III CZ 18/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
15 kwietnia 2025 r.
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 15 kwietnia 2025 r. w Warszawie
zażalenia Bank w W. oraz zażalenia D.K. i M.K.
na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 30 września 2022 r., VI ACa 125/21,
w sprawie z powództwa D.K. i M.K.
przeciwko Bank w W.
z udziałem Prokuratora Prokuratury Regionalnej w W.
o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę i ustalenie,
I. odrzuca zażalenie powodów;
II. na skutek zażalenia pozwanego uchyla zaskarżony wyrok;
III. pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
zażaleniowego w orzeczeniu kończącym sprawę.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 20 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie
z powództwa D.K. i M.K. przeciwko Bank w W. o ustalenie i zapłatę ewentualnie o
zapłatę i ustalenie w pkt I oddalił powództwo, w pkt II zasądził od powodów na
rzecz pozwanego koszty zastępstwa procesowego, a w pkt III nakazał pobrać od
powodów na rzecz Skarbu Państwa nieuiszczoną część opłaty od pozwu.
III CZ 18/25
2
Na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem
z 30 września 2022 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny podzielił
zapatrywanie Sądu pierwszej instancji, że umowa kredytu zawarta przez powodów
z pozwanym w 2008 r. nie jest nieważna z uwagi na sprzeczność z art. 58 k.c., czy
też art. 3581 k.c. lub art. 3531 k.c. oraz z art. 69 Prawa bankowego, a rozważania w
tym zakresie ocenił jako słuszne i uznał za własne. Po uzupełnieniu postępowania
dowodowego Sąd odwoławczy uznał, że Sąd Okręgowy naruszył art. 233 § 1 k.p.c.,
art. 233 § 2 k.p.c., art. 221 k.c., co sprowadzało się do stwierdzenia, że odmowa
powodom statusu konsumentów przy zastosowaniu zawężającej definicji pojęcia
„konsument” i brak analizy przeważającego celu umowy kredytu doprowadziła
do braku zbadania roszczeń powodów pod kątem art. 3851 k.c., a przeprowadzenie
rozważań w tym zakresie dopiero na etapie postępowania apelacyjnego byłoby
równoznaczne z pozbawieniem stron prawa do dwuinstancyjnego postępowania
sądowego.
Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły obie strony. Powodowie wnieśli
zażalenie 21 listopada 2022 r. (koperta z datą stempla pocztowego – k. 1024v),
jednak mimo wezwania do usunięcia braków formalnych, nie wykonali treści
zarządzenia z 17 stycznia 2023 r. (zarządzenie – k. 1044, Elektroniczne
Potwierdzenie Odbioru Korespondencji – k. 1047, zarządzenie – k. 1049).
Pozwany z kolei zaskarżył wydane rozstrzygnięcie w całości na podstawie
art. 3941 § 11 k.p.c. i wniósł o uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego
w Warszawie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania co do
apelacji strony powodowej wraz z zasądzeniem od powoda na rzecz strony
pozwanej kosztów postępowania zażaleniowego według norm prawem
przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego
przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej
III CZ 18/25
3
instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie
wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego
uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju
zapadłego rozstrzygnięcia – bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź
o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem
ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej
instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej
sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji
i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia
reformatoryjnego (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2023 r.,
III CZ 165/23; z 20 lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15;
z 12 lutego 2014 r., IV CZ 120/13).
W polskiej procedurze cywilnej postępowanie odwoławcze opiera się na
modelu apelacji pełnej, który nie ogranicza apelującego jedynie do wskazania
podstaw określonych w kodeksie, lecz na podstawie art. 382 k.p.c. przyznaje mu
także możliwość wprowadzenia nowego materiału dowodowego i faktycznego.
Treść art. 386 § 1 k.p.c. przewiduje, że w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej
instancji zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy, natomiast
rozstrzygnięcie o innej treści możliwe jest wyłącznie w przypadku zaistnienia
przesłanek procesowych nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.)
czy odrzucenia pozwu albo podstawy do umorzenia postępowania (art. 386
§ 3 k.p.c.). Wyjątkiem od opisanej zasady jest unormowanie art. 386 § 4 k.p.c.,
zgodnie z którym sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać
sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd
pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga
przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Z tych względów przyjąć
należy, że zasadą polskiego systemu prawnego jest orzekanie przez sąd drugiej
instancji reformatoryjne, nie zaś kasatoryjne.
W postępowaniu zażaleniowym Sąd Najwyższy nie jest wszak związany
zarzutami zgłoszonymi przez skarżącego. W sprawie nie doszło do nieważności
postępowania ani nie zaktualizowały się podstawy do odrzucenia pozwu lub
umorzenia postępowania, dlatego zasadnicze znaczenie w rozumieniu art. 3941
III CZ 18/25
4
§ 1 k.p.c. miało ustalenie czy Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy lub czy nie
przeprowadził w ogóle postępowania dowodowego.
Jednocześnie na mocy art. 3941 § 3 k.p.c. do postępowania przed Sądem
Najwyższym toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio m.in. art.
3986 § 3 k.p.c. Odpowiednie zastosowanie wskazanych przepisów oznacza, że Sąd
Najwyższy odrzuca zażalenie, które podlegało odrzuceniu przez sąd drugiej
instancji, albo zwraca je temu sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków.
Biorąc pod uwagę, że w zakreślonym przez zarządzenie z 17 stycznia 2023 r.
wydane w ramach postępowania przed Sądem drugiej instancji powodowie nie
uzupełnili wskazanych im braków formalnych, wniesione przez nich zażalenie
podlegało odrzuceniu.
Badając rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w kontekście zasadności
zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. na skutek zażalenia pozwanego, trzeba zwrócić
uwagę, że problematyka sporu dotyka dobrze znanego orzecznictwu sądów
polskich i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej przedmiotu, czyli roszczeń
związanych z umów tzw. kredytów frankowych.
Sąd Okręgowy podjął się rozważenia natury stosunku prawnego
wynikającego z umowy kredytu, czego wynikiem było niepodzielenie argumentacji
strony powodowej o nieważności umowy. Szeroko uzasadnił, dlaczego przyjął, że
określenie świadczeń stron poprzez zastosowanie klauzul indeksacyjnych nie jest
sprzeczne z prawem. Ponadto, wypowiedział się w kwestii przeliczania świadczeń
stron, zasad współżycia społecznego w kontekście zawartej przez strony umowy.
Zakwestionował również, że konstrukcja umowy kredytu chroniła jedynie bank.
Podkreślił, że w chwili jej zawierania nikt nie był w stanie przewidzieć kształtowania
się kursu franka szwajcarskiego w odniesieniu do polskiego złotego, nie
obowiązywały również wytyczne dotyczące informowania o ryzyku wzrostu czy
spadku kursu walut. Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na świadomość powodów
w zakresie takiego ryzyka nie tylko przy zawieraniu umowy, lecz także przy
wypłacie kolejnych transz. Doszedł do wniosku, że w drodze zawartej umowy nie
doszło do naruszenia zasad uczciwości, lojalności lub słuszności kontraktowej. Po
przeprowadzeniu obszernych rozważań doszedł do wniosku, że umowa spełnia
III CZ 18/25
5
wymogi określone w art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym
w dacie jej zawarcia, pozostając w zgodzie z naturą tego rodzaju umowy, a jej
konstrukcja nie narusza zasady swobody umów określonej w art. 3531 k.c., zasady
walutowości ani zasad współżycia społecznego. Sąd Okręgowy transparentnie
wyjaśnił, jakie są podstawy rozstrzygnięcia, to znaczy przytoczył fakty, oceny
prawne i konkretne przepisy (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 24
października 2024 r., III CZ 181/24).
Sfera motywacyjna orzeczenia Sądu pierwszej instancji precyzyjnie
objaśniała też, że podstawą oddalenia powództwa – co zresztą dostrzegł Sąd
odwoławczy – była dodatkowo odmowa przyznania powodom statusu konsumenta
w ujęciu art. 221 k.c. W toku postępowania rozpoznawczego Sąd Okręgowy
dopuścił określone dowody celem wyjaśnienia okoliczności, na których podstawie
uzasadnione było wypowiedzenie się co do niemożliwości zakwalifikowania
powodów jako konsumentów. Postępowanie dowodowe przed Sądem pierwszej
instancji doprowadziło jednak do oceny, że całokształt okoliczności towarzyszących
zawieraniu umowy zdawał się świadczyć o silnym związku zaciągniętego
zobowiązania z prowadzoną przez powódkę działalnością gospodarczą, a nie
osobistą sferą życiową powodów. Dopiero z tych względów Sąd Okręgowy przyjął,
że odpadła konieczność prowadzenia rozważań prawnych na tle art. 3851 k.c.,
regulujących skutki uznania określonych postanowień umownych za niedozwolone.
W ocenie Sądu Najwyższego nieprawidłowe zastosowanie
przez Sąd Apelacyjny art. 386 § 4 k.p.c. wynikało z odmiennej oceny okoliczności
faktycznych, dokonania wykładni pojęcia „konsument” dokonywanych w odniesieniu
do szczegółowych ustaleń, co przełożyło się na odmienną koncepcję rozpoznania
sprawy. Nie można jednak pominąć, że istota postępowania apelacyjnego w
modelu apelacji pełnej sprowadza się do konieczności ponownej i wszechstronnej
analizy sprawy zarówno w aspekcie faktycznym, jak i prawnym, co spowodowało
nałożenie na Sąd Apelacyjny powinności samodzielnej oceny zasadności roszczeń
powodów w przypadku przyjęcia, że powodowie przy zawieraniu umowy działali
jako konsumenci i wydania ostatecznego werdyktu (por. postanowienie Sądu
Najwyższego z 23 października 2024 r., III CZ 55/24). Zatem zakwestionowanie
przez Sąd Apelacyjny poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd Okręgowy nie
III CZ 18/25
6
mogło przyczynić się do przyjęcia, że sąd nie rozpoznał istoty sprawy (por. m.in.
postanowienie Sądu Najwyższego z 10 września 2024 r., III CZ 4/24).
Wszystko to prowadzi do wniosku, że Sąd Apelacyjny zbyt pochopnie
dokonał wyboru kasatoryjnego zamiast reformatoryjnego charakteru rozstrzygnięcia
na skutek rozpoznania apelacji powodów. Mając to na względzie, Sąd Najwyższy
uchylił zaskarżony wyrok na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego należało
pozostawić w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie na podstawie art.
108 § 2 k.p.c., stosowanego na zasadzie analogii w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941
§ 3 k.p.c.
[SOP]
[r.g.]
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
