ramach kognicji wyznaczonej art. 394¹ § 1¹ k.p.c. Sąd Najwyższy
sprawdza jedynie, czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej
instancji istoty sprawy, albo czy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia
postępowania dowodowego w całości (zob. postanowienia Sądu Najwyższego
z dnia 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13, niepubl., z dnia 24 stycznia 2014 r.,
V CZ 87/13, niepubl., z dnia 22 lipca 2015 r. I UZ 6/15, niepubl.). Wszelkie inne
wady, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego (poza
nieważnością postępowania - art. 386 § 2 k.p.c.), nie uzasadniają uchylenia
orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Wszystkie tego
rodzaju braki, jak wspomniano wyżej, powinny być w systemie apelacji pełnej
załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienia Sądu
Najwyższego: z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12, niepubl., z dnia
2 października 2014 r., IV CZ 68/14, niepubl.).
Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość
rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,
które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu
zbadania przez ten Sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych
zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka
materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1,
poz. 22; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00,
OSP 2003 nr 3, poz. 36 oraz z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009,
nr 1-2, poz. 2).
Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce także w razie dokonania przez sąd
pierwszej instancji oceny prawnej żądania bez ustalenia podstawy faktycznej,
co wymagałoby czynienia kluczowych ustaleń po raz pierwszy w instancji
odwoławczej; respektowanie uprawnień stron wynikających z zasady
dwuinstancyjności postępowania sądowego uzasadnia w takich wypadkach
uchylenie orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia
2012 r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68, z dnia 23 września 2016 r.,
II CZ 73/16, niepubl., z dnia 8 marca 2017 r., IV CZ 126/16 niepubl. i z dnia
8 marca 2017 r., IV CZ 130/16, niepubl.).
III CZ 236/24
6
Uchylenie wyroku z powodu nierozpoznania istoty sprawy będzie zatem
uzasadnione między innymi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada
podstaw pozwu, nie przeprowadzi w tym zakresie postępowania dowodowego i nie
dokona oceny materialnoprawnych przesłanek żądania w ustalonym stanie
faktycznym.
Należy jednak zauważyć, że sąd drugiej instancji w ramach ustalonego stanu
faktycznego stosuje z urzędu prawo materialne i co najistotniejsze sąd odwoławczy
jest związany jedynie zarzutami naruszenia prawa procesowego (por. uzasadnienie
uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r.,
III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). W związku z tym, że sąd drugiej
instancji nie jest związany zarzutami naruszenia prawa materialnego powinien
rozpoznając apelację odnieść się do wszystkich tych zdarzeń i zarzutów
zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które mogły spowodować skutki
materialno-prawne (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca
2015 r., III CSK 401/14, nie publ., wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012
r., II CSK 314/11, nie publ oraz dnia 7 listopada 2013 r., V CSK 550/12, nie publ.).
W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał też, iż powód nie wykazał
poniesionych kosztów ani utraconych korzyści w związku z łączącą strony umową.
W tej sytuacji nie było uzasadnionych podstaw prawnych do wydania przez
Sąd odwoławczy kasatoryjnego wyroku, zwłaszcza, iż Sąd ad quem nie wykazuje,
by do prawidłowego zastosowania w tej sprawie prawa materialnego zachodziła
konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, jak tego
wymaga art. 386 § 4 k.p.c.
Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c., a rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ k.p.c.
i art. 394¹ § 3 k.p.c., sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie
w sprawie.
[PG]
[a.ł]
III CZ 236/24
7
